Aýyzsýdan taryqqan Aqshı turǵyndary

Jaz aılaryndaǵy aptap ystyqta tańdaı jibitýge tam-tum­dap beriletin sý qubyrynda jyl basynan beri 70 ret apattyq jarylys bolsa, qarashadaǵy bir aptanyń ishinde 7 ret jarylyp, tozyǵy jetken qubyr jamaýǵa kelmeı isten shyǵyp, halyqty tirshilik nársiz qaldyrdy. Sodan beri arbasyn súıretip, shelegin kóterip tasymalmen keletin aýyzsýǵa talasyp-tarmasyp jetetin turǵyndar bul máseleniń túbegeıli sheshim tabýyna Sý resýrstary jáne ırrıgasııa mınıstrligi basa nazar aýdaryp, 70 shaqyrymdyq sý qubyryn jańartyp, jylda kóretin qıyndyqtan birjola aryltsa degen aryz-armandaryn aqtaryp jatyr.

Kúrti aýyldyq okrýginde 2 eldi meken bar, ortalyǵy – Aqshı aýyly. Onyń ornalasqan jer kólemi – 6206 ga, Kúrti aýy­lynyń jer kólemi – 96 ga. Okrýgte áleýmettik az qamtylǵan 45 otbasy, kópbalaly 156 otbasy turady. 60-qa taıaý «Altyn alqa», 100-ge jýyq «Kúmis alqa» ıeleri bar. Mal baǵyp, jer aıdap, turmys-tirshiligin jasap otyrǵan okrýg turǵyndary aýyz­sýdan basqa másele joǵyn aıtady.

– Bul – aıta-aıta jaýyr bolǵan másele. Sý tapshylyǵynan zaýyt jumysyn toqtatty. Halyqqa tipti qıyn boldy. Sý tasymaldaıtyn kólikpen kele­tin sýǵa qanaǵattanbaı ja­tyr. Sebebi tirshilik bit­ken sýmen atqarylady. Joba ja­salǵanymen, qarjy tapshylyǵy qolbaılaý bolyp tur. Qubyr jarylǵan kúnnen bastap jamap-jasqaǵanǵa kónbedi. Salynǵanyna 50 jyldan asqan sý qubyrynyń jaǵdaıyn joǵarydaǵy quzyrly mekemeler biledi. Osy máseleni 30 jyldan beri kóterip kelemiz, áli sheshimin tapqan joq. Aýy­lymyzdyń jalpy jaǵdaıy jaman emes, toǵyz joldyń torabynda tur. Gaz, jaryq, joldan másele joq. Al sý qubyrynda apat bolǵan kúnnen bastap Ile aýdanynyń ákimi Qaıyrjan Serikbaıulymen birlesip aýyl turǵyndaryna máseleniń mán-jaıyn túsindirdik. Ázirge 2,5 shaqyrymnyń qubyry jańar­tylyp, osy aıdyń sońyna qaraı iske qosylar degen úmitimiz bar. Aýyldyq okrýgtiń aýyzsý máselesi túbegeıli sheshim tabýy úshin magıstral qubyry tolyq jańartylýǵa tıis. Eger aýylda sý bolmasa ınvestısııa qaıdan keledi? Jańa zaýyt ashýǵa, kásip keńeıtýge sý tapshy. Mysaly, zaýyttan 1 lıtr shubat óndirýge 5 lıtr sý jumsalady. Osydan-aq sýdyń mańyzdylyǵyn paıym­daı berińiz. Kásiporynnyń rezervýaryndaǵy sý bitip, shıpajaıdyń jumysy toqta­ǵaly aptadan asty. Elimizdiń ár túkpirinen kvotamen keletin emdelýshilerge qıyn boldy. О́ndiristegi kelisimshart boıyn­sha atqarylatyn jumystar da toqtap, orasan zor zııan kelip jatyr, – deıdi «Dáýlet-Beket» JShS dırektory Sydyq Dáýletov.

Aqshı aýylyna arnaıy baryp, máseleniń mán-jaıyn kózben kórdik. Meshit mańaıyna toqtaǵan sý tasıtyn kólikke úımelep, qolyndaǵy úlkendi-kishili ydystaryna sý toltyryp jatqan turǵyndarmen tildestik.

– Aýylda sýdyń bolmaǵanyna aıǵa jýyqtady. Tasymalmen alyp jatyrmyz. Eki kúnde kezek kóp bop, sý jetpeı qaldy. Kúnige kemi 150 lıtr sý kerek. Osy kúni monsha jaqpaımyz, artyq sý shyǵyndamaımyz, tamaqqa ǵana paıdalanamyz. Joǵarydaǵy jaýaptylar 15 kúnge ýáde berip ketken, qosylyp qalar, – deıdi alty balanyń anasy Qaraqat Tóleýtaı.

Turǵyndardy aýyzsýmen jetkilikti mólsherde qamtamasyz etý maqsatynda kúnde 3 avtosısternamen 75-76 tonna mólsherinde sý tasymaldanady.

– Ekinshi apta boldy sý tasyp júrgenime, sısternanyń syıymdylyǵy –12 tonna, kúnde eki reıs jasaımyz. Aqsaıdan bergi araqashyqtyq shamamen 70-80 shaqyrymdy quraıdy. Tańǵy saǵat 5-ten jumysqa kiri­semiz. О́tegen batyrdaǵy «Ile sý» mekemesine qaraımyz, – deıdi júrgizýshi Ermurat Ábdildaev.

Tamshy sýdyń qadirin biletin turǵyndar alma-kezek ydys­taryn toltyryp, biri mashınamen, biri qolarbaǵa salyp, úılerine tasymaldap jatyr. «Az kúndik qıyndyqqa shydarmyz. Bastysy, jaýaptylar kún sýytpaı qubyrdy jańar­tý jumysyn ýáde etken ýaqy­tynda bitirip, iske qosyp berse bolǵany» deıdi.

– Kúrti aýyldyq okrýgin aýyzsýmen qamtamasyz etetin Bozoı toptyq sý qubyry 1972 jyly salynyp, 1976 jyly paıdalanýǵa berilgen. Qubyrdyń jalpy uzyndyǵy sol kezde 140 shaqyrym bolǵan. Aqshı, Bozoı, Aıdarly aýyldaryn, sol mańdaǵy sharýa qojalyqtaryn aýyzsýmen qamtamasyz etý maqsatynda salynǵan toptyq sý qubyry. Qazir tek Aqshı aýylyna deıingi 72 shaqyrym qubyr jumys jasap tur. Bozoı toptyq sý qubyry bastaýyn Almaty oblysynyń Ile aýdanyna qarasty Qaroı aýylynyń mańynan alady. Sol jerde bas­ty sorǵy stansasy ornalasqan. Basty sorǵy stansasynda 5 sý uńǵymasy bar, biraq qazir 2 uńǵyma ǵana jumysqa jaramdy. Magıstraldyq sý qubyry shirip, jumysqa jaramsyz bolýyna baılanysty, Ile aýdanynyń 2023–2024 jyldarǵa arnalǵan bıýdjettik qarajaty esebinen 63 mln teńge bólinip, jobalyq- smetalyq jumystary jasaldy. Joba daıyn bolyp, memlekettik saraptamadan ótken soń Sý resýrstary jáne ırrıgasııa mınıstrligine joldandy. Joba quny 7,4 mlrd teńgeni quraıdy, suranys berilgen. Jobamen 142 shaqyrym sý jelilerin aýystyrý, jańa uńǵymalar burǵylaý, sorǵy stansalaryn jóndeý, rezervýarlardy qalpyna keltirý jumystary qamtylady. Aqshı aýylyna qys aılarynda 300, kóktemde 400 tekshe metr, jaz mezgilinde 1500 tekshe metr sý qajet. Sol sebepti qazir bizdiń sorǵylarymyz ondaı kó­lemde sý aıdaı almaıdy, óıtkeni qubyr úlken qysymdy kóp sýdy kótere almaıdy, ábden tozyǵy jetken. Búginde aýyl turǵyndaryna túsindirý jumystary turaqty túrde júrgizilip jatyr. Másele oblys, aýdan ákimdiginiń baqylaýynda. Oblystan 2,5 shaqyrymdyq sý qubyrlaryn jóndeý, qalpyna keltirý jumystaryna 137 mln teńge qarjy bólinip, apatty ýchaskelerdi qalpyna keltirý bastaldy. Osy aptanyń aıaǵyna deıin aıaqtalýy múmkin, – deıdi Kúrti aýyldyq okrýgi ákiminiń orynbasary Dýlat Ábilǵanı.

Aqshıdegi Toqash Bokın atyndaǵy №41 orta mektepte 377 oqýshy, 41 muǵalim bar. Mektep dırektory Farıda Baıqonysova bilim oshaǵynyń sýdan tar­shylyq kórip otyrmaǵanyn, kúnde tasymalmen 1 sısterna sý jetkiziletinin, bastaýysh synyp oqýshylary ystyq tamaqpen úzdiksiz qamtylyp otyrǵanyn alǵa tartty. Sýdyń joqtyǵynan mektepishilik dárethananyń jumysy toqtap, aýyldyq ákim­diktiń kómegimen syrttaǵy dárethanaǵa jaryq tartylyp, retke keltirilgen.

Aýyldaǵy dárigerlik ambýla­torııanyń aǵa dárigeri Qurman­ǵazy Orashuly 15 oryndyq stasıonarda emdelýshiler ýaqtyly em alyp jatqandaryn, mekeme aýlasyndaǵy uńǵymadan sý alý arqyly másele sheshimin taýyp turǵanyn túsindirdi.

Aýyl ákiminiń orynbasary Dýlat Baqytjanulynyń aıtýynsha, ótken jyly memleketke qaıtarylǵan qarjy esebinen Bozoı toptyq sý qubyrynan Kúrti aýylyna deıin 110 mln teńgege 13,9 shaqyrym sý qubyry tartylǵan. Endi qoldanysqa beretin kezde sý jarylyp, taǵy da kútýge májbúr. Buǵan deıin aýyzsý Aqshı aýylynan tasymaldanyp kelgen.

Toqsan aýyz sózdiń túıinine keler bolsaq, Aqshı aýylynyń aýyzsý máselesi munymen bitpesi anyq. Sebebi iske qosylǵanyna jarty ǵasyrdan asqan aýyzsý qubyry túbegeıli jańartýdy qajet etetini sóz basynda aıtyldy. Olaı bolsa, ózekti máseleniń túıinin birtindep tarqatýǵa óńir basshysy men sala mamandary selqos qaramaı, sergektik tanytsa jyl sanap jańa úıler salynyp, irgesi keńeıip kele jatqan aýyldyń turǵyndary tyǵyryqqa tirelip, tirshilik nárinen taryqpaǵan bolar edi.

Almaty oblysy