Abaı dana – qazaqqa, Abaı ýnıversıteti dara – qazaqta

Aǵartýshylyq aqıqaty 

Qazir «zııaly» uǵy­my­nyń anyqtamasy kúr­de­lendi. Shy­nynda «zııaly» degen kim? Jalpy, bul suraqqa «izetti, mádenıetti, oqy­ǵan, saýatty adam» dep biraýyz sózben ǵana jaýap bere salýǵa bolar edi, biraq qazirgi bilim, aqparat ǵasyrynda kópshiliktiń kózi ashyq. Demek, «zııaly» degenimiz – oqyǵan-toqyǵany mol azamat qana emes, eldiń bolashaǵy úshin egilip, jurttyń keleshegi úshin jegilip qyzmet isteý degen sóz. Keshegi Alash zııalylary sonyń aıqyn mysaly bola alady. Olar ulttyń erteńi úshin qara basynan, el isin, múddesin joǵary qoıǵan birtýarlar ǵoı. Abaıdy pir tutqan alash zııalylary ustazynyń «myńmen jalǵyz alysqan» izin jalǵastyryp, keıingi býynǵa baǵdarly sham­shyraq bola aldy.

Zııaly qaýym halyqty aǵartý baǵytynda jankeshtilikpen jumys isteıdi. Al qazir aǵartý­shylyqty nege dinı dogmamen salystyramyz, nege Eýropa sekildi qoǵamdyq-saıası nemese ıdeıalyq aǵym retinde qaraýymyz kerek?

Abaıdyń aǵartýshylyǵy – ulttyń baı murasynan, keń baıtaq dalasynan, ulttyq óneri men mádenıetinen, halyq aýyz ádebıetinen nár alǵan, ájesinen, ata-anasynan sińgen tabıǵı bolmyspen bite qaınasqan altyn arqaý ekenin túsinýimiz kerek. Halqynyń sheshendik ónerin, sóz qudiretin meńgergen aqyn ár oıymen júrek kózin ashýǵa jumyldy.

Oıshyldyń pikirinshe, halyq­ty aǵartý – jastardy izgilikke, adamgershilikke úıretý, sanada rýhanı silkinis týdyratyn oıly qundylyqqa jeteleý. Abaı jastardy adamgershilik ıgi qasıetterge baýlý úshin aǵa býyn­da ustazdyq sheberlik bolýyn talap etti. Bul oıyn «Ustazdyq etken jalyqpas, Úıretýden bala­ǵa», dep tujyrymdady.

Abaıdyń «Tolyq adam» ilimi osyndaı armanmen astasyp jatyr. Memleket basshysynyń «Adal azamat» tujyrymy osy ilim­men úılesedi. Qasym-Jo­mart Kemeluly halyqqa Jol­daýyn­da: «Ulttyń jańa sapasyn qa­lyptastyrý elimiz úshin aıryq­sha mańyzdy. Árbir azamaty­myz, ásirese, jastar eń jaqsy qasıetterdi boıyna sińirýi qajet. Onyń bári birigip, bir­tutas qoǵamdyq qasıetke aınala­dy. Árkim otanshyl, bilim­paz, eńbekqor, tártipti, adal, ádil, únemshil ári janashyr bol­sa, alynbaıtyn asý joq. Abaı­dyń «Tolyq adam» iliminen bastaý alatyn «Adal azamat» tujy­rym­damasynyń túpki máni – osy» deýi sondyqtan. Adal azamat uǵymynyń Ádiletti Qazaqstan­nyń basty qundylyǵy retinde qarastyrylǵany asa mańyzdy. О́ıtkeni adaldyq joq jerde eshqashan ádildik ornamaıdy. Memleket basshysynyń eldiń árbir azamatyn osy qasıetti paryzǵa adal bolýǵa shaqyrýy – babalar amanatyna adaldyqpen baılanysta ekenin ańǵaramyz.

Prezıdenttiń aıtýynsha, qazirgi mindet – halqymyzdyń jańa bolmysyn qalyptastyrý, tutas ult sapasyn arttyrý. Qazaq zııalylarynyń búgingi bory­shy – ult bolmysynyń jańa qa­ǵıdattaryn ornyqtyrý. Sondaı-aq ­­­ult sapasyn artty­rýǵa atsalysý. Iаǵnı Abaıdyń «Tolyq adam» ilimimen qarýlanǵan azamat jat ádetten arylyp, «Jaýapty memleket – jaýapty qoǵam – jaýap­ty adam» júıesinde óz ornyn tabady.

Ýnıversıtet ustanymy

Abaıdyń esimin halyqty aǵartý mıssııasymen baılanys­tyrǵan qazaqtyń tuńǵysh joǵary oqý orny óz ustanymyna berik. Elimizde uly hakimniń atyn alǵan sansyz mekeme, sondaı-aq oblys, aýdan, kent, aýyl bar. Al bizdiń tuńǵysh ýnıversıtetke Abaıdyń esimi kúrdeli de jaýapty 1935 jyly berilýi kezdeısoq emes. Onyń astarynda Alash armany tur. Elimizde ýnıversıtet kóp, Abaı ýnıversıteti – alǵashqy. Biz tulǵa tárbıeleýge jaýapty ustaz qalyptastyramyz.

Álem úshin Abaı – rýhanı bıiktik pen adamgershiliktiń asqa­raly úlgisi. Onyń asyl murasy – búgingi urpaq úshin sarqylmas qazyna. Muraty – tutas ultty bıik maqsatqa jeteleıdi. Uly aqynnyń atyn ıelený – árbir mekeme úshin zor mártebe ári úlken jaýapkershilik. Sondyqtan Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıtetiniń Abaıdyń esimimen atalýy – tek bir oqý ornynyń ǵana emes, búkil eldiń aǵartýshylyq jolyndaǵy tarıhı belesi.

Abaı ýnıversıteti – uly aqynnyń aǵartýshylyq jolyn jalǵastyrýshy bilim ordasy. Sondyqtan, esiminiń rámizdik maǵynasy tereń.

Ǵulama Abaı «Bilimdiden shyq­qan sóz, Talaptyǵa bolsyn kez» dep, ǵylym men bilimdi bıikke kóterdi. Ol – aqyn ǵana emes, qoǵamǵa ózgeris ákelýdi maqsat etken iri oıshyl, reformator. Abaıdyń armany – qazaq halqynyń saýatty, órkenıetti ári ádiletti elge aınalýy edi. Sol arman búgingi kúni ýnıversıtette jańǵyryp, jańa sapaǵa qyzmet etip jatyr.

Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıtetiniń negizi resmı 1928 jyly qalandy dep jazylǵanymen, onyń irgeta­sy Alashtyń Tashkent kezeńinen bas­talatynyn tarıhshylar jaq­­sy biledi. Bir qyzyǵy, ult ustazy A.Baıtursynulynyń 50 jyldyǵyna Túrkistan Respýb­lı­­kasyn­daǵy tarıhı bas­taý ordamyzda atalyp ótti. Aqań keıin Al­ma­tydaǵy oqý ornymyzda sa­baq berdi.

Búginde Abaı ýnıversıteti – elimizdiń ǵana emes, búkil Ortalyq Azııanyń kóshbasshy pedagogıkalyq joǵary oqý orny. Munda álemdik standarttarǵa saı bilim berilip, zamanaýı tehnologııalar men ulttyq dástúr ushtasqan.

Oqý ornymyz taıaýda «QS Asia WUR – 2026» halyqaralyq reıtınginde mártebeli 138-oryndy ıelenip, Azııanyń eń úzdik 150 joǵary oqý ornynyń qataryna endi. Osylaısha ýnıversıtet álemniń úzdik 650 joǵary oqý ornynyń qatarynda elimizdiń aldyńǵy qatarly úzdik 4 ýnıver­sıtetiniń biri retinde óz ornyn nyǵaıtty. Sondaı-aq biz «QS Stars» halyqaralyq reıtıngtik júıesi boıynsha «Bes juldyz» úzdik belgisine ıe boldyq.

Seýl qalasynda ótken Azııada­ǵy joǵary bilim ordalary úshin asa áleýetti «QS Higher Ed Summit: Asia Pacific – 2025» úshkúndik sammıtinde berilgen «5 Stars» úzdik basymdyǵy Qazaqstan joǵary mektebine zor serpilis ákeledi dep senemiz. Alash qaıratkerleri negizin qalaǵan Abaı ýnıversıteti bul jetistikpen toqtap qalmaıdy.

Abaı atyndaǵy QazUPÝ – osyn­da qyzmet istep, dáris bergen Ahmet Baıtursynuly, Halel Dosmuhameduly, Smaǵul Sádýaqasuly, Oraz Jandosov, Sanjar Asfendııarov, Sáken Seıfýllın, Ilııas Qabylov, Báımen Almanov, Temirbek Júrgenov syndy qaıratkerlerdi umyt­paıdy. Olar qazaq ǵylymy men mádenıetiniń altyn qoryn qalyp­tastyrdy. Olardyń mura­sy – búgin­gi jastarǵa úlgi, al ýnıversıtet – sol rýhanı jalǵastyqtyń aı­ǵaǵy.

Bul oqý orny – ulttyq ıdeıa­lardyń, tarıhı jadtyń, mádenı kodtyń saqtaýshysy. Abaıdyń atymen atalatyn bilim ordasy – ulttyń júregi, halyqtyń úni. Munda bilim alǵan túlekter eń birinshi aýylda da, qalada da eldiń bolashaǵyna jarqyn jol ashatyn muǵalimge aınalady.

Danalyq dáni jáne JI

Zaman almasqan saıyn adam­zat jańalyqqa qaraı umtyla­dy. Ár dáýirdiń ózgerisi men jańa­shyldyǵy bar. Dana Abaı «Ǵylym tappaı maqtanba» dep, halyqtyń bilimge degen oń kóz­qa­ra­syn qalyptastyrdy. «Paıda oılama, ar oıla, Ta­lap qyl artyq bilýge» dep bilimdiniń bolashaǵy jarqyn ekenin jetkizdi. Búgin de bul tujyrymdar ózek­ti­li­gin joıǵan joq.

Balany oqytý, bilim-ǵylym, óner úıretý – Abaı shyǵar­mashylyǵynyń ózegi. Oqý-aǵartý isine aıryqsha kóńil bólgen oıshyl, balanyń boıyndaǵy «bilsem, kórsem» degen jan qumaryn tabýdy qara sózinde: «Dúnıeniń kóringen hám kórinbegen syryn túgeldep, eń bolmasa denelep bilmese, adamdyqpen orny bolmaıdy» dep, árbir adamnyń bilimge umtylýyn amanattady.

«Qazir álem kún saıyn emes, saǵat saıyn ózgerýde. Barlyq salada jańa mindetter men tyń talaptar qoıylýda. Ǵylymdaǵy jańalyqtar adamdy alǵa jete­leıdi. Aqyl-oımen ǵana ozatyn kezeń keldi» dep jazady Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev «Abaı jáne HHI ǵasyrdaǵy Qazaqstan» atty maqalasynda. Qaı zamanda da ǵylym-bilim adamdy alǵa jetelep, qoǵamdy damytýdyń úlgisi bolyp keledi. Jasandy ıntellekt – ǵylymnyń jemisi. Sondyqtan jahandyq úderiske jańasha kózqaraspen qarap, zamanaýı bilim berý isi ilgeri damýy kerek.

Abaı ýnıversıtetinde atalǵan baǵytta birshama jumys atqa­ryl­dy. Ýnıversıtette «Abai digital» jasandy ıntellekt platformasy qurylyp, qoldanysqa engizildi. Árbir bilim alýshy elektrondy jeke paraqshasynda bilim baǵdarlamalaryna qajetti JI usynǵan sheteldik basylymdar men oqý quraldaryna qol jetkize alady. Júıede kórsetilgen kitap­tarmen qysqasha tanysyp, qajet bolsa tolyqtaı oqýǵa múmkindigi bar.

«Tereń oı, tereń ǵylym izde­meıdi, О́tirik pen ósekti júndeı sabap» dep Abaı qoǵamnyń keıbir jadaǵaı ádetterin synǵa alady. Iаǵnı árkez jańashyldyqqa bet buryp, ǵylym ıgerip, bilimdi tereńdetýdi nasıhat­­­taıdy. Bul maqsatta JI izdený­shi árbir adamǵa paıdaly bol­maq. Osy baǵytta jaqynda Abaı ýnıversıtetinde jasandy ıntellektige negizdelgen Smart aýdıtorııa ashyldy. Munda stýdentter avtomatty túrde gúlderdi sýara­tyn qurylǵy, plastıkalyq bótel­kelerdi qaıta óńdeýge arnalǵan PETamentor, jasandy ıntellektke súıengen «Ijauap» robottary sııaqty jobalarmen jumys isteıdi. Bul tek da­ıyn ónimdi kórý ǵana emes, óz ıdeıalaryn usynyp, tájirıbe júzinde synap, nátıjesin kórýge múmkindik beredi. Iаǵnı jańa aýdıtorııa stýdentterdi ınnovasııalyq oılaýǵa, zertteýge jáne naqty nátıjege qol jetkizýge baýlıdy.

Qarashańyraqta «Abai Labs» ǵylymı-ınnovasııalyq parki belsendi jumys isteıdi. Onyń quramyna 9 zerthana men 4 ǵylymı ortalyq kiredi. Bul qurylymdar jaratylystaný, gýmanıtarlyq jáne áleýmettik ǵylymdar salalaryndaǵy ǵylymı zertteý jáne tájirıbelik jumystardy júzege asyrady. Bıyl «Abai Labs» ǵylymı-ınnovasııalyq parkiniń qurylymy jańa ǵylymı ortalyqtarmen tolyqty. Jańa ashylǵan «Bilim berýdegi VR/AR tehnologııalary» ǵylymı zerthanasy bilim berý úderisin sıfrlandyrý men vırtýaldy oqytý keńistigin damytýǵa baǵyttalsa, «Shyǵys qoljazbalar murasy» halyqaralyq derektaný ortalyǵy túrki jáne shyǵys mádenı muralaryn zertteý men sıfrlandyrý isimen aınalysady. Al «Memlekettik-quqyqtyq zertteýler» ǵylymı ortalyǵy – zamanaýı quqyqtyq reformalar men memlekettik basqarý júıesin ǵylymı turǵydan zerdeleýge arnalǵan.

Eńbek jáne halyqty áleý­met­tik qorǵaý mınıstrligi júr­gizgen «Avtomattandyrý, robot­tehnıka jáne JI-diń eńbek naryǵyna áseri» atty zertteý boıynsha 423 kásip túri qaralǵan. Iаǵnı 423 kásip salalarynda mamandar qysqartýǵa nemese jańa tehnologııalyq biliktiligine sáıkes irikteýge ushyraıdy. Zertteý nátıjesinde jumysshylar mindetteriniń shamamen 29% avtomattandyrylýy, al 13%-y generatıvti JI arqyly atqarylýy múmkin. Bul rette pedagogıkalyq mamandar daıarlaıtyn qara shańyraq Abaı ýnıversıteti bolashaqta jasandy ıntelektimen qarýlan­ǵan, suranysqa ıe mamandy daıyn­daýǵa jumys istep jatyr. Máselen, orta mektep sabaq­tarynda JI-di qoldaný jobasyna sáıkes nusqaýlyq daıarlandy.

Pedagogıka salasynda JI-di qoldaný bilim berý sapasyn arttyrýmen qatar, muǵalim men oqýshy arasyndaǵy qarym-qatynastyń jańa deń­geıin qalyptastyrady.

Birinshiden, JI negizindegi platformalar oqýshynyń jeke qabiletterine sáıkes oqý materıaldaryn usynady. Bul bilim alýshynyń oqý qarqynyn, álsiz jáne kúshti jaqtaryn eskerýge kómektesedi. Iаǵnı, árbir oqýshynyń bilimin jetildirýge, tulǵalyq qabiletin damytýǵa yqpaly mol desek artyq emes. Sonymen qatar qala men aýyl mektepteriniń aıyrmashylyǵyn joıýǵa, bárine birdeı bilim berýge jaǵdaı jasaıdy.

Ekinshiden, avtomattandy­rylǵan baǵalaý júıeleri test nátı­jelerin taldap, muǵalimge oqý­shynyń úlgerimi týraly naq­ty taldaýǵa kómektesedi. Bul muǵalimge ýaqyt únemdeýge jáne oqytý strategııasyn der kezin­de ózgertýge múmkindik beredi. Demek, oqý josparyn jaqsar­týǵa, oqytýdyń ádis-tásilderin ózgertýge bolady. Muǵalimniń bilim berý ádistemesin árdaıym túrlendirip, damytyp, bilikti­ligin arttyrady.

Úshinshiden, JI negizindegi kómekshiler izdenýshiniń suraqta­ryna táýlik boıy jaýap berip, keńes bere alady. Mysaly, ýnıversıtettik aqparattyq júıe­lerde qoldanylatyn bottar stýdentterdiń oqý kestesi, baǵalary jáne pánder týraly saýaldaryna jaýap beredi. Jasandy ıntellekt muǵalimniń jumysyn eshqashan almastyra almaıdy, kerisinshe ony tolyq­tyrady. Pedagogıkalyq sheshim qabyldaýda, oqý materıaldaryn taldaýda muǵalimge kómekshi qural retinde qyzmet etedi.

Jasandy ıntellekt pedagogıka salasyn túbegeıli ózger­tý­ge qaýqarly. Bilim sapasyn arttyrýǵa, pedagogterdiń kásibı qyzmetin ońtaılandyrýǵa tıimdi qural. Degenmen, JI tehnologııalaryn engizýde etıkalyq, ádistemelik máselelerdi eskerý mańyzdy. Bolashaqta jasandy ıntellekt bilim júıesiniń jańa deńgeıge kóterilýine jol ashady. Sondyqtan Abaı atyndaǵy QazUPÝ stýdentteri zamanaýı bilim berý isin meńgergen, jasandy ıntellekt júıesin tabysty qoldanýdy ıgergen maman bolýy mańyzdy. Uly Abaıdyń ósıetterin negizge alyp, jańa jasandy ıntellekt dáýirinde de bilim berýdiń tyń joldaryn bilýge tıis.

Stýdent jastarmen jas ǵalym­dardy Ádiletti Qazaqstan tulǵasy etip qalyptastyrýda Abaı ýnıversıteti dástúr taǵy­ly­my men jasampazdyqty teń ustaıdy. Danalyq dáni – jas­­tar­dyń azamattyq jetilýiniń negizgi baǵyty. Abaı ilimi oqý-tárbıe júıesine tabıǵı engizilip, stýdentter men magıstranttardy adamgershilik, eńbekqorlyq, ádildik, izgilik arnasyna burady. Aqyn murasyn taldap-talqylaıtyn, nasıhattaıtyn is-sharalar jıi ótedi. Bul jastardyń ulttyq sana-sezimin oıatyp, otanshyldyq rýhyn kúsheıtedi. Abaıdyń aty, murasy, ósıeti oqý ornyna úlken jaýapkershilik júkteıdi, al jas­tar da muny tereń sezinedi.

Bolat TILEP,

Abaı atyndaǵy QazUPÝ basqarma tóraǵasy-rektory