Daraboz daryn

Oqýshy kezinde aýdandyq, ob­lystyq jáne respýblı­kalyq gazetterge qoǵamdyq mańyzy bar máselelerge qatysty jańalyqtar, syn maqalalar men óleńder jarııalap turdy. Onda jas avtor problemalyq suraqtarǵa jaýap izdep, kemshilikterdi dóp basqandyqtan ol máseleler mazmu­nyna qaraı ujymshar basqarmasy men partııa uıymynyń jınalystarynda, Qazaqstan jazýshylar odaǵynyń plenýmynda qaralǵan kórinedi. Oqýshy kezinde respýblıkalyq ortalyq komsomol komıtetiniń Maqtaý qaǵazymen marapattalyp, mekteptiń bas­taýysh kom­somol uıymynyń hatshysy, kóp­­tegen úıirmeniń jetekshisi, qabyr­ǵa gazetine redaktor bolyp, óz mańaıyn­da shyǵarmashylyq orta qalyptas­tyra bilgen. Segizinshi synypta óleń jaza bas­taǵan. Syn aıtqanda da, bireý­di jaqtaǵanda da ádildikten aýytqy­maǵanyna oraı bedel­ge ıe bolyp, muǵalim­dermen de jaqsy qarym-qatynas ornatty. Mektepti aıaqtaı­tyn tusta talapker Ábish top jaryp erkin sóıleıtin, «myna bala bolaıyn dep tur eken» dep aıtatyndaı deńgeıge jetedi.

Almatyǵa bilim izdep kelgen talapker Ábekeń M.Áýezov, B.Kenjebaev, T.Nurtazın, M.Balaqaev, T.Amandosov, B.Shalabaev, Z.Qabdolov sııaqty ustaz­dary­nan tálim-tárbıe alǵan. Ábishpen qatar oqyp, aralas-quralas júrgen jas­tar­dyń kóbi keıin elge tanymal azamattar boldy. Sol stýdenttik shaǵyndaǵy jazǵan óleńderi respýblıkalyq basylymdarda jaryq kórip, ol aıtýly aqyn atanyp, ádebıet synshysyna aınalady. Sonymen birge onyń zertteý maqalalary da shyǵa bastady. Aýdarmashylyq, esseshi jáne prozashylyq qyrynan da kórindi. Stýdent Ábish – ustazynan ozǵan shákirt. Akademık Zeınolla Qabdolov shákirti ózinen ozǵan eń baqytty ustaz sanap, ol baqytty Ábish sııaq­ty shákirtiniń syılaǵanyn maqtan tutqan.

О́tken ǵasyrdyń 60-jyldary keńes odaǵyndaǵy «jylymyq» tusynda elde kúrdeli úderis ornady. Qoǵamnyń jańa­rýyna Ábish Kekilbaıuly sııaqty tereń bilimdi jáne daryndy jastar kerek edi. Sóıtip, ol bar bolǵany 19 jasynda uly Muhtar Áýezovtiń nazaryna iligedi. Birde stýdent Ábishtiń mazmundy baıandamasyn tyńdaǵan Muhań ony «asa talantty jigit eken» dep, ábden rıza bolǵan. Keıin M.Áýezov bata bergendeı bolyp, «osy qara baladan úmit kútińder» depti. Al tórtinshi kýrsta oqyp júrgen Ábish Kekilbaıulynyń Jazýshylar odaǵynyń jyl qorytyndysynda «qyz­ǵan­shaqtyqtyń qyzyl ıti» týraly aıtqan sózi M.Áýezovke erekshe áser etipti. Ábekeń sol ıt «alys­tan úrse – qulaǵyńdy, jaqynnan úrse – balaǵyńdy tisteıdi, bárisi bir júregińdi jaralaıdy» dese kerek.

О́kinishke qaraı sol qyzǵanysh týraly sózi onyń óz aldynan shyǵady. «Qa­zaq ádebıeti» gazetine jumysqa sha­qy­­rylǵanda qalalyq partııa komıtetin­degiler jas stýdent jazýshyny buzady desip­ti. Muny estigen rektor partııalyq «tártipke» baǵynyp, tanymal aqyn, synshy Ábish Kekilbaıulyn aýylǵa, Mańǵystaý oblysyna jibermek bolady. Sýretkerdiń shyǵarmalaryna shúıilip qaraıtyn, qısynsyz pikirlerge jol beretin «janashyrlar» da tabyla bas­taıdy. «Obalar» óleńindegi týǵan dalasyn­daǵy tarıhı eskertkishterge degen il­tı­pa­tyn ótkendi kókseýge teńep, Á.Kekil­baı­uly Kompartııanyń Ortalyq komıteti hatshysynyń baıandamasynda aıaýsyz synalady. Al jas aqynnyń soǵys týraly jazǵan óleńderi «pasıfızm» dep qabyldansa, onyń «Altyn shýaq» atty alǵashqy óleńder jınaǵy úsh jyldan astam ýaqyt shyqpaı jatyp qalady. Sóıt­se, onda «Lenın, partııa týraly bir sóz joq» bolyp shyǵypty. О́rshil rýhty «Ma­hambet» dastany da tyıymǵa ushyraıdy.

24 jasynda KSRO Jazýshylar odaǵynyń músheligine qabyldanyp, «Lenın­­shil jasta» jumys istep, Máde­nıet mınıstrligine qyzmetke shaqy­ryl­ǵanyna, otbasynda jas balalarynyń bolǵanyna qaramastan ol ásker qataryna shaqyrylyp, Qytaımen shekaradaǵy Jalańashkólden bir-aq shyǵady. Osynyń barlyǵy qazaq ádebıetine kelgen jańa lep jat pıǵyl dep tanylyp, onyń ortasyndaǵy Á.Kekilbaıulyn ádebı ortadan alastaýdyń amaly bolatyn-dy.

Biraq Ábekeń osydan keıin de ómirden kúder úzbegen, adamǵa degen jylylyǵynan aıyrylmaǵan. Ádiletsizdikti kóre tura, eshkimge kóz alartpaı, kókiregin kermeı, jaqsylyqty baǵalaı otyryp, júregi taza adam jáne tutas bir urpaqtyń serkesi bolyp qala berdi. Bastysy, ol óziniń adamı bet-beınesin joǵaltpaı, ózin ózgertip damytýmen boldy. Qaı qyzmette bolsa da, ol adal eńbek etti. Mansap qýǵan emes.

Kemeńger Ábish qandaı adam bolǵanyn tereń túsiný úshin kezinde oǵan berilgen resmı minezdemeler men belgili zamandastary tarapynan aıtylǵan pikirlerge kóńil aýdarsa, kóptegen málimetti tabýǵa bolady. Talantty jazýshy, synshy jáne kásibı aýdarmashy. Al minezdemeler­ge júginsek, tereń oıly, jan-jaqty bilimdi, moraldyq turǵydan turaqty jáne saıası saýatty azamat. Sonymen birge stılıstıkalyq saýattylyǵy men shy­ǵar­mashylyq saraptamaǵa qabilettiligi, kez kelgen máseleni qarap, baǵalaýdaǵy prınsıpshildigi, obektıvtiligi, ymyra­syzdyǵy men talapshyldyǵy atap kórse­tiledi. Osylaısha, Ábekeń týrashyl tarlan tulǵaǵa aınaldy. Qoǵam qaıratkeri retinde sol kezdegi qyrýar sharýanyń basy-qasynda júrdi. Shyǵarmashylyq jastarmen jumys istep, keńesin uıymdastyrdy. Farıza, Oralhan, Aqseleý, Qaldarbek, Saǵat jáne taǵy basqa tulǵalar shoǵyrynda Ábekeńniń orny bólek. Sondyqtan shyǵar, Sh.Murtaza Á.Kekilbaıulyna «tuńǵıyq tereń oıly, tym erte eseıgen, jastaıynan kósemdikke jaralǵan, qarttyń danalyǵyn bala bastan boıyna jınaǵan, baı qazynaly jigit» degen baǵa bergeni. Qazaq ádebıeti áleminde úlken bıikke kóterilgen Ábish ózgeler baıqamaǵan, aıta almaǵan sózdi aıtyp, qazaq rýhyn asqaqtatyp óziniń azamattyq tuǵyryn aıǵaqtap, qoǵamdyq ómirdegi bolyp jatqan úderisterge shynaıy baǵa berýge, jańashyldyq pen aqıqatqa degen umtylystyń bel ortasynda bolǵany da zamandas aǵalarynyń nazarynan tys qalmapty.

1985 jylǵy KSRO-da bastalǵan «qaıta qurý» saıasaty alyp ımperııany dúr silkindirgeni belgili. Azattyqtyń elesi sezile bastaǵan osy kezeńde jazýshy kóp nárseni qaıta qarap, paıymdaýǵa týra keletinin jaqsy túsindi. Ol sol tusty «bizde tym uzaǵyraq sozylǵan el basqarýdyń bedelge tabynatyn berekesiz stıli bel alǵan kez» dep baǵalady.

Jarııalylyq pen demokratııalyq ózgeris tusynda tarıh aqtańdaqtaryn ashý, ulttyq muralarymyzdy túgendeý máseleleri aldyńǵy qatarǵa shyqty. Halyqty qoǵamnyń áleýmettik jáne rýhanı problemalary tolǵandyrdy. Sondyqtan 1989 jyldyń aıaq kezinde Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq komıtetinde qaıta qurylǵan ultaralyq qatynastar bóliminiń meńgerýshiligine qazaq tilinde erkin sóılep-jazatyn, ulttar tarıhyn, turmys-saltyn jaqsy biletin, saıası tájirıbesi jetkilikti, ysylǵan maman kerek bolyp, oǵan Ábish Kekilbaıuly­nyń kandıdatýrasy usynyldy. Osy qyz­met­ke taǵaıyndalýyna baılanys­ty Qa­zaq­stan Kompartııasy Ortalyq komı­te­tine jiberilgen minezdemede Á.Kekil­baıulynyń tarıh, mádenıet, ultaralyq qarym-qatynas máselelerin tereń biletinine kóńil aýdarylǵan. Sonymen qatar onyń shyǵarmashyl zııaly qaýym arasyndaǵy bedeli, óz oıyn tııanaqty aıtyp, dıalog júrgizip, halyqty sendire biletin qabileti de eskeriledi. Ábekeń jańa salanyń mindetin aıqyndaý barysynda eń aldymen ultaralyq qarym-qatynastardyń jarasymdy túrde qoıylmaǵanyna kóńil aýdaryp, yntymaq ustanymyna erekshe basymdyq beredi. Qazaq halqynyń ulttyq damýyndaǵy kóptegen kesheýildeýshiliktiń sebebi retinde Á.Kekilbaıuly ult saıasatynyń burmalanýy men áleýmettik ádiletsizdiktiń kúsh alýyn atap ótip, ulttyq sanamyz da, tarıhymyz ben tilimiz de kenjelep qaldy degen qorytyndy jasaǵan.

Ol tek Qazaqstan sheńberinde, halyqtyń ótkeni men ulttyq psıhologııasy jáne mentalıtetiniń bilgiri bolýmen shektelip qalmaǵan. Oıshyl saıasatker álemdik saıasattaný ǵylymynyń nebir ozyq úlgilerin zerdelep, álemdik memleketter qurylysy jáne san alýan bılik ınstıtýtynyń tabıǵaty men qyr-syryn jete meńgeredi. Sondyqtan Táýelsizdiktiń tańy atyp, jańa bılik ıns­tıtýttary dúnıege kelip, memlekettiliktiń negizin qalaýǵa kirisken shaqta jańashyl baǵyttardyń qyr-syryn ajyratyp, tıisti paıymdaýlar jasaýǵa qabiletti boldy. «Saıasat» degen uǵymǵa «kez kelgen tarıhı sıtýasııada el basyn qaterge tikpeı, el múddesine jete alý» degen anyqtama beredi. Barlyq iste áleýmettik ádilet pen shynaıy aqıqat basym túsýi shart jáne kóleńkeli ekonomıka kóleńkeli saıasat týǵyzatynyn eskertken.

Táýelsizdik Ábish Kekilbaıulynyń sýretkerligin ǵana emes, onyń saıasatker retindegi tynysyn da ashty. Saıasatta ishki yntymaq pen syrtqy yqpaldastyqtyń úı­lesimdiligin qoldady. Joǵary deńgeıli qyz­metterdi atqara júrip, sol kezdegi eń basty másele – táýelsizdikti nyǵaıtý dep túsingen. Qaı máselemen aınalyssa da, eń aldymen táýelsizdikke nuqsan keltirmeýdiń qamyn oılaýmen, ulttyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý jónindegi kúrdeli mindet­ter­di sheshe alatyndaı tıimdi saıası júıe qu­rýǵa belsendi túrde atsalysyp, óz úle­sin qosa bildi. Qalamgerlikke sýarylǵan qaı­ratkerligin halyqtyń, eliniń ıgiligine jarat­qan. Ábekeń halyq bostandyqqa jetpeı turyp, qoǵam bostandyqqa jete almaıdy degen ustanymǵa berik edi. Oıshyldyń túsini­ginde «bostandyqqa negizdelgen táýel­siz­dik – eshkim til tıgize almas qasıetti uǵym, qa­zirgi adamzattyń eń basty muraty, eń asyl ıgiligi».

Qoǵamdy gýmanıstik turǵyda jańar­tý­dyń saıası-rýhanı máselelerin halqy­myzdyń tarıhyna, rýhanı-mádenı murasyna qurmet sezimin qalyptastyrýmen tyǵyz baılanysta qarastyrǵan. Ol rýhanı kemeldenýdiń birden-bir kepili mádenıetti ornyqtyrý dep eseptegen. Ult retinde ózindik bet-beınemizden aıyrylyp qalmaýdyń mańyzdylyǵyna erekshe mán bergen. О́ıtkeni kúrdeli úderister júrip jatqan kezeńde halyqtyń boıyndaǵy belgisizdikke negizdelgen úreıdi seıiltip, eńsesin kóterip: «Bul baq túgendeıtin, taq túgendeıtin ýaqyt emes, belińdi bekem býyp, qaýymnyń jotaly sharýasyna jan pıda etetin zaman», dep jigerlendirgen. «Dúnıeni túzetkiń kelse, áýeli óziń túzel» degen ósıet qaldyryp, kóziniń tirisinde ańyzǵa aınalǵan adam. Izgilikti ıgilikke ákeletin adal eńbekke balap, ádilet bar jerde ǵana yntymaqtyń bolatynyn es­kert­ken. Ult tatýlyǵy – ıgiliktiń kepili dep bil­gen. Sebebi eń aldymen el abyroıyn oı­lamaı, eshkim de jaǵdaıyn túzeı almaıdy.

Dana Ábekeń rýhanı dúnıelermen qatar saıası ustamdylyq máselesin de kóterip, onyń memleket ómirsheńdiginiń kepili ekenine nazar aýdarǵan. Bul úderiste ózgerý, jetilý jáne kemeldenýdiń alatyn orny bólek. Iаǵnı táýelsiz eldiń uzaq bo­lashaǵynyń kepili zaman kelbetin durys baǵamdap, qoǵam baǵdaryn naqty aıqyn­dap otyrýda jatsa kerek. Demek, bul – eldik­tiń belgisi. Endeshe, eldikti saqtaı bilý halqymyzdyń eń asyl muraty eken.

Kórip otyrǵanymyzdaı, Ábish ómiri­niń ár sáti degdarlyqtyń úlgisi. Ol ultymyzdyń betkeustar maqtanyshyna, qaıtalanbas kemeńger tulǵasyna aınaldy. Osy tektiligi ony tarlan tulǵa, daraboz daryn etti. Sondyqtan Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Ábish Kekilbaıulyn qazaqtyń oı-sanasyn jańǵyrtqan uly ózgeristiń basy-qasynda bolǵan, onyń bitim-bolmysyna álemdik keńistikten kóz salǵan kemel oıdyń ıesi retinde baǵalap, táýelsizdikti tátti sóz ǵana emes, ulttyq jaýapkershilik dep tujyrymdaǵan asa kórnekti sýretker dep atady. Demek, ýaqyt ótken saıyn Ábish Kekilbaıulynyń qadiri artyp, alyp tulǵasy aspandaı bermek.

Japsarbaı Qýanyshev,

qoǵam qaıratkeri