Jasandy ıntellekt dáýirindegi jýrnalıstıka

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev jasandy ıntellekt máselesine aıryqsha mán berip keledi. Bıyl Astanada ótken Álemdik dinder jáne konfessııalar lıderleriniń sezinde jasandy ıntellekt boıynsha etıka komıssııasyn qurýdy tap­syr­ǵan bolatyn. Sonymen qatar beıbitshilik pen bitimgerlik, birlik pen bereke – qazaq eliniń basty baǵyttarynyń biri. Iаǵnı atalǵan jıynǵa Prezıdent bastamasy negiz bolyp otyr. BUU-nyń zorlyq-zombylyqqa qarsy 16 kúndigi aıasynda ótken jıyndy ashqan senator, ýnıversıtettiń ókiletti keńes múshesi Darhan Qydyráli Senat tóraǵasy Máýlen Áshimbaevtyń quttyqtaý hatyn oqyp berdi. Sondaı-aq senator alǵashqy is-sharanyń Túrkistanda ótkizilýiniń ózindik máni baryn atap ótti.

«Sebebi izgilik tili men dini – Iаsaýıdiń tili, beıbitshilik pen tatýlyqtyń tili Túrkistannan bas­taý alady. Jalpy, beıbitshilik jýrnalıstıkasy degenimiz tek soǵys jýrnalıstıkasy emes. Ol – qoǵamdaǵy áleýmettik máseleden bas­tap, otbasyndaǵy zorlyq-zombylyq pen qoǵamdaǵy kez kelgen shıelenisken jaǵdaı­larǵa beıbit jolmen, izgilikke shaqyrý. «Jasandy ıntellekt dáýiri» dep taqyryp qoıǵan sebe­bimiz – qazir álemde adamdar­dyń jańalyqtardy jasandy ıntellekt qoldaný arqyly qaı ar­naǵa buratynyn maman­dar da tuspaldaı almaı otyr. Agressııa men emosııaǵa, shyndyqqa janas­paıtyn aqparattarǵa muqııat bolýymyz kerek. Bul beıbit­shilik jýrnalıstıkasynyń min­det­teriniń biri bolmaq. Qazir beıbitshilik jýrnalıstıkasy túsinigin jáne praktıkasyn tek soǵystar men halyqaralyq qaqtyǵystardy qamtıtyn tar túsinikpen shekteý jetkiliksiz. Qoǵam ishindegi áleýmettik, taptyq, mádenı, etnostyq jáne genderge qatysty shıelenister de medıada jıi kórinis taýyp jatyr. Bul taqyryptar birin-biri aıyptaýǵa nemese emosııalyq manıpýlıasııaǵa qurylǵan dıskýrs­tar arqyly iske asýda. Sondyqtan beıbitshilik jýrnalıstıkasy – zorlyqtyń sebepterin aıqyn kórsetetin, taraptardy qarsy qoımaı, kerisinshe dıalog joldaryn usynatyn jáne qoǵamdyq kelisimdi nyǵaıtatyn aqparattyq keńistik qalyptastyrýǵa baǵyt­­­talǵan jýrnalıs­tıka úlgisi bolýy kerek. Jiktelý, bóliný, aıyptaý, ózekke tebý, óshpendilik tanytý emes – birigý, «biz» degen ortaq uǵymnyń tóńireginde túsinise bilýge shaqyrýǵa tıis. Aıtýly bastamamyz Almaty men Astana qalalarynda da jalǵasady dep oılaımyn», dedi Darhan Qydyráli.

Medıa sarapshy, ǵalym Moldııar Ergebekov mode­rator­­lyq etken, bas­ty maqsaty – medıa­nyń, etıkanyń jáne jasandy ıntellektiniń ózara baılanysyn beıbitshilik jýrnalıstıkasy turǵysynan talqylaý, aqparat keńistiginde jaýapkershilik pen adam­gershilik qundylyqtaryn nyǵaıtý joldaryn aıqyndaý bolǵan is-sharada sóz alǵan Túrkistan oblysy ákiminiń orynbasary Ertaı Altaev qazirgi tańda aqparat aǵyny burynǵydan da jyldam ózgerip, qoǵamdaǵy pikir qalyptastyrýdyń negizgi quralyna aınalǵanyn aıtyp ótti. Irgeli oqý orny – Qoja Ahmet Iаsaýı atyndaǵy halyqaralyq qazaq-túrik ýnıversıteti jasandy ıntellekt salasyn damytý arqyly óńirdegi ǵylymı-tehnıkalyq progress pen joǵary tehnologııaly mamandar daıarlaý isinde mańyzdy ról atqaryp otyrǵanyn jetkizdi. Bul oraıda ýnıversıtet rektory Janar Temirbekova jasandy ıntellekt bo­ıynsha ınjenerııa fakýlteti kóptegen mańyzdy jumys atqaryp jatqanyn aıtty. Al rektor ókili mindetin atqarýshy Najı Genchtiń aıtýynsha, talqylanyp otyrǵan taqyryp erekshe mánge ıe. «Tehnologııanyń negizi bolǵan «ınjenerııa» otba­synyń sotqar balasy sııaqty. Onyń qashan, qandaı is jasaıtynyn eshkim bilmeıdi. Injenerııa sózge baǵynbaı, tehnologııanyń damýy úshin jumys isteıdi. Al din, quqyq, áleýmettik alańdar sotqar bala bolǵan «ınjenerııanyń» ata-anasy ispetti. Ony únemi qadaǵalap, tárbıeleýge tyrysady. Biz búgin tehnologııanyń aldyna shyǵa almaıtynymyzǵa kóz jetkizdik. Ol tek órkendeý kezeńinde bolady. Ony toqtatýǵa emes, jasandy ıntellektiniń zııan­dy tustarynyń aldyn alýǵa qoǵamdy daıyndaımyz. Sondyq­tan, jastar sizder úshin de búgingi is-shara asa mańyzdy», dedi Najı Gench.

Sondaı-aq «Jasandy ıntellekt dáýirindegi medıanyń beıbitshilik mıssııasy: jaýap­kershilik jáne etıka», «Qoǵamdyq qatynastardaǵy beıbitshilik tili» taqyryptary aıasynda ótken sessııa­da baıadamashylar men sarap­shylar ózekti máseleler kóterip, tyń oılar, konstrýktıvti usynystar aıtty. Taqyryptyq sessııalardaǵy talqylaý­larǵa senator Álisher Satvaldıev, О́zbek­stan álem tilderi ýnıversıtetiniń professory, «New Media Education Center» (NMEC) dırektory Berýnıı Alımov jáne «Ana tili» gazetiniń bas redaktory Erlan Júnis, «Qyzylorda» telearnasynyń dırektory Nurbek Amı­sha syndy birqatar aqparat qural­da­ry­nyń jetekshileri, belgili jýrnalıs­ter qaty­syp, kózqarastaryn bildirdi. Ási­rese Oqý-aǵartý mınıstriniń keńesshisi Jaınagúl Tólemisovanyń jasandy ıntellektiniń qoǵamǵa áseri ári zııany týraly zerttegen dúnıesi qatysýshylardyń erekshe qyzyǵýshylyǵyn týdyrdy. Áleýmettik jeli álemindegi jetistikter men qarama-qaı­shy­lyqtar, saýatsyz jazý, aqpa­rat­tyq portaldar men telear­­nalardyń reıtıng qýyp asyra sil­teý­­shilikke barýy syndy máse­leler qyzý talqyǵa tústi.

Sóz kezegi kelgende «Me­dıa­kratııa» qoǵamdyq birles­tiginiń tóraǵasy hám «Egemen Qazaqstan» gazetiniń Túrkistan oblysy bo­ıynsha menshikti tilshisi retinde biz de oı-pikirimizdi ortaǵa saldyq. Iá, jasandy ıntellektiniń damý qarqyny joǵary ekenin eskersek, bolashaqta ne bolatynyn oılaýdyń ózi qorqynyshty. Qor­qy­nyshty deýimizge sebep – adamzat týǵan-týys, dos-jaranymen emes, jasandy ıntel­lek­timen syrlasatyn dárejege de jetti. Oǵan dálel – qazir kez kelgen adamnyń telefonynda «ChatGPT»-men dıalogi bar. Bireý odan málimet, bireý aqyl-keńes suraıdy. Al jasandy ıntellekt dıalog barysynda óz ıesine qarsy suraq qoıý arqyly onyń minez-qulqyn, jazý stıli men qoltańbasyn, bolmysy men emosııasyna taldaý jasap, bazasynda saqtap otyr. Sondyqtan da jasandy ıntellektimen dıa­log ornatarda jeke basqa qa­tys­­ty málimetterdi aıtpaı qupııa saqtaý kerek. Eń soraqysy, keıbir medıa­lar jasandy ıntellekt jasaǵan aýdıo, vıdeolarǵa senip, aqparat taratýda. Keıin qatesin túsinip, aqparatty óshi­rip tastaıdy. Biraq aqparat jarııalanǵannan óshirilgenge deıingi aralyqta keıbir qyraǵy oqyrman skrındep úlgeredi. Bul medıanyń bedeline nuqsan keltiredi. Medıanyń mundaı qatelikke jıi jol berýiniń sońy jaqsylyqqa aparmaıdy. Oqyrmandar tarapynan medıaǵa degen senim men qurmet aza­ıyp, alternatıvti basqa aqparat kóz­derin izdeıdi. Ol – áleýmettik jeli. Al áleýmettik jeli resmı BAQ bolmaǵan soń, munda ras-ótirigi belgisiz aqparattar feık akkaýnttar arqyly beıpil aıtyla beredi. Arandatýshylar osy jelini paıdalanyp, halyqty alańǵa shyǵýǵa shaqyrady, bılikke qarsy qoıady, ulttar men memleketter arasyndaǵy alaýyzdyqty týdyrady. Osy tusta jasandy ıntellekt – arandatýshynyń qo­­lyndaǵy qaýipti qural. Biraq «ýdy ý qaıtarady» demekshi, jýrnalıster de jasandy ıntel­lektini ábden meńgerip, redaksııa jumysyn avtomattandyryp, jaqsy qyrynan paıdalana bilýge tıis. Jýrnalıster – aqparat fıltri. Olar jalǵan aqparattardy súzip alyp, sylyp tastaýy kerek. Jasandy ıntel­lekt jalǵan aqparattardy anyqtaı alady, esep pen baıan­damalardaǵy qatelerdi ta­­­ýyp beredi, monıtorıng jasaıdy. Árbir redaksııa jasandy ıntel­­­lektige nemkettilik tanytpaı, onymen tyǵyz ári tereń jumys isteýi qajet. Iаǵnı tehnologııalyq tendensııa­lardan qulaǵdar bolyp, ony óz ornymen paıdalana bilgeni abzal. Mysaly, kezinde álemdik brend bolǵan «Nokia» telefony, «Kodak» fotoapparaty jańa tehnologııany ıgerýge nemquraıdylyq tanytqanynyń kesirinen básekelesterine jol berip, bankrot bolyp tyndy.

Biraq bir nárseni túsinýimiz kerek. Jasandy ıntellekt aty aıtyp turǵandaı – jasandy. Ol eshqandaı da shynaıy emes. Bolashaqta adamdar bir-birimen emes, jasandy ıntellektimen aqyl jarystyratyn bolady. Sondaıda adam jasandy ıntellektiden shynaıylyǵymen basyp oza alady. О́zin jasandy ıntellekt almastyrmas úshin adam árqashan kitap oqyp, bilimin úzdiksiz jetildirýden tanbaý kerek. О́ziniń ındıvıdtik qasıetin saqtaýǵa tıis. Aqparattyq tehnologııalar dáýirinde  bilektiler emes, synı oılaı biletin bilimdiler ozady. Sondaı-aq gazet oqýdan bas tartý máńgúrttenýdiń basy bolatynyn, adam kórgeninen góri, oqyǵan dúnıesin áldeqaıda tereń qabyldaıtynyn aıtyp óttik. О́ıtkeni beınematerıal – daıyn dúnıe, al oqyǵan kezde adam ony óz dúnıetanymymen, bolmysymen sińiredi.

Jıyn sońynda Musylman aqsaqaldar keńesi Ortalyq Azııa keńsesiniń basshysy Ab­dýnaım Seıdmuhammed te ózi­niń ystyq yqylasy men jıyn­­nyń taqyryptyq mánin saralap, jetkizdi. Atalǵan is-sharany Parlament Sena­ty­nyń qol­­­­daýymen, Musyl­man aqsa­­qal­dar keńesi, Kon­fessııaaralyq jáne dinara­lyq dıalogtiń halyqaralyq ortaly­ǵynyń birlese uıymdas­tyrǵanyn aıta ketelik.

TÚRKISTAN