Sýret «Egemen Qazaqstannyń» arhıvinen alyndy
Deńgeıdi eńserý joly
Aımaqtyq «The Times of Central Asia» basylymy 2025 jyly Qazaq eli ekonomıkasynyń ǵana emes, syrtqy saıasattaǵy jetistiginiń – álemdik saıasatta, halyqaralyq qatynastarda asa mańyzdy ról atqaryp otyrǵanynyń arqasynda orta derjavaǵa aınalǵanyn jazdy.
Sarapshylar zertteýlerinde orta derjava elderin ekonomıkalyq qýaty, dıplomatııalyq yqpaly, strategııalyq áleýeti men tıimdi basqarý modelin eskere otyryp baǵalaǵan. Qazirgi álemdik zertteý nátıjelerine sáıkes elimiz Ortalyq Azııadaǵy orta derjava deńgeıin laıyqty baǵyndyrǵan. О́zbekstan da bul mártebege úmitker boldy. Al Túrikmenstan, Qyrǵyzstan, Tájikstan ekonomıkalyq táýeldilik pen ınstıtýsıonaldyq shekteýlerge baılanysty tizimge enbegen.
Elimizdi Germanııanyń Saıasat jáne ǵylymdy zertteý ınstıtýty (SWP, Stiftung Wissenschaft und Politik) resmı saıtynda jarııalaǵan «Machtkonkurrenz und neue Allianzen – Trends der internationalen Politik» baıandamasynda alǵash ret orta derjava qataryna qosty. Baıandama avtorlary: «Orta derjavalar – alpaýyt elder bolmasa da, jahandyq saıası, ekonomıkalyq arenada aıtarlyqtaı yqpaly bar memleketter», dep anyqtama beredi. SWP mundaı elderdiń qatarynda Túrkııa, Izraıl, Úndistan, Saýd Arabııasy men Qazaqstandy qosa alǵanda 12 eldi atap kórsetedi.
Nemis sarapshylary elimizdiń ekonomıkasy Ortalyq Azııanyń basqa memleketterimen salystyrǵanda aýqymdy, álemdegi eń iri 50 ekonomıkanyń qataryna kiretinin aıtady. Buǵan qosa Qazaqstan sheteldik ınvestorlar kóptep tartylatyn el dep atap kórsetedi.
«Qaqtyǵysýshy elder arasyndaǵy dıalogti jeńildetý – Qazaqstannyń syrtqy saıasatynyń basymdylyǵyna aınaldy», dep kórsetedi nemis sarapshylary. Olardyń pikirinshe, elimiz kórshiles Reseı, Qytaımen tyǵyz qarym-qatynasty nyǵaıta otyryp, AQSh, Eýropa, Azııa elderimen berik baılanys ornatýdy maqsat tutady. «Dese de iri kórshileri Qytaı men Reseıge táýeldilikti azaıtý úshin bul el AQSh-pen qarym-qatynas ornatyp, EO, Túrkııa, Japonııa, Koreıa, Úndistanmen baılanysyn keńeıtti», delingen baıandamada.
Sondaı-aq baıandamaǵa sáıkes Qazaqstan tarıhı, rýhanı úndesken aımaq elderimen de tyǵyz, dostyq baılanysty saqtap otyr. Eldiń О́zbekstanmen ekijaqty qarym-qatynasy, Ázerbaıjanmen yntymaqtastyǵy úlgi bolarlyq. Al Reseıdiń energııa eksportyna kedergi jasaýy Qazaqstannyń Kaspıı teńizi arqyly ártaraptandyrý múmkindikterin keńeıtti. 2024 jyly mamyrda Qazaqstan, О́zbekstan, Ázerbaıjan energetıkalyq júıelerin biriktirip, ortaq sheshim tapty. Búginde «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵy aımaqtyń qarjylyq habyna aınaldy. Munda álemniń 80 elinen 2 800-den asa kompanııa tirkelgen, aktıvteri 1 mlrd dollardan asady. Qazaqstan sonymen qatar Kaspıı-Ortalyq Azııa basseıni men túrki yntymaqtastyǵy aıasyndaǵy birlesken jobalardy qoldap otyr.
Keńes odaǵynyń áleýetti ıadrolyq arsenalyna qaramastan, Qazaqstan búkil álemde ıadrolyq qarýsyzdaný jolyn tańdady. Eldiń kópjaqty syrtqy saıasaty halyqaralyq konferensııalar ótkizýge, EQYU-ǵa tóraǵalyq etýge, BUU Qaýipsizdik Keńesine múshelikke ótýge múmkindik berdi. Eń mańyzdysy, memleketimiz orta derjavalardyń negizgi aımaqtyq, halyqaralyq daýlardaǵy medıator rólin atqaryp otyr. Máselen, elimiz Qyrǵyzstandaǵy saıası shıelenisti báseńdetýge qatysyp, Irannyń ıadrolyq máselesi men Sırııa qaqtyǵysy boıynsha kelissózderge bastamashylyq jasady. Sonymen qatar Reseı men Batys arasyndaǵy shıelenisti báseńdetýge áreket etip, ózin senimdi seriktes retinde kórsetti.
Jańa mártebeniń júgi
Elimizdiń halyqaralyq máselelerdi sheshýge qosqan úlesi men orta derjava retindegi jańa rólin sondaı-aq Fransýz halyqaralyq qatynastar ınstıtýty (IFRI) erekshe atap ótedi. Syrtqy ister mınıstrligi de Abý Dabıde ótken jyl saıynǵy «World Policy Conference» jıynynyń basym bóligi elimizdiń jańa mártebesin talqylaýǵa arnalǵanyn málimdegen edi. IFRI prezıdenti Terrı de Monbrıaldiń pikirinshe, Qazaqstan «syrtqy saıasattaǵy tásilderdi patenttep qana qoımaı», keıingi jyldary orta derjava retinde túrli halyqaralyq syn-qaterlerdi sheshýde belsendi qatysýshy bola bastady. Monbrıaldiń bul pikiri «Qazaqstannyń syrtqy saıasaty neden negizdeledi, elder arasyndaǵy shıelenistiń kúrt artqan dáýirinde ártúrli geosaıası kúsh ortalyqtarymen oń qarym-qatynasty qalaı saqtaı alady, bizdiń elimiz jańa mártebede, ásirese qaqtyǵystardy retteý máselelerinde ne isteı alady?» degen suraqtarǵa jaýap beredi.
Odan keıingi pikirtalas barysynda eger memleketter qandaı da bir tarapty ıelenýi kerek bolsa, onda básekelestikten góri yntymaqtastyqty tańdaý kerek, oqshaýlanýdan góri ózara árekettesý, zańsyzdyqtan góri quqyqtyń ústemdigi, nátıjesiz oıyndardan góri ózara paıda men jalpyǵa birdeı utys tujyrymdamasy (win-win) bolý kerektigi el ustanymy ekeni aıtylady. Buǵan qosa Astananyń BUU-ny álemdik damý men qaýipsizdik máselelerin sheshýge arnalǵan jalǵyz jahandyq uıym retinde nyǵaıtýdy jaqtaǵanyn jáne jaqtaıtyny atalyp ótti.
Prezıdent janyndaǵy QSZI Halyqaralyq qaýipsizdik bóliminiń bas ǵylymı qyzmetkeri Erbolat Seılehanov geostrategııalyq jaǵdaıy, terrıtorııasynyń kólemi, halqy, ekonomıkalyq áleýeti, saıası yqpaly, áskerı qýaty sekildi syrtqy belgilerden basqa, elimizdiń orta derjava retindegi eń mańyzdy ereksheligi onyń halyqaralyq deńgeıdegi áreketi, ıaǵnı álemniń «jaqsy azamaty» retinde tanylýy degen pikirde.
«Osyǵan baılanysty Qazaqstan kópjaqty yntymaqtastyq, jahandyq qaýipsizdikti nyǵaıtý jáne turaqty damýdy qamtamasyz etý qaǵıdattaryn dáıekti jáne tabandy túrde qoldaı otyryp, BUU-nyń qyzmeti men bastamalaryna belsendi túrde qatysady. Astana barlyq elder men aımaqtardyń múddelerin eskere otyryp, ádilettilik pen teńdiktiń paıdasyna ózgerip jatqan álemdik tártipti jáne álemdik qaýymdastyq músheleriniń ymyrashyl minez-qulqyn qoldaýdy jaqtaıdy. Bul jolda Qazaqstan óziniń múmkindikteri men orta derjavanyń áleýetin paıdalana otyryp, ekijaqty formatta da, kópjaqty ózara is-qımyl arqyly da osy ıdeıalardy ilgeriletýge úles qosty», deıdi QZSI sarapshysy.
Atap aıtqanda, Astana jetekshi álemdik derjavalardyń basshylyǵymen turaqty konsýltasııalar júrgizip, jahandyq beıbitshilik pen qaýipsizdikti nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan bastamalardy kóterip, halyqaralyq uıymdardyń, álemdik, óńirlik yntymaqtastyq forýmdarynyń jumysyna belsene qatysady. Kópjaqtylyqty berik ustanǵan elimiz jahandyq arenada syndarly dıalog pen ózara is-qımyldy arttyrý úshin jańa platformalar qurýǵa únemi kúsh salyp otyr.
«Bul turǵydan alǵanda Qazaqstannyń mańyzdy úlesi – 2003 jyldan beri Álemdik jáne dástúrli dinder lıderleriniń sezin uıymdastyrý jáne ótkizýinde. Bul – ártúrli konfessııanyń ókilderi álemdik damýdyń ózekti máseleleri talqylaıtyn jáne olardyń sheshimin tabýdaǵy yntymaqtastyq múmkindikterin qalyptastyratyn biregeı dıalog alańy. Azııalyq qaýipsizdiktiń negizgi máselelerine keletin bolsaq, elimizdiń mańyzdy bastamasy – Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jónindegi keńesti qaýipsizdik pen damý jónindegi aımaqtyq uıymǵa aınaldyrý perspektıvasyn usynýy», dep atap ótti E.Seılehanov.
Sonymen qatar sarapshy ulttyq múddeler men geostrategııalyq baǵalaýlarǵa súıene otyryp, elimiz kópvektorly saıasatty ustanady. Astana negizgi jahandyq oıynshylarmen ózara tıimdi yntymaqtastyqty dáıekti ári pragmatıkalyq túrde damytyp, eýrazııalyq keńistiktegi óz ustanymyn nyǵaıtýǵa erekshe kóńil bólip otyr. Mundaı teńdestirilgen tásil múddelerdiń tıimdi tepe-teńdigin qamtamasyz etedi, turaqty áleýmettik-ekonomıkalyq damýǵa yqpal jasaıdy, sondaı-aq eldiń aımaqtyq, halyqaralyq úderisterdegi jaýapty, senimdi seriktes retindegi rólin nyǵaıtatynyn aıtady.
Sarapshynyń paıymynsha, jalpy alǵanda, elimiz orta derjava retinde barlyq memleket pen halyqtardyń teń quqyly yntymaqtastyǵyna negizdelgen turaqty ári qaýipsiz álemdik tártipti qurýǵa zor úles qosyp otyr. Bul rette elimizdiń syrtqy saıası kredosy – «Jahandanýǵa bet burǵan Ádil Qazaqstan» formýlasy.
