ZAISANNYŃ ZIFA TOLQYNDARY

1970 jyldyń saǵynyshqa aınalǵan sary tamyzy Almatyǵa tus-tustan arman qýyp kelgen bir lek óndir jastardy jýr­nalıstıka fakýltetinde tabystyryp edi. Solardyń ishindegi áý bastan-aq kózge to­lymdy kórnektileriniń biri Zamanbek Áb­de­shev boldy. Kórnektiligi sol emes pe, ýnıver­sıtet tizginin sol kezderde Asqar Za­karın, odan soń О́mirbek Joldasbekov sııaq­ty ataqty aǵalar ustasa, bizdiń kýrsty sta­rosta bolyp nor Zaısanda týyp ósken, ás­kerı boryshyn alys teńizderde ótep qaıt­qan jaısań jigit Zamanbek basqaryp turdy. Ábdeshev Zamanbek. Qysqartyp “ÁZ” deımiz. Qysqasy, Zákeń sodan bergi qyryq jylda osy Áz degen atyna ábden laıyqty ómir keship, sóz óneriniń ystyq-sýyǵyn bir kisideı adaldyqpen bastan ótkerip keledi. Sirá, Zákeń ádebıettanýdyń eń úlken mek­tebinen on bes jyl boıy taban aý­darmaı “Jazýshy” baspasynda redak­tor­lyq qyzmet atqarǵan romantıkalyq keze­ńinde ótse kerek. Osy ýaqytta ol Ábil­májin Ju­mabaev, Eset Áýkebaev, Saıyn Muratbekov, Muhtar Maǵaýın, Saǵı Jıenbaev, Ábdi­ká­rim Ahmetov, Sáken Imanasov sııaqty aı­tý­ly aqyn-jazý­shylardyń tálim-tárbıesin kórip, ásirese, qazaq ádebıetiniń qasıet-kıesine janasý, sol kıeni qasterlep qur­met tutý baqytyn enshiledi. Qazirde Zamanbektiń boıynda osy kezden juǵysty bolǵan úlken eki dara­ly­ǵy bar. Sonyń biri – sol tustaǵy ádebı orta­nyń ádemi áńgimelerin kóp bi­lip, til­diń maı­yn tamyza aıtatyndyǵy. Mun­daıda Zá­keńniń áńgimesin tyńdaýdan asqan ǵanıbet joq. Kóp oqyǵan, kóp to­qyǵan dosy­myz­dyń taǵy bir qyry – M.Maǵaýın aıtpaq­shy, “mıynyń arhıv bóliminiń” árqashan ashyq turýy der edik. Pýshkınniń, Ese­nın­niń, Qasymnyń, Syrbaıdyń, Muqa­ǵa­lıdyń, Qadyr men Tumanbaıdyń óleń­derin jaıshylyqta jaýyp óter jańbyrdaı jatqa oqı salǵanynyń ózi jannyń bir rahaty. Abaı óz aldyna bir tóbe. Biz biletin Zamanbek eń aldymen aqyn. Aqyn bolǵanda da poezııa mádenıetin mo­lynan ıgergen aqyn. Ásirese, jyr oqyǵan shabytty sátterinde oǵan qyzyǵa qarap qa­latynbyz. Aǵynan jarylǵan adaldyq, búkpesiz bula sezim, búkil ǵalamǵa ǵashyq júrekpen syr aıtqan izgilik pen ińkárlik káýsarlary shúpildep tolyp, tunyp turýshy edi sol jyrlarda. “Tunyp turýshy edi” dep ótken shaqpen sóılegende bir ǵana aıtarymyz, óz daýysyn jas shaǵynda-aq tapqan Zamanbek aqyn eshqashan poezııaǵa adaldyǵynan jazǵan emes. О́leń onyń árdaıym júreginiń tórin­de. Tek “Jaqyptyń kúshi jatyr oń ja­ǵynda” dep qazaq jyrynyń has júırigi Ilııas aıtqandaı, Zákeńniń oń jambasynan kelgen sóz óneriniń taǵy bir úlken salasy aýdarma boldy. Buǵan aıǵaq bolarlyq dúnıe-múkámmal jeterlik. Orystyń ataqty jazýshysy Borıs Vasılevtiń “Tamyl­jy­ǵan tań”, bolgar qalamgeri Georgıı Ka­ras­lavovtyń “Sheshýshi saǵat”, ǵumyrbaıandyq “Nerý” kitaptarynyń tárjimeleri aqyndyq talanttyń kórkem aýdarma ónerine aýa­daı qajettigin ańǵartqan-dy. Ýyzdaı qy­lyp qyrǵyz ertegilerin qazaq­shalaýynan aqyndyq minez baıqalǵan-dy. Balqardyń aqyn qyzy Tánzıla Zumaqulovanyń “Sal­tanat” atty jyr jınaǵy tutastaı Za­manbek aýdarmasymen qazaq oqyr­ma­nyna jol tartýynda aqkóılek syr bar edi. Onymen qoımaı orys tildi aqıyq aqynymyz Oljastyń keıbir óleńderin qazaqshalaýda Qadyr aǵasymen óner jarystyrýy da ózine jarasyp turdy. Al endi aǵylshynnyń uly jazýshysy Charlz Dıkkens, fransýz klassıgi Vıktor Gıýgo, aljır jazýshysy Mýrlýd Mammerıdiń romandaryn sátti qazaqshalaý arqyly Z.Ábdeshev qazaqtyń qazirgi mańdaıaldy aýdarmashylarynyń qatarynan tabyl­ǵany anyq. Sońǵy on bes jyl oraıynda “Habar” agenttigindegi qyzmet te óleńge obalyraq bolǵanymen, tárjimandyqtyń baǵyn jandyra túsken. Júzdegen kórkem, derekti, tabıǵat tańǵajaıybynan syr shertken tanymdyq fılmder qazaq kórermenine jol tartty. Biraq biz úshin janynyń jazy nor Zaısannyń zıfa tolqyndaryndaı degdar zııalmen kómkerilgen áz Zamanbek do­symyz báz baıaǵy aq samal aqyn bolyp qala bermek. Aqyn jyrynyń júrekterge qýanysh syılar jyly shýaǵyn kózi qa­raqty óleń súıgish qaýym ózi-aq ańǵarar... Qorǵanbek AMANJOL. MEN TÝRALY NE OILADY SOL JÚREK? Bir ustany bilýshi edim jasymnan Bek qaıratty, jalyǵýdy bilmeıtin. Soqsa balǵa tósten ushqyn shashylǵan, Som temirdi saz balshyqtaı ıleıtin. Balýan qol sol kisige qyzyǵyp, Kóz almastan turatynbyz biz baryp. Esh jumysta sharshamaıtyn kúshi nyq, Eńbek dese ketetuǵyn nurlanyp. Min tappaıtyn eshkim usta isinen, Jaýdyratyn alǵystaryn aıamaı. Eńbeginiń qurmetine bólengen, Qartań adam qýanatyn baladaı. ... Solqyldaqtaý bolmasynshy jyr degen, Sonda ǵana minsiz bolar óleńder: Eger olar jumyr bolat balǵamen Temir tóstiń arasynda týsa eger. *  *  * Sálem, Zaısan, týǵan ólke, armysyń, Armysyńdar, Saýyr-Saıhan, qyrly shyń. Saǵan qaraı shyrqaı ushty jyr qusym, Saǵan qaraı shyrqaı ushty án qusym. Syrbaz minez erke Ertisim, tunyǵym, Tuńǵıyǵym tereńinde syry myń. Qushaǵyńdy ash, tolqynyńmen aımala, Ańsap keldi, sharshap keldi bir ulyń. Zaısan kólim, jaısań kólim, sharaınam, Balyǵyń bop júzbedim-aý talaıdan. О́zegimdi órteýde bir saǵynysh San kúnderden, san jyldardan, san aıdan. Sol saǵynysh aldy-artyma qaratpaı, Bet túzedim kúnshyǵysqa tań atpaı. ... Alys qalǵan qasıetti týǵan el, Taýystyń ǵoı, taýystyń ǵoı, taǵatty-aı. AQ QAIYŃ Janyma shabyt berip, tókken óleń, Aq qaıyń, jaraldyń ba kóktemeden. Ońasha nege múlgip tursyń únsiz Arýdaı jigitine ókpelegen. Tulǵańdy tymyq keshte oı terbegen, Jelbirer jelekteriń samal jelmen. Ol beıne arýlardyń qolań shashy Oramal baılasa da boı bermegen. Qoshtastyń únsiz turyp ińirmenen, Syryń kóp aqyn áli úńilmegen. Aq qaıyń, seniń mynaý appaq tósiń, Tósindeı sulý qyzdyń dirildegen. *  *  * Nurly úmit tańdy tańǵa ulastyryp, Kelemiz jyr jolynda qulashty uryp. Keı jyrdan táttiliktiń dámin sezsek, Keıiniń ón boıynda júr ashylyq. Sezimder joq-aý, shirkin, esh tynymyń, Quıatyn kókiregime keshkilik ún. Degendeı shabyt názik jyrǵa ǵashyq, Alapat aqyndyqtyń esti ulymyn. Ketkendeı barlyq jazǵan jyrlar aǵat, Tappaıdy jalyn janym bir qanaǵat. Keıde óleń quıylmaısyń ot keýdeme Kinámshil jas arýdaı buldana qap. O, shabyt, lapyldar shaq, bul qaı tynym, Shalqy bir, seni kútip turmaıdy kún. Júrekten ystyq sezim sýynǵansha, Tirshilik, bir ózińsiń jyrlaıtynym. SAǴYNYSh Jastyqtyń jalyn shaqtary-aı, Máýeli jasyl baqtary-aı. Sezimniń móldir kezderi-aı, Qurbynyń qara kózderi-aı. Alynbaı qalǵan qoldar-aı, Túıispeı ketken joldar-aı. Shertilmeı qalǵan syrlar-aı, Arnalmaı qalǵan jyrlar-aı. Jaǵa almaı qalǵan shyraq-aı, Tata almaı qalǵan bulaq-aı. Talasa turǵan tańdar-aı, Aıtylmaı qalǵan arman-aı. ... Qııalǵa qaraı samǵaýmen, Kózden bir ushqan bal dáýren. Bir belde qalǵan alshaq kún, О́zińdi búgin ańsattyń. BAQASÝǴA Baqalym, jaǵań bal quraq... Jas taldan bir-bir arǵymaq Minip ap shaýyp ketýshi ek, San turyp jerden, san qulap. Myń qulap jerge, myń turyp, Kókpar da tarttyq qulshynyp. Qyryńdy kezdik kók qýyp, Kókteme kelse gúl shyǵyp. Týǵan jer, aýylym – Baqalym. Tal besik, týǵan Otanym. Ańsap bir kelip alystan Shalǵynyńa aýnap jatamyn. *  *  * Men týraly ne oılady sol júrek, Qosh degende bul ómirge sońǵy ret. Alystaǵy ulyńdy oılap, apajan, Janaryńda jas turdy ma móldirep. Kóńil shirkin bul habarǵa nana ma, Kóz jumypsyń kezdese almaı balańa. Jabyrqadym qaryzyńnyń mendegi Myńnan birin óteı almaı, jan ana. Jan otymdy meıirli úniń mazdatty, Júregimde sol balalyq naz qapty. Amal qansha, raqymsyz sum taǵdyr Ekeýmizdi kórisýge jazbapty. Shirkin, apa, ǵazız jansyń sen netken, Qaryzdarmyn bala kezden, jórgekten. Men áli úıge oralam ǵoı, al óziń, Oralmaısyń saparyńnan sol ketken. Bala shaqta alǵash sóılep, kúlip men Qaz basqanda qarap ediń úmitpen. O, apashym, sóıtken mynaý ulyńnan Topyraq ta buıyrtpasyn bilip pe eń?! Ashy muńyn ózegimnen ótkizip, О́mirińdi qatal ajal ketti úzip. Hat jazypty sol bir jaıdy Qýanbek Úsh-aq aýyz óleńmenen jetkizip. Keterińde keletindeı men kirip, Aldamshy oıǵa ózińdi óziń sendirip, Saǵynyshpen qaradyń-aý san ret Balań ketken uzaq jolǵa telmirip. Samǵaýmenen talaı zaman, jyl óter, Jan balańdy ómir ózi túleter. O, apajan, seniń jarqyn beıneńdi Ulyń menmin máńgilikke jyr eter. *  *  * Tym asyǵys júresiń dep sókpegin, Asyǵatyn sebebim de kóp meniń. Júrem ýaqyt zymyrasa toqtamaı, Bul zamannyń tasbaqasy bop qalaı? О́tip jatsa ár mınótte ómirim, Kinálaıdy asyqpa dep meni kim? Júregińde otyń bolsa sirá da, Munyń jaıyn, dosym, beker surama. Shaqyrady nurly úmitter, aq arman, Shaqyrady qara kózder qadalǵan. Kóńil sonyń barlyǵyna asyq tym, Men ómirge jan-tánimmen ǵashyqpyn. Qol bulǵaıdy bir baqytym ańsaǵan, Sol baqytqa jetý úshin jan salam. Kúter aldan sáýle sepken tań kúlip, Jas janymdy bal sezimge qandyryp. Keıde óleńniń quıady-aý bir bulty kep, Jyr jańbyryn ot keýdeme sirkirep. Sol sátterde shyn shabytty jaı ańdap, Júrý degen múmkin emes aıańdap. Maza bermes kúndiz oılar, túnde óleń, Sonda daǵy júzden birge úlgerem. Birde jylap, kúlip júrem birde men, Azap qoı bir, baqyt qoı bir jyr degen. Keıde jasyp, keıde sýdaı tasyp myń, Men solardyń barlyǵyna asyqtym. ...Biraq meni tasbaqaǵa mingender, Qartaıýǵa asyqty dep júrmeńder. APATPEN ARPALYS (Berdibek Saparbaevqa arnaımyn) Shyǵysta qystyń kózi qyraýlanyp... Jel úrdi jaýǵan qardy myń aýdaryp. Ulıdy doly boran kóz ashtyrmaı, Iаpyraı, qaıter eken mynaý halyq?! Qatty aıaz “túý” degizbeı túkirikti, Borasyn úı shatyryn ushyrypty. Úıilgen taý-tóbe bop qasat qarda Traktor maltyǵady kúshi myqty. Uılyqqan joldyń boıy san máshıne, Kók temir alapatpen arbasýda. Qula túzde qamalyp qalǵandardyń Kúresi ómir úshin jalǵasýda. Aq boran basyp taýdy, jol, dalany, Ysqyryp aıdahardaı doldanady. Shóp tartqan maldy aýylǵa kerýender Boraǵan qarda zorǵa qozǵalady. Kez keldi eldiń erge qaraıtuǵyn, Bul synǵa jaramasyn, jaraıtynyn. Qıyndyq qos ókpeden qysqan sátte Alady isker basshy qalaı tynym?! Sol synda kózge túsken daralanyp, Basshysyn qurmetteıdi dana halyq. Kósh bastap, shyqty aqyry abyroımen, El-jurtyn alty aı qystan aman alyp.