TUŃǴYSh

Asqaq Alataýdyń aspanmen astasqan muzart shyńdarynyń bıiktigin baǵamdaý qandaı qıyn bolsa, zamanyna ónege, tarıhqa tálim uly is­terge bastamashy bolǵan, tórtkúl dúnıege túgel tanylǵan Elbasynyń ulyqtaýǵa laıyq kemel kemeńgerlik kelbetin tolyq tanyp tereń túsine bilý sondaı kúrdeli. Tuńǵysh Prezıdentimiz, re­formator, tutas bir dáýir darabozy Nursultan Nazarbaevtyń paıymdy parasatqa toly tuǵyr­ly tulǵasy tanyǵan saıyn asqaqtap, bilgen saı­yn bıikteı túsedi. Oǵan Qazaqstan Res­pýblıkasy Tuńǵysh Prezıdentiniń Murajaıyn taǵy bir aralaǵanda kózimiz anyq jetti. “Tuńǵysh” atty uǵymnyń maǵynasy tereń. Halqymyz alǵashqy dúnıetanym túısigin tuń­ǵysh sózimen sıpattap, jaryq etken jańalyqty tuńǵysh sanasyna syıǵyzyp, alǵash kórgen per­zen­tin “tuńǵyshym” dep áspetteıdi. Tuńǵysh Pre­zıdent Murajaıynda osy bir alty áriptiń as­taryna syıǵan qasıetti uǵym Eli men Elba­sy­­­nyń erendigin pash etip, tunyp turǵan sekildi. Murajaı aldynda – jasyl jelek kómke­rip, aqqaıyń syńsyǵan saıabaq. Baq orta­syn­daǵy keń alańqaıda tarıhta tuńǵysh ret Qazaq halqy memlekettiginiń irgetasyn qalap, tórt ǵasyr boıy dáýirlegen tuńǵysh Qazaq handyǵyn qur­ǵan qos tulǵa Kereı men Jánibek handar­dyń azat alash aımaǵyndaǵy tuńǵysh eskertkishi tuǵyrlanǵan. Murajaı syrtynda – Tuńǵysh Prezıdentimizdiń Arqa tósindegi tuńǵysh Rezı­­densııasynyń aldyndaǵy úlken alań. Elbasy osy alańda tuńǵysh ret Astanaǵa resmı sapar­men kelgen joǵary dárejeli qonaqtardy qarsy alǵan. Naq osy jerde tuńǵysh ret elordadaǵy memlekettik Ánuran sharyqtap, sheteldik resmı tulǵalar Qazaq elin, elimizdiń Basshysyn qoshemettegen. Qart tarıh shejiresinde kóshpendilerdiń ke­remet kemeldiliginiń sımvolyna aınalǵan kıiz úı keıpindegi – kúmbezdi zal. Murajaı maq­tanyshyna aınalǵan bul kúmbezdi zal egemen el shejiresindegi qasıetti tuńǵysh uǵymyna saı talaı-talaı tarıhı oqıǵalardyń kýási. Tuńǵysh ret 1997 jylǵy 10 jeltoqsanda Elbasy osy zalda burynǵy Aqmola qalasyn elimizdiń Bas qalasy dep jarııalady. Kúmbezdi zalda odan keıin de elimizdiń bolashaǵyn aıqyndaǵan talaı tuńǵysh tarıhı sheshimder qabyldanyp, táýelsiz Qazaqstannyń tórt qubylasy túgendele tústi. Murajaıdaǵy tanymdyq tarazysy tereń jádigerler top-topqa bólinip, árbir kezeńder­diń oqıǵasynan syr shertedi. Mynaý bir úlken bólmege jınaqtalǵan jádigerler Elbasynyń sonaý bir jalyn atqan jastyq kezeńdegi qurysh qaıratyn tanytar Temirtaýdaǵy kúnderinen derek beredi. Asqaq arman jetegimen bıik asý­larǵa qadam basqan jas Nursultan sonaý elýin­shi jyldary Arqa tósindegi osy bir óndiristi óńirge alǵash qadam basqan edi. Ol osy jerde eki aıdaı jumys istep, 1958 jyly arnaıy jol­damamen Dneprodzerjınsk qalasyndaǵy №8 kásiptik-tehnıkalyq ýchılıshege oqýǵa túsedi. Ýchılısheni oıdaǵydaı támamdap kelgen jas ma­man Temirtaýda eńbek jolyn bastap, 1960 jy­ly 3 shildede Orta Azııa men Qazaqstan ta­rı­hynda tuńǵysh iske qosylǵan domna peshinde bolat qorytady. Bul kún tarıhta Qazaqstan Magnıtkasynyń týǵan kúni bolyp jazyldy. Mine, Memleket basshysynyń 1997-2004 jyldar aralyǵynda Astanadaǵy tuńǵysh jumys kabınetin aralap kelemiz. Bul nebir mańyzdy kezdesýler men sheshýshi sheshimderdiń kýási bol­ǵan jumys kabıneti sol qalpynda saqta­lypty. Tórdegi tuǵyrda Memleket basshysy­nyń memlekettik baıraǵy men omyraý belgisi qoıylypty. Qabyrǵadaǵy Qazaqstannyń úlken kartasynda jer-jerlerde ashylǵan óndiris oryndary men el ekonomıkasynyń erteńin aı­qyndaıtyn ındýstrııalyq damý ortalyqtary belgilengen. Elbasy osy jumys bólmesinde otyryp, táýelsiz Qazaqstannyń 2030 jylǵa deıingi strategııalyq damý jolyn aıqyndaǵan. Elbasy Nursultan Nazarbaev: “Egemen eli­mizdiń mádenı ómirinde murajaılardyń orny aıryqsha. Tarıhymyzdy tereń zerttep, onyń tájirıbesinen taǵylym alý. Qazaqstanda pat­rıo­tızm qalyptastyrýdyń, Otannyń laıyqty azamattaryn tárbıeleýdiń basty sharttarynyń biri”, dep atap kórsetken. Tuńǵysh Prezıdent Murajaıyndaǵy jádigerler de osy tujyrymǵa laıyq toptastyrylǵan. Murajaıdaǵy eńseli úlken zal “Táýelsiz Qazaqstan” dep atalady. Mun­daǵy jádigerler elimizdiń egemendik al­ǵanǵa deıingi Elbasymen sabaqtas órbigen ta­rı­hı shejirelerinen syr shertedi. Osynda Mem­leket basshysynyń jeltoqsan oqıǵasyna qatysqan jastardy aqtaý Jarlyǵy, Nursultan Nazar­baev­tyń 1989 jyly 22 maýsymda Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıtetiniń birinshi hat­shysy bolyp taǵaıyndalǵan sheshim, 1990 jyly elimizde tuńǵysh ret prezıdenttik ınstıtýttyń engizilgeni týraly Jarlyq, 1990 jyly 24 sáýirde Nursultan Nazarbaevtyń táýelsiz Qazaq­stannyń Tuńǵysh Prezıdenti bolyp saılan­ǵandyǵy jónindegi sheshimder oryn alǵan. Osy zaldaǵy erekshe bir kóńil aýdarar sten­dige qoıylǵan 1991 jyldyń dúrbeleńge toly tamyz búligi kezindegi oqıǵalardan syr shertetin jádigerler eken. Kelmeske ketken Ke­ńes Odaǵy sol bir tusta tyǵyryqqa tirelip, ydy­raýdyń az-aq aldynda turǵan edi. Sol jyly Keńes Odaǵy halyq depýtattarynyń IV sezi osy bir kúrdeli sátte Qazaqstan Respýblı­kasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaevqa erekshe úmit artyp, ony Keńester Odaǵynyń vıse-prezıdenttigine us­yn­­­dy. Osy jerge Elba­synyń halyq depýtatta­ry­nyń sol usynysyna baılanysty óz qolymen ja­zylǵan haty qoıy­lypty. Bul hatta sol kez­degi odaqtyń ekono­mıkalyq jáne saıası ahýa­ly­na tereń sıpattama berilip, bul tyǵyryqtan shyǵý joldary aı­qyndalǵan. Elbasy osy hatynda depýtattardyń usynysynan nelikten bas tartatyndyǵy jó­nindegi máselelerge de jan-jaqty tereń tujyrym jasaǵan. “Táýelsizdik Qazaqstan” zalyna qoıylǵan já­digerler el egemendiginiń qalyptasý keze­ń­i­­nen, áleýmettik reformalardan, Qazaqstannyń álemdik qoǵamdastyqqa yqpaldasýynan, eli­miz­diń ekonomıkalyq jáne mádenı órleý kezeń­derinen tereń tanymdyq derekter beredi. Kelesi zalǵa Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik rámizderi qoıylǵan. Ekspozısııada elimizdiń saıası táýelsizdiginiń basty atrıbýttary – Tý, Eltańba, Ánuran, Konstıtýsııa qoıylǵan. Ánurannyń mátinine Elbasynyń óz qolymen engizgen túzetýleri erekshe áserge bóleıdi. Usynylǵan jádigerler memlekettik rámizder avtorlarymen jáne olardyń jasalý tarıhta­rymen tanysýǵa da múmkindik beredi. “Qazaqstan Respýblıkasy: memlekettiń qa­lyptasýy men damý strategııasynyń aıqyn­da­lýy” atty ekspozısııalyq bólimge táýelsiz Qa­­­zaqstannyń konstıtýsııalyq-quqyqtyq, áleý­met­tik-ekonomıkalyq jáne saıası reforma­la­rynyń sabaqtastyǵy jáne strategııalyq damý baǵdarlamalary toptastyrylǵan. Sonymen bir­ge, osy bólimnen Elbasynyń jańa memlekettiń qalyptasý tarıhyn jáne jańa dáýirdegi onyń da­mý erekshelikterin aıqyndaǵan ǵylymı eń­bek­terimen tanysýǵa bolady. Osy ekspo­zı­sılarǵa qysqa ǵana sholý jasap ótken árbir adam Tuńǵysh Prezıdentimizdiń týǵan halqy úshin, tarazyly tarıh úshin atqarǵan teńdesi joq eńbegin tanıdy. Qazaqstan jáne álemdik qoǵamdastyq eks­pozısııalary elimizdiń qalyptasýy men álemniń 120-dan astam memleketterimen dıplomatııalyq qarym-qatynastarynyń damýyn, respýblı­kanyń syrtqy saıasatynyń basymdyqtaryn ashyp kórsetedi. Murajaıdaǵy erekshe áserge bólep, eldik shejiresinen mol maǵlumat beretin bul eks­pozısııalyq tarıhı derekter eń ádemi zaldardyń birinen sanalatyn “Altyn zalda” ornalasqan. Kelesi keń de, kórikti zalda “Ata­meken” atty bólimniń jádigerleri shoǵyr­la­nyp­ty. Bólim ekspozısııasy Elbasynyń ba­lalyq shaǵynan bastap azamat jáne tulǵa re­tinde qa­lyptasý ke­zeńderinen mol maǵlumat be­redi. Tuń­ǵysh Pre­zıdentimizdiń ata-anasy paı­da­lanǵan turmystyq zattar, otbasylyq sý­ret­ter, mektepte oqyǵan kezindegi qujattary ótken ǵasyrdyń 40-60 jyldaryndaǵy el shejiresin elestetedi. Erekshe sheberlikpen jasalǵan “Úsh­qońyr” dıa­ramasy Nursultan Nazarbaevtyń týǵan jeriniń tamasha kórinisin tutas qalpynda kóz aldyńa áke­l­ip, “tektilik te qunarly topyraqtan týaty­nyn” tujyrymdaǵan halyq danalyǵyna tánti etedi. Qoryta aıtqanda, Tuńǵysh Prezıdent mura­jaıyn aralaǵan saıyn, Qazaq eliniń mańdaıy­na bitken birtýar tulǵanyń salıqaly ómir jo­lynyń erendikpen órilgen erenǵaıyp kórinisin kórdik. Elbasynyń ǵasyrlar toǵy­synda, almaǵaıyp tarıh tolqynynda týǵan jeri men tól halqy úshin atqarǵan ulan-ǵaıyr eńbegi urpaqqa ulaǵat, bolashaqqa tuǵyr bolyp tunyp tur. Tarıhı jádigerlerdi sanada zerdelegen saıyn Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń nar tulǵasy zańǵar­lanyp, bıikteı tústi. Barys beıneli bolashaqqa umtylǵan elimizdiń Basshysyna degen qurmet pen maqtanysh kóńildi kernedi. Jylqybaı JAǴYPARULY, Sýretterdi túsirgen Orynbaı BALMURAT. ASTANA.