Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Úkimet otyz jyl boıy osy máseleni sheshe almaı keldi. Onyń obektıvti sebepteri de boldy. Burynǵy keńshar júıesi buzylǵannan keıin óńdeý kásiporyndarynyń jumysy toqyrady. Jol jaǵdaıy nasharlap, aýyldarmen qatynas qıyndady. Jan-jaqtan qaýlaǵan tapshylyq, áleýmettik-ekonomıkalyq, ınfraqurylymdyq problema etekten tartty.
Endi osy máseleni retteýdiń alǵysharttary qalyptasa bastady. Mal sharýashylyǵynda jekemenshik túbegeıli qalyptasty. Keminde úıirlep jylqy ustaıtyn, júzdep sıyr men qoı baǵatyn fermerler paıda boldy. Qazir tórt túlik maldyń 45 paıyzy solardyń qolynda.
Sol sekildi maldyń qalǵan 45 paıyzyna ıelik etip, aýyldarda tyǵyz shoǵyrlanyp otyrǵan úı sharýashylyqtarynyń ıeleri de turaqty júıemen jumys isteıtin daıyndaý mekemelerine et tapsyrýǵa asa yntaly. Osyndaı júıeniń joqtyǵy fermerlermen qatar halyqtyń osy tobynyń arqasyna aıazdaı batýda. Elimizde 2 mıllıonǵa jýyq úı sharýashylyǵy bar desek, bul – 6-7 mln aýyl turǵynynyń ortaq problemasy.
Bul máseleni sheshýge alǵysharttar bar. Mal basy jetkilikti. 2024 jyly iri qara 8,3 mln, qoı-eshki – 20,9 mln, jylqy 4,1 mln basqa jetti.
О́sim bar. 2025 jyldyń qańtarynda mal sharýashylyǵy jalpy óniminiń ındeksi 104,1% bolyp, ótken jylmen salystyrǵanda ósim kórsetti.
Eksporttaýǵa múmkindik mol. Sıyr etine syrtqy naryqta suranys artyp keledi. Bıyl alǵashqy jartyjyldyqta eksport kólemi 16,1 myń tonnaǵa jetip, 2,4 esege ósti.
Igerilmeı bos jatqan jaıylymdyqtar men shabyndyqtar alynyp, mal ustap otyrǵan adamdarǵa tapsyryla bastady.
Memleket basshysy agrosektordy jańǵyrtý mindetin qoıyp, 2030 jylǵa qaraı aýyl sharýashylyǵy ónimin eki ese arttyrýdy tapsyrdy. Sondaı-aq mal ósirýshilerge, mal tuqymyn asyldandyrýshylarǵa, birigip tirlik qurýǵa beıimdele bastaǵan kooperatıvterge arzan nesıe men sýbsıdııa, salyq jeńildigin berý qarastyrylǵan. Aýyldarmen jol, kólik qatynasy jyldan-jylǵa jaqsaryp keledi.
Úkimet 2024–2028 jyldarǵa arnalǵan aýyl sharýashylyǵy ónimderin óńdeýdi damytý josparyn bekitti. Bul jospar óńdeý ınfraqurylymyn keńeıtýge baǵyttalǵan.
Demek, endi joǵaryda aıtqan júıeni qalyptastyrý máselesi pisip-jetildi dep esepteımiz. Veterınarııalyq-sanıtarlyq talaptardy qatań saqtaý, janýarlardy soıý, shıkizatty saqtaý jáne qaıta óńdeý obektilerine qoıylatyn talaptar zańmen bekitilgen. Endi mal ónimderin daıyndaýdyń óndiristik ınfraqurylymyn qalyptastyryp, damytý qajet. Mal soıý pýnktteri, et kombınattary, sút óńdeý zaýyttary sııaqty obektilerdi aýyldyq aýmaqtarǵa jaqyn ornalastyrý – shıkizatty joǵaltpaı, sapasyn saqtap jetkizýge múmkindik beredi.
Júıeni jolǵa qoıýdyń kezeńderine toqtalsaq.
Quqyqtyq baza. «Veterınarııa týraly» zańǵa sáıkes barlyq óndiris obektileri sanıtarlyq normalarǵa saı bolýǵa tıis. Shıkizat daıyndaý kezinde maldyń shyǵý tegi, densaýlyq jaǵdaıy jáne veterınarlyq qujattary mindetti túrde tirkelýge tıis.
Tehnologııalyq sheshimder. Mal ónimderin óndirý tehnologııasy boıynsha jekelegen oqý oryndarynyń mamandardy daıarlaý baǵdarlamalary bar. Bul mamandar jańa ádisterdi engizip, óndiristiń tıimdiligin arttyrady.
Logıstıka jáne naryq. О́ńirlik kooperatıvter qurý arqyly fermerlerdiń ónimin jınaqtap, bir ortalyqtan óńdeý jáne ótkizý júıesin qalyptastyrý. Ishki naryqpen qatar eksporttyq baǵyttarǵa (Qytaı, Reseı, Taıaý Shyǵys) shyǵý úshin halyqaralyq standarttarǵa sáıkestik qajet.
Qoryta aıtqanda, Qazaqstanda mal shıkizaty men ónimderin daıyndaý júıesin jolǵa qoıý úshin zańnamalyq talaptardy oryndaý, óńdeý ınfraqurylymyn damytý, mamandardy daıarlaý jáne logıstıkalyq tizbekti jetildirý qajet. Bul aýyl sharýashylyǵynyń tıimdiligin arttyryp, aýyldyq aımaqtardyń ekonomıkalyq damýyna serpin beredi.
Mal shıkizaty men ónimderin daıyndaý men jetkizý shemasy tómendegideı bolǵany jón.
Aýyldaǵy daıyndaý pýnktteri. Mundaǵy soıý pýnkti maldy sanıtarııalyq talapqa saı soıady. Sút qabyldaý beketi fermerlerden sútti jınap, salqyndatqyshta saqtaıdy. Teri qoımasy terini tuzdap, konservilep saqtaýdy júrgizedi. Barlyq ónim aýdan aýmaǵyndaǵy kooperatıvke ótkiziledi.
Kooperatıvtik ortalyq aýyldardan ónimdi jınaıdy. Tońazytqysh qoımalary men alǵashqy óńdeý sehtary ónimdi maı men kilegeıge aınaldyra alady. Olardy bir brendpen (mysaly, «Zaısan eti», «Katon súti») qoraptap belgileıdi. Sonan keıin tońazytqyshy bar refrıjerator kóligimen aýyldan qala halqyna nemese et kombınattaryna, teri fabrıkalaryna jetkizedi.
Jetkizý jıiligi. Sút – kúndelikti nemese kúnara. Et – aptasyna 2–3 ret. Teri – aıyna 1–2 ret.
Qaladaǵy ótkizý júıesinde ár aýdanyń fermerlik dúkenderi bolady. Sondaı-aq qalalar ákimdikterimen birlese otyryp, apta saıyn aýyl ónimderi satylatyn alańdar jáne jármeńkeler uıymdastyrylady.
Munyń syrtynda qala turǵyndary «WhatsApp», «Telegram» arqyly aýdan kooperatıvterine aldyn ala tapsyrys beredi.
Osyndaı jolmen aýyldan qalaǵa deıingi mal ónimderin daıyndap jetkizýdiń deldaldan tys órkenıetti tizbegi qalyptasyp, bul tizbek veterınarlyq talaptarǵa tolyq jaýap bere alady. Kóp uzamaı aýdandar arasynda qala halqyn et, sút, kilegeı, maı, súzbe ónimderimen qamtýdyń ózara básekesi paıda bolady.
Osy arada aıta ketetin bir másele, halyqty qanshama jyl sansyratqan «deldaldar» degenimiz – shyn máninde haostyq jaǵdaıda paıda bola ketken daıyndaýshylar. Stıhııaly túrde qalyptasqan osy bir áleýmettik topty da jańa júıege tartý (máselen, óz erikterimen aýyldardan qabyldaý pýnktterin ashqyzý nemese aýdandyq kooperatıv qyzmetine kirgizý) arqyly olardyń qyzmetin budan bylaıǵy ýaqyttary tolyq baqylaýda ustaýǵa bolady.
Endi osy júıeni tolyq qalyptastyrý úshin ár aýdanǵa 300 mln teńge qarjy qajet bolady desek, búkil elimiz boıynsha 51 mlrd teńge qarjy kerek eken. Memleket úshin bul sonshama úlken qarajat emes. Nemese ony memleket-jekemenshik áriptestigi arqyly sheshýge bolady. Mundaı jaǵdaıda memleket shyǵyny kóp azaıady.
Bizdiń oıymyzsha, munyń eń tıimdi joly – otandyq olıgarhtarymyzdyń shetelderge shyǵarǵan qarajatyn tartý. Osyǵan oraı «Olıgarh kapıtalyn aýyl sharýashylyǵyna tartý» atty joba da ázirleýge bolady. Bul qujat memleket pen iri kapıtal ıeleriniń arasyndaǵy erikti kelisimge negizdelip, aýyl sharýashylyǵyn damytýǵa baǵyttalady.
Memleket úshin tıimdilik – qarjy kózi daıyn, syrtqa ketken mıllıardtaǵan qarjy el ishinde naqty ınfraqurylymǵa jumsalady. Aýylda jumys oryndary ashylady, halyqtyń tabysy artady. Azyq-túlik qaýipsizdigi kúsheıip, ishki naryq turaqty ónimmen qamtamasyz etiledi.
Investor (olıgarh) úshin tıimdilik – sheteldegi qarjysy el ishinde zańdy túrde kapıtaldanyp, bızneske aınalady. Turaqty tabysqa jol
ashylady.
Qoryta aıtqanda, aýyl sharýashylyǵy ónimderin daıyndaý jelisin zamanǵa saı qalyptastyrý degenimiz – tereń áleýmettik máni bar ekonomıkalyq másele. Jobany depýtattar, sarapshylar jáne mamandardyń qatysýymen aqyldasa otyryp, tıimdi bıznes túrinde qurýǵa bolady. Mundaı jaǵdaıda onyń bolashaǵy jarqyn, ómirsheń bolady degen senimdemiz.
Ulyqbek TUMAShINOV,
Májilis depýtaty
