«Meniń aǵalarym». Halqymyzdyń maqtanyshtaryn, ǵylym-bilimi men ádebıet-óneriniń asqar taýdaı bıik-bıik tulǵalary – avtordyń tonnyń ishki baýyndaı aralas-quralas bolǵan, týmasa da týǵandaı bir-birine qadir-qasıetteri artqan jandar. Kitap avtory – memleket, qoǵam qaıratkeri, akademık Muhtar Qul-Muhammed. Keıipkerleri: halqymyzdyń ǵylymy men mádenıetiniń negizinen HH ǵasyrdaǵy bir-bir taý-tulǵalary, esimderi aldaǵy ǵasyrlarda da maqtanyshpen atalatyn hám eshqashan umytylmaıtyn birtýarlar. Jınaqqa toptastyrylǵan kóbi jeke-jeke kitaptyń júgin kóterip turǵan esselerdiń shaǵyndaý nusqalary túgeldeı «Egemen Qazaqstan», «Qazaq ádebıeti» gazetterinde jarııalanǵanda-aq bárin de oqyǵanbyz. Eń aldymen avtordyń keıipkerdiń ǵumyrnamalyq jolyn aıtqan kezde oqyrmanyna «Mynaý qalaı?» deıtin kúdik-kúmán qaldyrmaı, uńǵyl-shuńǵylyn, qaltarys-bultarysyn túgendep, úńgı túsindiretin zertteýshilik qabiletine burynnan tánti edim, myna beljemdi kitap kózdi odan ári jetkize tústi. Árıne, naǵyz zertteýshi bolý úshin ózińdi jetektep otyrar tereń bilimiń bolý kerek. Kitapty oqyǵan kisi Muhtardyń tarıhty, ár kezeńniń, ár jurttyń, memlekettiń saıasatyn, mádenıeti men ónerin, tipti qasıetti «Quran», kókten túsken tórt kitap «Injil», «Táýrat», «Zábúrge» deıin jan-jaqty zerttegeni baıqalady. Onyń eki tilde de múdiristi bilmeıtin sheshendik, jazǵanda da stıldik aqaýlardy jibermeı, kidirissiz qaǵazǵa «tógip» túsiretin qasıetin kózi qaraqty oqyrman da, talǵamy bıik kórermen de jaqsy biledi.
Bir kisilerdi ózińniń jaqsy kórip júrýiń kóbimizde bola beretin qasıet, al ózińniń el qurmetine bólenýiń, bul – Jaratqannyń kim kóringenge bere bermeıtin syıy. Muhtar Abrarulyna osy qasıetti Jaratýshy syıǵa bergen. О́ıtkeni usynsań qolyń jete bermeıtin tym bıiktegi bedel ıelerimen jaı ǵana tanys emes, qımas dosqa, inige aınalyp ketkeniniń talaı kýási bolǵanmyn.
Akademık Manash Qozybaev týraly bylaı dep jazady: «Qashanda talantqa baı halqymyzda ǵalymdar az bolǵan emes, ǵylymı qyzmetkerler odan da kóp, al ǵulamalar sırek... Ǵulama bitken dúnıaýı tirlikten ada, jan men táni tek tazalyqtan, tunyqtyqtan turatyn jan bolmaıtyn ba edi. Akademık Manash Qozybaev ta sondaı kirshiksiz sezim ıesi bolyp ótti dúnıeden».
«Meniń ómirimdegi eń zor baqytymnyń biri – jas kezimde-aq aldymnan únemi S.Zımanov, M. Qozybaev, J. Ábdildın sııaqty ultymyzdyń uly perzentteri, aıryqsha aqyl-parasat ıeleri shyǵyp, qoltyǵymnan demegeni, aǵalyq meıirin tógip, ustazdyq qamqorlyqtaryn jasaǵany dep bilemin...»
«Qulaǵanda qoltyqtan demegen, qınalǵanda qol ushyn bergen, sengen, senimdi inim Muhtarǵa! Urpaǵyńa nur jaýsyn!» degen qoltańbamen aǵanyń (R. Nurǵalıevtiń) «Syrly sózi» meniń kitaphanamnyń tórinen oryn aldy...»
«Men Zekeńmen (Zeınolla Qabdolovpen) talaı márte ustaz ben shákirt, aǵa men inideı aqtaryla áńgimelesý baqytyna ıe bolǵan janmyn».
«Ol (Shot-Aman Ýálıhanov) úlkenge – ini, kishige – aǵa, alysqa – jaqyn, aǵaıynǵa – baýyr bola biledi. О́zgeni de syılap, ózin de syılata bildi...»
Osynaý mysaldardan-aq kitap avtorynyń aǵalaryna ini bola bilip, olardy ózi de jan-tánimen syılap, ózin de syılata bilgenin baıqaý qıyn emes.
Osyndaıda ázil-qaljyńy mol jazýshylar arasynan ańyz bolyp, taralyp jatatyn bir sóz eske túsedi. Aqyn Hamań, Hamıt Erǵalıev Zeınolla Qabdolovtan: «Áı, Zeke, osy men qandaı aqynmyn?» – dep surapty deıdi. «Sizde jalǵyz ǵana kemshilik bar, Hama» degen Zekeńniń sózine «Ol qandaı kemshilik?» dep zildene suraq qoısa kerek. Sonda aqynnyń ini dosy: «Sizdiń jalǵyz kemshiligińiz – jaman óleń jaza almaıtynyńyz», – dep aqyn aǵasynyń ashýyn basyp, kóńilin tynyshtandyrypty desedi. Muhtar Abraruly men bilgennen qansha dúnıesin oqyp júrgende, kóńilden shyqpady deıtin óz deńgeıinen olqy soqqan jazbalaryn oqyp kórmeppin. Zeınolla aǵamyz aıtqandaı, jaman dúnıe jaza almaıdy. Ne jazsa da tórt aıaǵyn teń basqan, ábden zerttelip, aldynan da, artynan da, ońynan da, solynan da «Bul qalaı?» deıtin saýal qoıdyrmaı, kúdik-kúmánǵa sańylaý, syzat qaldyrmaı qaǵaz betinde sóıletedi.
«Meniń aǵalarym»» kitabyna toptastyrylǵan ǵulamalar men Qasym, Raqymjan syndy qos batyr aǵalaryna arnalǵan esseleriniń kóbi túp-tuqııannan bastaıtyn shejirelerin tizip, sol kezeńdegi tarıhı, tipti saıası oqıǵalary men oqıǵaǵa qatysy bar adamdardyń is-áreketterine deıin umytpaıdy.
«Meniń aǵalarym» serııasymen jazylǵan esseler týraly kezinde qazaqtyń arqaly aqyn qyzy Farıza Ońǵarsynova: «Muhtardyń Qaltaı Muhamedjanov, Salyq Zımanov, Manash Qozybaev, Zeınolla Qabdolov sekildi ultymyzdyń aıtýly tulǵalary týraly «Meniń aǵalarym» atty jalpy taqyryppen roman-hıkaıatqa bergisiz birneshe esse-tolǵanystary – jan-júregińdi jaýlap, uıqydaǵy sezimińdi sergitetin dúnıeler», dep kóptiń kókeıindegi sózdi jazǵan edi. On bes esseniń kóbi jeke kitaptyń júgin kóterip turǵan kólemdi shyǵarmalar. Ásirese Manash Qozybaev, Salyq Zımanov, Rymǵalı Nurǵalıev, Tóregeldi Sharmanov, Kamal Smaıylov, Qaltaı Muhamedjanov, Temirbek Qojakeev, Raqymjan Qoshqarbaev, Qasym Qaısenov, О́mirbek Joldasbekov, Shahmardan Esenov syndy akademık aǵalary, Shot-Aman Ýálıhan, Murat Áýezovteı óner, ǵylym adamdary jáne ákesi abyz Abrar qarııa týraly shyǵarmalaryn zertteýi kelisken ǵylymı eńbekter dep baǵalaý lázim.
Ol kisiler belgili bir kezeńde qaıda bolǵany, qandaı sharýa bitirip, qandaı kúı keshkenin bilgisi kelse, saýaldarynyń jaýabyn osy kitaptan tabýǵa bolady der edim.
Jınaqtaǵy Muhańnyń «aǵalary» týraly kókteı sholyp, keıbirin aıta otyraıyn.
Muhtar Abrarulynyń ýnıversıtet bitirgennen keıingi úlken ómirge aralasqan ortasy «Qazaq keńes ensıklopedııasy» eken. Eńbek jolyn sátti bastaýǵa qamqorlyq jasaǵan akademık Manash Qozybaeva aǵasy bolypty. Júregi attaı týlap turǵan jas mamanǵa «tarıhqa qııanat júrmeıtinin» úıretip, tárbıe bergen ustaz. Qazaq tarıhynyń altyn qaınary shejireden bastalatynyn jadyna toqyǵan Muhań esseleriniń kóbin keıipker shejiresinen bastaıdy. Onyń dáldikti, naqtylyqty talap etetin, jel sóz, qyzyl sóz degenderdi bilmeıtin ensıklopedııada qyzmet isteý, kitap avtoryna úlken bir mektep bolǵany anyq.
«Bıiktikti eńsegeı boıly erlerdiń tulǵasymen ólshegen halyqtyń uǵymynda bul «asqar taý», «kók aspan» degen maǵynany beredi jáne bul Zımanovtaı nar tulǵanyń bolmys-bitimine jarasyp-aq tur...», dep avtor qoıylǵan taqyryptyń keıipker bolmysyna dál keletinin eskertip alady da, akademıktiń jaratylys-tulǵasyn bylaı dep dál somdaıdy: «Sátbaevtaı danalardyń serigi bolǵan Salyq aǵa bir qaraǵanda tákapparlaý bolyp kóringenimen, pernesin tap basqan jaǵdaıda han men qarashanyń qolynda birdeı kúmbirlep qoıa beretin qońyr dombyradaı qarapaıymdylyǵy basym...» Muny sózben jasalǵan sýret dese bolar. Aıtyp-aıtpaı óte kólemdi bul shyǵarmada Muhtar Salyq aǵasynyń zańgerlik qana emes, týǵan halqyn súıip, oǵan aıanbaı qyzmet isteýdiń, sol jolda kezdesken kedergilerdi muz jarǵysh kemedeı buzyp óter prınsıpshildik, kisilik qasıetterin aıqara ashyp kórsetken ári kórkem, ári ǵylymı eńbek degen jón bolar. О́zi ǵana emes, sonaý Alash alyptarynan bastap qazirge deıingi aınalasyndaǵy ǵylymdaǵy, ómirdegi jaqsyly-jamandy adamdar men pendeler týraly da kóp shyndyqtyń betin ashady.
Elimiz egemendik alar tustaǵy Salyq aǵamyzdyń eńbegi eren-aq. Egemendik deklarasııasyn daıarlap, qabyldaý kezindegi keritartpalarǵa qarsy shaıqasyn jaýǵa qarsy jalǵyz shapqan qas batyrǵa uqsatýǵa bolar.
Bul týyndy jalǵyz zańger aǵasynyń jaı-kúıi ǵana emes, úlken tóńkeriske deıingi, keıingi búkil jurtshylyqtyń, ásirese, asharshylyq náýbetiniń, odan keıin jetken repressııanyń zardaptaryn tartý sııaqty úlken tarıhtyń bir bóligin qazaq zııalylary kórgen taýqymeti arqyly aıtady.
О́zi ǵylymı ortadan shyqqan avtor «Meniń aǵalarymda» ǵalymdarǵa mol oryn bergen. «Arystan» essesinde akademık О́mirbek Joldasbekovtiń beınesin: «Tastan qashap jasalǵandaı kesek tulǵa, arystannyń jalyndaı buıralanǵan qoıý qara shashpen kómkerilgen qazandaı úlken bas, qulja moıyn, kelistire pishilgen keń ıyq, qaı jaqqa burylsa da som denege órshelene jol salatyn órdesh tós jáne buǵan budyraıǵan eki sheke men únemi kúreńitip turatyn dóńgelek júzdi qosar bolsańyz, azamattyń arystany osyndaı-aq bolar deıtin adamnyń kelbeti kelmeı me kóz aldyńyzǵa. Basqany qaıdam, ony óz basym eń alǵash kórgen 1977 jyly dál osylaı keıipte qabyldap, oıyma oralǵan saıyn dál osyndaı kúıde kóz aldyma elestetemin», dep kórkem shyǵarma tilimen somdap alǵan soń birtindep ańyzǵa aınalǵan rektor atqarǵan ıgilikti isterdi tarqatýǵa kirisedi.
«Meniń aǵalarymda» kórkem prozaǵa tán ádebı ádister jıi qoldanylǵan. Dramatýrg Qaltaı Muhamedjanov týraly esse: «Tizesine bir qushaq gúl toltyrǵan mármárdan qashalǵan eskertkish-beıne ómir-teatrdaǵy qym-qýyt tirliktiń qam-qareketinde júrgen alýan-alýan pendeni ar-uıat tarazysyna tartý úshin jazylǵan «Kóktóbedegi kezdesýdiń» premerasynda otyrǵandaı áser qaldyrdy. Alǵa umtyla bere tas beınege taǵy bir kóz tastadym. Júzinde áldebir jumbaq jymıystyń bolar-bolmas taby bar eken...» dep aıaqtalady. Dramatýrg týraly esseniń dál osylaı aıaqtalýy onyń tabıǵatyna ádemi úılesip tur.
Kitaptyń bel ortasyna «Jaýjúrek» dep, «Búgingi áńgime jaý ordasyna tigilgen týdan qazaq qaharmandyǵyna máńgi ólmes eskertkish qoıǵan jaýjúrek batyr Raqymjan Qoshqarbaev...» pen «...túbi bir túrki jurtynyń altyn besigi qart Altaıdyń eń bir kórikti, kelisti jerinde dúnıege kelgen... Altaıdyń alyp jartasyndaı Qasym aǵaǵa...» «Qaharman» degen taqyryppen arnaý esselerin beripti.
Halqymyzda qaı zamanda bolsa da eli, jeri úshin janyn qııýǵa daıar turatyn batyrlar kóp bolǵan ǵoı. Avtor sońǵy ǵazaýat maıdanda kózsiz erlik kórsetken Raqymjan Qoshqarbaev pen ataqty partızan Qasym Qaısenovke kelisti sóz arnapty.
Keńes áskerleri saýǵalaǵan «Gımmler úıi» men Reıhstagtyń arasy nebári 360-aq
metr jer bolsa, oǵan jer baýyrlap Grıgorıı Býlatov ekeýi jandaryn shúberekke túıip jetkenshe 7 saǵat ýaqyt ótipti. Jaý ordasynyń ortalyq uıasynyń terezesine qyzyl týdy bular birinshi bolyp tikkenmen, sońynan bul erlikti jasaǵandar bir orys pen bir grýzındi áspettep, qoldan qaharman jasaıdy. Raqań soǵystan keıin de elge kelip, qazaqy qanaǵatpen júre bergen ǵoı. Bul erlikti qaharmandardyń qaharmany Baýyrjan Momyshuly estip, jýrnalıst-jazýshy Kákimjan Qozybaevqa tapsyryp, gazetter arqyly jalpaq elge jar saldyrady. Onyń erligi týraly sol kezdegi maıdandyq gazetter jazǵan eken. Sóıtip, Odaq boıynsha erlik keshigip moıyndalady. Avtor bul shyǵarmasynda da keńinen tolǵap, onyń búkil tarıhyn jarııa etedi.
Al Qasym aǵanyń erligin óziniń shyǵarmalary arqyly jáne ol jaıly baspasózderde jarııalanǵan materıaldar arqyly jurt jaqsy biledi. Degenmen de kitap avtory eki batyrymyzdyń da nelikten keńestik batyr ataǵyn ala almaǵandaryn ýaqyt saıasatynyń qurbandary retinde dáleldeıdi.
Qasym aǵa seksen jasqa tolǵan 1998 jylǵy mereıtoıynda Muhtar Abraruly «Atamura» baspa korporasııasynyń prezıdenti retinde qurmetteıtin aǵasyna erekshe syı jasaǵany este. Respýblıka saraıynyń sahnasyna kúmistegen er-turmandy aqboz arǵymaqqa mingizip, qolyna almas qylysh ustatqany, ıyǵyna shapan japqany bar. Baspa qyzmetkeri retinde batyrdyń qoltyǵynan demep, aýyzdyǵymen alysyp turǵan aqboz arǵymaqqa mingizgenim jáne inisiniń tartýyna rıza bolǵan aǵasynyń kóńildi júzi áli este.
Muhań oǵan deıin de kásipkerlerdiń aldy bolyp, aıtys, qazaqsha kúres sııaqty ulttyq óner, sport túrleriniń órisin keńeıtip, qanat jaıýyna neshe dúrkin demeýshi bolǵanyn jurt umyta qoımaǵan bolar.
«Meniń aǵalarym» toptamasyna atap ótkenimizden bólek, ár essede sol kezeńdegi oqyrmanǵa qajetti tarıhı, saıası derekter moldap qamtylǵan. Aıtalyq, Salyq aǵasynyń ómir jolyna úńile otyryp, onyń ómirine qatysy bar oqıǵalar, jaqsyly-jamandy aınalasynda bolǵan adamdar týraly keńinen toqtalady. Búgingi kún, qazirgi ýaqytpen jalǵasyp jatqan tarıh deýge bolar.
Muhtardyń ákesi Abrar Qul-Muhammed aqsaqal «Asylzada» atty bul shyǵarma kezinde jeke kitap bolyp jaryq kórgen. Bul shyǵarmany oqyǵannan keıin «Árbir ul áke aldyndaǵy perzenttik paryzyn osylaı oryndasa ǵoı, shirkin» degen oı keledi.
Bes ul, bes qyzdy ósirip, jetkizip, bárine joǵary bilim berip, odan buryn kisilik, ımandylyq atty tárbıe bergen Abrar aqsaqal men Gúlǵasyl apamyzdyń ómir joly, asyl beıneleri kimge de bolsyn úlgi-ónege bolarlyqtaı.
Dastarqandarynan dám tatyp, áńgime qurǵan kisi retinde Ábaǵań týraly oıyma birjola ornyqqan óz pikirim bar. Birer mysal. Mereıtoıynda uldary ákelerine «kólik alyp bereıik» dese, «Men elden erek kólik minip, kólbeńdeı almaımyn. Aqshalaryń kóbeıip bara jatsa, aýyldaǵy úsh qabatty emhanaǵa jedelsaty ornattyryp berińder. Qarııalar rıza bolsyn» deýi nemese aýyldaǵy mektepke qamqorlyq jasatýy...
Birer dúrkin áńgimeden keıin-aq bárin de keńinen piship, kelisti pikir aıtar naǵyz qadirli qarttyqqa jetken abyz aqsaqal ekenine kóz jetken.
Al onyń perzenti Muhtardyń bul kitapta «Meniń ákem olaı da, bylaı dep maqtamaı, búkil túp-tuqııanynan bermen tartyp, shejireleıdi. Áke jaqsylyǵyn áreketi, is-qımyl, áńgime-dúken arqyly kórsetedi.
«Meniń aǵalarym» ózimiz jıi aralasqan, ómirden ótkenine kóp bola qoımaǵan Murat Áýezov týraly «Jolaýshymen» aıaqtalady. Bul kólemdi esseni «Qazaq ádebıeti» gazetiniń birneshe nómirinde «Qaısar rýhty ǵazız jan», «Altyn baladan – alyp epopeıaǵa», «Alasat sońy – sabaǵat», «Qońyrdyń» kúzi» atty úzindileri arqyly rahattana oqyp shyqqanbyz. Avtor keıipkeriniń ómir jolyn onyń ata-anasynyń tanys-bilistiginen bastap búgingi kúnge deıin tirliktiń san alýan synaqtarynan ótkizip, naqty derektermen ádiptep, kórkem shyǵarma deńgeıine jetkize baıandaǵan.
Bul kúnde de baspalardan jańa kitaptar kóp shyǵady, alaıda oqyrman kóńilinen dóp shyǵatyn jaqsy kitaptardyń tym sırek ekeni de shyn. «Meniń aǵalarym» – qazaq tarıhynda óshpes iz qaldyrǵan taý tulǵaly aǵalar rýhyn tiriltip qana qoımaı, ony odan ári bıiktete túsken bilimdi, bilikti kitap.
Kádirbek SEGIZBAIULY,
Qazaqstannyń Memlekettik syılyǵynyń laýreaty
