Kollajdy jasaǵan – Záýresh SMAǴUL ,«EQ»
Negizi, tegi de «Dándibaıuly Ońdasynov» bop qate jazylypty. Durysy – Ońdasynuly Dándibaev bolýy kerek eken. Bul týraly «Men – Túrkistannyń túlegimin» atty jazbasynda ózi jiti aıtady. Ákesi qaýyn-qarbyz, maqta, egin ekken eńbekqor dıqan bolypty. Odan qala berse, pishen oryp, jantaq shapqan. Maqta ósirýge qolaıly jeri bolmasa da, qary mol jınalǵan shuqyrǵa sary maqta egip ósirgen kórinedi. Ol kezde sary maqtany ósirý – Ońdasynnan basqa dıqannyń qolynan kelmese kerek. Sol shuqyr áli kúnge deıin «Ońdasynnyń shuqyry» dep atalatyn syńaıly. Týmysynan momyn, óte meıirimdi ári balajandy, qaq-soqpen isi joq kisi bolǵan eken. Al anasy Jumakúl 3-4 jasynda dúnıe salypty. Ol kisi ata-enesiniń súıikti kelini ǵana emes, on saýsaǵynan óner tamǵan tiginshi jaryqtyq eken. Ton, kıim-keshek tigip, shı oraý, baý-basqur, kilem toqý, jıhaz jasaýdyń sheberi bolypty. Sonyń arqasynda el-jurttyń qurmetine bólenipti. Jastaı jetim qalǵan Nurtasty ekinshi anasy Dárigúl baýyryna basypty. Ol týmysynan analyq meıirimi mol, balajandy kisi eken. О́z balasynan kem kórmeı, mápelep ósiredi. Jeti-segiz jasynda meshit ımamy – Kerimqul moldaǵa berip, saýat ashqyzady. Al hat tanyp, oqý men jazýdy nemere aǵasy Ádilbekten úırenedi. Sóıtip, bir-eki jyldyń ishinde kitapty erkin oqıtyn dárejege jetedi. Sonyń arqasynda aýyl aqsaqaldaryna «Alpamys», «Kóruǵly», «Qyz Jibek», «Aıman–Sholpan», «Láıli–Májnún», «Darıǵa», «Zarqum» syqyldy qıssalar men qazaqtyń basqa da aqyn-jyraýlarynyń óleńderin oqyp berip, olardyń alǵysy men batasyn alady. Onyń osy alǵan bilimi ult ustazy Ahmet Baıtursynulynyń jasaǵan qazaq emlesin tez ıgerýge ıgi yqpalyn tıgizedi.
Qazaq tarıhynda dál Nurtas Ońdasynulyndaı «elim» dep emirenip, «jerim» dep janyn pıda etýge deıin barǵan basshylar kemde-kem. Ol qandaı qyzmette júrse de halqynyń qamyn jep, ulttyq qundylyqtardy ulyqtap, dáripteýge bar kúsh-jigerin sarqa jumsady. 1938–1951 jyldary, ıaǵnı Qazaq eliniń úkimetin 13 jyl basqarǵan kezinde atqarǵan qyzmeti orasan zor. Atap aıtar bolsaq, Qazaq Ǵylym akademııasynyń irgetasyn qalap, sol ǵylym ordasynyń basshylyǵyna sonaý Jezqazǵanda júrgen Qanysh Sátbaevty ákeledi. Abaı atyndaǵy opera jáne balet teatry qurylysynyń jedel ári sapaly júrgizilýin de qatań qadaǵalaıdy. Arys–Túrkistan, Ertis–Qaraǵandy, Myrzashól kanaldary men Moıynty–Shý temirjolyn salýǵa hám Qaraǵandy, Temirtaý, Jezqazǵan, Balqashtaǵy alyp zaýyttardy aıaqqa turǵyzýǵa da ózi uıytqy bolyp, tikeleı basshylyq jasaıdy. Sol jyldary Qyzdar pedagogıkalyq ınstıtýty, Dene shynyqtyrý ınstıtýty, Polıtehnıkalyq ınstıtýty, Shymkent tehnologııalyq ınstıtýty men Ulttyq konservatorııany ashýǵa da muryndyq boldy. Tipti medısına men shet tilder ınstıtýttarynda birneshe jańa fakýltet te Nurtas Ońdasynulynyń tusynda ashyldy. Budan bólek, birneshe óńirde oblystyq teatrlar men fılarmonııalar, sondaı-aq Muǵalimder ınstıtýty men ýchılısheler ashýǵa da septigin tıgizdi. Ol – ol ma, 1940–1945 jyldary, ıaǵnı sum soǵystyń salǵan zardaptaryna qaramastan, Uly Abaıdyń 95 jáne 100 jyldyq mereıtoılaryn joǵary dárejede atap ótý týraly qaýly shyǵaryp, ózi sol komıssııanyń basy-qasynda júredi. Aqyndar aıtysyn ótkizý týraly bastama kóteredi. Jyr alyby – Jambyldyń ataqty «Lenıngradtyq órenim» óleńin jazýyna da túrtki bolǵan eken. Qasyna Ábdilda Tájibaev pen Ǵalı Ormanovty ertip alyp, Jákeńe osy usynysyn aıtqan. Sol óleń lenıngradtyq órenderdiń emes, búkil eldiń rýhyn kótergen.
Osy tusta erekshe atap ótetin jaıt, ol qazaq eliniń súıem jerin, ıaǵnı soltústik oblystardy Reseıge, Ońtústik Qazaqstannyń úsh aýdanyn О́zbekstanǵa, Mańǵystaýdy Túrikmenstanǵa bermeı, Hrýshevpen aıqasyp ótti. 1961 jyly Dinmuhamed Qonaev Hrýshevti poıyzben el shetine deıin shyǵaryp salyp bara jatqanda Hrýshevtiń: «Bylo bolshoı oshıbkoı, chto selınoı zanıalıs ochen pozdno. Eto oshıbka Skvorsova, Shaıahmetova, Ondasynova», dep júrgeni – sol. Sonyń kesirinen atqaryp otyrǵan Úkimet basshylyǵynan bosatylady. Ol az bolǵandaı, 58 jasynda zeınetkerlikke shyǵarylady. Ol bul isine ókingen joq. Esesine, el-jurtynyń sheksiz qurmetine bólendi.
Al Gýrev (qazirgi Atyraý) oblystyq komıtetiniń birinshi hatshysy bolǵan kezinde Atyraý men Mańǵystaý óńirleriniń ósip-órkendeýine eren eńbek sińirdi. Ásirese, munaı-gaz salasyn ıgerýge aıryqsha nazar aýdardy. Qazaqstannyń eńbek sińirgen ekonomısi Ǵaraı Saǵymbaıdyń aıtýynsha, sol tusta munaı óńdeý 3 ese, al gaz óndirý 6,5 ese, al usaq jáne iri qara mal basy 4 esege deıin ósken. Elimizdegi balyqtyń úshten ekisi osy óńirde óndirilgen. «Baǵyrlaı» kanaly qazylyp, Araltóbe sý qoımasy salynǵan. Mańǵystaýda ulýtas kesetin, Atyraýda kirpish shyǵaratyn, sút óńdeıtin, mal soıatyn, syra óndiretin kásiporyndar Nurtas Ońdasynulynyń kezinde ashylǵan eken. Ásirese, turǵyn úı salý qarqyny da óte joǵary bolǵan. Al ol oblys basshylyǵynan ketkennen keıingi 30 jylda, ıaǵnı 1991 jylǵa deıin Atyraý oblysynda mal basy kemip, 1951, ıaǵnı jut jylǵy mólsherge deıin túsken. Bul derekti de belgili ekonomıst Ǵaraı Saǵymbaı «О́miri ónegeli azamat» atty maqalasynda naqty keltiredi. Bizdiń bul sózimizdi qazaqtyń zańǵar jazýshysy Ábish Kekilbaıuly «Basshy nemese kózden ketse de kóńilden ketpes tulǵa jaıyndaǵy tolǵanys» atty jazbasynda bylaısha tolyqtyra túsedi: «Ol kisiniń tusynda Atyraý, Ústirt, Mańǵystaý kópten jolamaı ketken Qyzyr Ilııas qaıtyp oralǵandaı boldy. Mal kóbeıip, jaıylys jetpeı, kórshi Aqtóbe men Túrikmenstandaǵy memlekettik jerlerden óris suraldy. О́ndiristiń de órkeni óseıin dedi. Shalshyqqa shashyp tastaǵan súıek-saıaqtaı qıqy-jıqy sıyqsyz qalaǵa kelbet kireıin dedi. Qulazyp jatqan Mańǵystaý dalasynda Almatynyń ekspedısııalaryn tobyqtan qaǵyp attatpaı qoıǵan ortalyq Máskeý, Lenıngrad, Kıev, Ýfa ekspedısııalaryn ústi-ústine shubyrtyp, toltyrdy da jiberdi. Olardyń ashqan ken oryndary jaıly málimet qyryq qulyptyń ar jaǵynda saqtaldy. Olar saldyrǵan qalashyqtarǵa jergilikti jerden adam túgili, ushqan qańbaqty jolatpady. Mańaıdaǵy eldi mekenderden synyq shege alǵyzbaı, bári «úlken jerden» ushaqpen tasyldy.
Jergilikti jerlerdiń tabıǵı baılyqtaryna yssylaı suǵynǵanymen, adamdaryna muryn shúıire qaraıtyn mensinbeýshilikpen alǵash ret aıqasqa shyqqan da Nurtas Ońdasynov edi. Máskeýdiń esiginen esik tastamaı júrip, óz oblysy aýmaǵynda turyp, partııalyq esepte basqa jaqtarǵa tirkeletin «qashaq» partııa uıymdaryn óz qaramaǵyna qaıtaryp aldy. Sol arqyly quryq jetpeı júrgen qur asaýlarǵa oblys, az da bolsa, óz yqpalyn jasaı alatyn boldy. Sonyń arqasynda ol «Gýrev–20» dep el-jurttyń bárin shatastyryp kelgen jumbaq qalanyń atyn anaý-mynaý emes, Aqtaý dep ózgerttirdi. Bir ókinishtisi, Nurtas aǵa Máskeýge ketken boıda-aq, tap irgesindegi sol attas taǵy bir qala turǵandyǵyna qaramastan, Shevchenko bolyp atalady».
Nurtas Ońdasynuly Atyraý men Mańǵystaýdyń tek áleýmettik, ekonomıkalyq salasyna ǵana emes, sonymen qatar ádebı-mádenı jaǵynan damýyna da eren eńbek etti. Joǵaryda aıtqan Ábish Kekilbaıulynyń derekterine súıensek, Almatydaǵy konservatorııada oqyp júrgen Seıilhan, Raýshan Qusaıynovtardy, Bozdaq Ryzahanovty, Rysbaı Ǵabdıevterdi oqýlary bitken boıda elderine shaqyryp alyp, shyǵarmashylyq ujymdar qurǵyzyp, mýzykalyq oqý oryndaryn ashqyzady. Qurmanǵazynyń zıratyna eskertkish qoıǵyzyp, túrli is-sharalar ótkizedi. Oblystyq drama teatry men Dına Nurpeıisova atyndaǵy ult aspaptar orkestri jáne pedagogıkalyq ınstıtýt shańyraǵy da sol kezde kóteriledi. Munaıshylar otbasyna arnap mektep-ınternattar salǵyzady. 1957 jyly jas kompozıtor Nurǵısa Tilendıevti Gýrevke shaqyryp, 500 adamdyq orkestrge dırıjer etip, stadıonda konsert bergizedi. Keıin bul orkestr Máskeýde ótken Búkilodaqtyq halyq shyǵarmashylyǵy baıqaýynda júldeli oryndy jeńip alady. Elde eleýsiz júrgen Sáttiǵul aqyndy oblys ortalyǵyna shaqyryp, halyq aldyna shyǵarady. Sóıtip, qurmetti ataq alyp beredi. J.Ysqaqov, A.Bezelıýk, V.Vlasov, A.Zeletdınov, K.Aıdaralıev syndy sport sańlaqtaryna sport komandalaryn qurǵyzýǵa yqpal etedi. Ataqty jelaıaq Ámın Tuıaqovtyń juldyzy sol tusta janǵan eken. Almatydan qabyrǵaly qalamgerlerdi shaqyryp, Qulsarydaǵy elektrık Sanjar Jandosovty, Gýrevte oqyp júrgen stýdent Farıza Ońǵarsynova men mektep oqýshysy Ábish Kekilbaıulyn oblystyq gazet redaksııasyna keńeske qatystyryp, ádebıetke baýlypty. Ábish Kekilbaıuly elýge jýyq qurby-qurdasymen birge mektep bitirgen soń, aýylda qoı baǵamyz dep úndeý jasaǵanyna qaramastan, «qoı bolsa, ony baǵatyn qoıshy tabylady» dep, olardy oqýǵa jiberedi. Belgili qalamger Meńdekesh Satybaldıevke úsh bólmeli úı áperýge septigin tıgizedi. Osy oraıda Almatydaǵy Abaı eskertkishin soqqan Naýryzbaı Hákimjanovty sonaý Qostanaıda at baǵyp júrgen jerinen astanaǵa aldyrtyp, oqytqan da Nurtas Ońdasynuly bolatyn. Sondyqtan da ol ony óz ákesindeı kórip, keıin bir ulynyń atyn Nurtas qoıdy. Bul – Nurtas Ońdasynulyna kórsetken qurmeti.
Eń bastysy, ol 1942 jyly issaparda júrip, Lenınogor tústi metaldar kombınatynyń dırektory Dinmuhamed Qonaevty taýyp, keıin ony ózine orynbasar etip alady. Sóıtip, D. Qonaev Qazaqstan Mınıstrler keńesi tóraǵasynyń orynbasary bolyp 10 jyl qyzmet atqarady. Tipti memleket jáne qoǵam qaıratkerleri, sondaı-aq munaı salasynyń maıtalmandary – Tólegen Tájibaev, Ibragım Tájıev, Ilııas Omarov, Saǵıdolla Qubashev, Salamat Muqashev, Zakash Kamalıdenov, Sáken Shaqabaev, Ysqaq О́teǵalıev, Halel О́zbekqalıev, Raqmet О́tesinov, Erkin Ásenov, Bolat О́teǵalıev, Elmurza Erekenov, О́tep Balǵymbaev, Jansha Tańqybaev, О́teý Esenov, Qoshyq Qazıev, Qulsharap О́mirshın, taǵy basqalar – Nurekeńniń shákirtteri. Munyń bári – tulpardy taı kezinde tanyǵan bilimdi de bilikti basshynyń kóregendigi.
Qazaq eliniń jerin kóziniń qarashyǵyndaı saqtap, eń qıyn kezeńde Úkimetti 13 jyl boıy adal da abyroıly basqarǵan Nurtas Ońdasynuly óziniń jazbasynda: «Men úsh nárseden tazamyn. Birinshiden, sonsha jyl el basqaryp otyryp, bireýge naqaqtan-naqaq jala jaýyp, qııanatqa barǵan emespin, bireýden bir som da para alǵan emespin – qolym taza! Ekinshiden, 1937–1938 jyldardaǵy qaraly kúnderde bozdaqtardy atyp jatqanda, bir qaǵazǵa qol qoıǵan emespin – arym taza! Úshinshiden, adamdardy ataǵa, rýǵa, júzge bólgen emespin – júzim taza!» dep aǵynan jaryla aıtqany málim. Bul – jaı aıtyla salǵan sóz emes. Ol shyn máninde sondaı adal adam, bilimdi de bilikti basshy boldy. Qazirgi el basqaryp júrgen basshylar osy úsh qaǵıdany ustansa, qazaq eli áldeqashan damyp, ósip-órkendep keter edi.
– Nurekeń – artyq dúnıe jınamaǵan, eshkimnen «syılyq» almaǵan adam. Atyraýdan Máskeýge kóshkende biraz adam bolyp shyǵaryp saldyq. Bar dúnıesi – tórt chemodan kıim-keshegi men bir konteıner kitap. Men keıin de qatynasymdy úzbedim, Máskeýge barǵan saıyn soǵyp, sálem berip turdym. Sonda baıaǵy jupyny kúıinen ózgermegen, arzan jıhaz, úıiniń kórki – sol kitaptary. Jeńgemiz Valentına Vasılevna – aqjarqyn jan. Ol kisi Nurekeńniń tek jary ǵana emes, qamqorshysy, kómekshisi bola bildi. Dámdi asy men tátti shaıyn ázir etip, jolyna qarap otyratyn, jaqsy kútetin. Úlken uly Eskendir – tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor, kishi uly Gennadıı – tehnıka ǵylymdarynyń kandıdaty. Kishi uly Gennadııdiń eki uly bar, úlkenine atasynyń qurmetine Nurtas dep at qoıǵan, – degen edi kezinde memleket jáne qoǵam qaıratkeri Saǵıdolla Qubashuly.
О́miriniń sońynda ol óziniń úsh ókinishin atap kórsetipti: «Oryndalmaǵan úsh armanym bar. – Birinshi armanym – zeınetkerlikke shyqqan soń, Almatyda tursam dep edim, Máskeýge ótip kettik. Maǵan Almatyda turý buıyrmady. Ekinshi armanym – ońtústik oblystarda keremet, talantty jigitter bar edi, solardy qyzmet babynda ósire almadym. «Jershil, rýshyl» dep aıta ma dep qoryqtym. Úshinshi – jas kezimde ǵylym qýsam, kitap jazsam, ol artymdaǵy urpaqqa qalsa dep armandaıtyn edim. Biraq taǵdyrdyń, ýaqyttyń ámirimen Úkimetti, oblysty basqarýǵa týra keldi. Sóıtip, jas kezimdegi armanyma jete almadym».
Biz úshinshi armany júzege asty dep naqty aıta alamyz. О́ıtkeni ol eki tomdyq «Arabsha-qazaqsha túsindirme sózdik», «Parsysha-qazaqsha túsindirme sózdik», «Shyǵys halyqtarynyń maqal-mátelderi», «Arab tekti qazaq esimderi» atty bes tomdyq ǵylymı eńbekter jazyp, artyna mol mura qaldyryp ketti. Atalǵan bes tomdyq 2011 jyly «Bilim» baspasynan jaryq kórdi. Bul – joǵaryda aıtqan sózimizdiń dáleli.
Qaısar da qaıtpas qaıratkerdiń ómiri men shyǵarmashylyǵyn el jadynda qaıta jańǵyrtý hám onyń esimin máńgi saqtaý jolynda birshama izgi ister atqarylǵany málim. Kindik qany tamǵan aýyly qazir Nurtas esimimen atalady. Túrkistan shaharynda onyń atymen atalatyn «Daryn» mektep-ınternaty men murajaı ashylǵan. Sondaı-aq osy qalada Nurtas Ońdasynuly atyndaǵy alleıa bar. Almaty qalasyndaǵy Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti, L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti men Qoja Ahmet Iаsaýı atyndaǵy Halyqaralyq qazaq-túrik ýnıversıtetinde qaıratkerdiń mereıtoılary qarsańynda ǵylymı-teorııalyq konferensııalar ótip turady. Belgili jýrnalıst-pýblısıst Gúlsim Orazalyqyzynyń qurastyrýymen «Nurtas Ońdasynov» atty maqalalar men estelikter jınaǵy jaryq kórdi. Bul kitap úsh dúrkin tasqa basyldy. Biraq munymen dana da dara tulǵanyń ómiri men shyǵarmashylyǵyn, azamattyq bolmys-bitimin tolyq aıttyq, jazdyq deýge áste bolmaıdy. Áli de ol týraly tarıhı hám ǵylymı eńbekter jazylyp, kórkem týyndylar túsirilýge tıis. Astana men Almatyda hám elimizdiń búkil oblys ortalyqtarynda, ásirese ol eńbek etken Atyraý men Mańǵystaý óńirlerinde onyń atynda mektep, oqý oryndary, kóshe, mádenıet, ádebıet hám rýhanı oshaqtar ashylǵany abzal. О́ıtkeni ol – búkil elge eren eńbek sińirgen tulǵa. Qazaq dalasynyń bir tutam jerin jatqa bermeı, onyń tutastyǵyn saqtap qalǵan qaıratker. Al mundaı taý-tulǵa qazaq degen halyqpen birge máńgi jasary haq.
Ermahan Shaıhyuly,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri
