Jıyn ýnıversıtettegi dástúrli «Ahmet Baıtursynuly oqýlary» atty joba aıasynda ótti. Konferensııaǵa elimizge belgili zertteýshilermen qatar Túrkııa men О́zbekstannyń birneshe túrkolog ǵalymdary da belsendi atsalysty. Sonymen qatar jıylǵandardyń arasynda, ásirese Eýrazııa ýnıversıtetinde bilim alyp júrgen talapty stýdent-jastardyń qarasy mol boldy jáne solaı bolatyn jóni de bartyn. Sebebi joǵarydaǵy uly Abaı meńzegen bilimdilerdiń qatarynda Qazaqstannyń Eńbek sińirgen qaıratkeri, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor, Gýmanıtarlyq ǵylymdar akademııasynyń akademıgi, Kúltegin atyndaǵy syılyqtyń laýreaty jáne Eýropanyń Frans Kafka qoǵamy marapatynyń ıegeri Nemat Kelimbetov syndy ǵulamanyń turǵandyǵy daýsyz jáne bulaı deýge dálel de, dáıek te jetip artylady.
Birinshiden, Nemat Kelimbetov – elimizge aty keńinen tanymal abyz professor Beısenbaı Kenjebaevtyń Myrzataı Joldasbekov, Muhtar Maǵaýın, Rymǵalı Nurǵalı, Alma Qyraýbaeva, Qulbek Ergóbek syndy eń ataqty shákirtteriniń biri ǵana emes, júzden júırik shyqqan biregeıi.
Ekinshiden, ǵalymnyń kórkem týyndylary men aýdarmalary, sondaı-aq ǵylymı zertteý monografııalary men maqalalary – tek tól mádenıetimiz ben ádebıetimizge qosylǵan asyl mura ǵana emes, olar sonymen qatar túrkologııa ǵylymynyń tamyryna tyń jańalyqtarymen qan júgirtken biregeı qundylyqtar.
Úshinshiden, ǵalym-jazýshynyń oqyrmandary men janashyrlary tek óz elimizde ǵana emes, shyǵys áleminde de, batys áleminde de, olardyń ishinde kóshriles Reseı men Qytaıda da jetip artylady.
Tórtinshiden, ǵylymǵa adal qyzmet etýdi ózine paryz sanaǵan ǵulama ǵalym taǵdyrdyń jeke basyna salǵan zil-batpan synaǵynan synyp ketpeı, adal jary ári eki ulynyń qaharman anasy – Qýanysh Tazabekqyzynyń ólsheýsiz qoldaýynyń arqasynda batpandap kirgen keseldi mysqaldap jeńip, tek týǵan halqynyń ǵana emes, kúlli adamzat údesinen shyǵatyn rýhy bıik ári eshýaqytta mánin joǵaltpaıtyn órisi men tynysy keń klassıkalyq shyǵarmalardy jaryqqa shyǵardy. Olardyń qatarynda «Úsh paıǵambar», «Baba rýhy», «Qazaq ádebıetiniń ejelgi dáýiri», «Ejelgi dáýir ádebıeti», «Ejelgi túrki poezııasy jáne qazaq ádebıetindegi dástúr jalǵastyǵy», «Qazaq ádebıetiniń bastaýlary», «Ejelgi ádebı jádigerler», «Túrki halyqtarynyń ejelgi ádebı jádigerlikteri» atty týyndylarymen qatar «Ulyma hat» jáne álemniń 19 tilinde jaryq kórgen «Úmit úzgim kelmeıdi» atty ǵajap týyndylary tur.
Besinshiden, ǵalym shyǵarmashylyǵynyń basym kópshiligi túrki halyqtarynyń, onyń ishinde qazaq halqynyń tarıhy men mádenıetin jáne rýhanı muralaryn nasıhattaýǵa arnalǵan. Bul oraıda ǵalymnyń «Túrki halyqtarynyń ejelgi ádebı jádigerlikteri» atty ári oqýlyq, ári ǵylymı zertteý eńbegin erekshe ataǵan jón. Onda avtor Táńirlik dáýir ádebıetine jatatyn saqtardyń «Alyp Er Tońǵa», «Shý» atty dastandarymen qatar, saqtar men ǵundardyń dáýirinde ómirge kelgen «Oǵyz qaǵan», «Attıla», «Kók bóri», «Ergenekon» syndy qaharmandyq dastandarynan bastap, qazaq handyǵy qurylǵan kezeńge deıingi ejelgi túrki ádebı jádigerlikterine kórkemdik dástúr jalǵastyǵy turǵysynan taldaý jasaıdy ári ol ádebı muralardy ǵylymı turǵydan tereń júıeleı otyryp, qazaq ádebıeti konteksinde baıandaıdy. Bul eńbeginde avtor sonymen qatar Orhon-Enıseı jazba eskertkishterine jatatyn Kúltegin, Bilge qaǵan, Tonykók qulpytastarynyń betine bádizdegen mátinderdiń tili men qurylymyn jáne tarıhı mánin ashady, sol sııaqty túrki memlekettiliginiń erlik ıdeıasy men táýelsizdik rýhyn shegine jetkize taldaıdy. Bul bir deıik.
Ekinshiden, ejelgi túrki poezııasy men aýyz ádebıeti dástúrlerin, onyń ishinde, kóne jyrlar men mıfterdi jáne epostyq saryndardy, túrkilik dúnıetanymǵa jatatyn Táńirdi, jer-sý rýhtaryn, ata-baba kýltin tiline tıek etedi.
Úshinshiden, Qarahanıd dáýirine jatatyn «Qutadǵý bilik», «Dıýanı hıkmet», «Dıýanı luǵat at-túrik» atty shyǵarmalardy jalpytúrkilik ádebıet pen ǵylymnyń jáne tiltanýdyń túp negizderi retinde qarastyrady.
Tórtinshiden, orta ǵasyrlyq túrki oıshyldary Mahmýd Qashqarı, Júsip Balasaǵun, Ahmet Iúginekı, Qoja Ahmet Iаsaýı syndy ǵulamalar týraly tushymdy derekterge de oqyrman nazaryn
aýdarady.
Besinshiden, ǵalymnyń zertteý eńbekteri ǵylymı jańalyǵymen de óte qundy. О́ıtkeni avtor saqtar men ǵundardyń dáýirlerinde ómirge kelgen kóne túrki muralardy qazaq ádebıetiniń de bastaý kózderi retinde júıeli baıandaıdy.
Altynshydan, zerdeli ǵalym ejelgi mátinderdi tildik, stıldik jáne tarıhı turǵydan keshendi taldaı otyryp, túrki ádebı murasynyń birtutas rýhanı keńistik ekenine oqyrmannyń kózin de, kóńilin de nanymdy jetkizedi.
Ǵalymnyń «Úsh paıǵambar» dep atalatyn tarıhı-fılosofııalyq essesiniń máni de óte tereń. Avtordyń mundaǵy maqsaty – túrki órkenıetiniń damý jolyn mıftik-tarıhı jáne fılosofııalyq turǵydan ashyp berý. Bul shyǵarmasynda avtor túrki halyqtarynyń bárine ortaq úsh rýhanı negizdi – Táńir ıdeıasyn, shamandyq-táńirlik dástúrdi jáne ıslam dástúrin atap kórsetedi. Ǵalym bul atalǵan úsh rýhanı negizdiń túrki mádenıetinde qatar ómir súrip, birin-biri tolyqtyryp otyrǵanyn naqty dáıektermen dáleldeı kele, túrki mádenıetiniń rýhanı sabaqtastyǵyn, sol sııaqty túrki halyqtarynyń tarıhı sanasy men mádenı kodyn fılosofııalyq turǵydan taldaıdy.
Ǵalymnyń ózge týyndylary da adam rýhyn, el tarıhyn, tili men dilin, ulttyq sanasyn jáne adamgershilik taqyryptaryn tereń qaýzaıdy. Mysaly, ǵalym-jazýshynyń «Úmit úzgim kelmeıdi» atty shyǵarmasy – tek qazaq rýhanııatynda ǵana emes, álem rýhanııatynda da óshpes iz qaldyrǵan klassıkalyq týyndy. Sebebi avtor óz taǵdyrynyń negizinde jazylǵan bul ǵajap shyǵarmasynda bel omyrtqasyna jasalǵan neırohırýrııalyq aýyr operasııanyń saldarynan qol-aıaǵy jansyzdanyp, on jyl boıy tósekke baılanyp qalsa da, ómirden úmitin bir sát te úzbegen qaısar rýhty keıipkeri men ony on jyl boıy aıalap kútip, qatarǵa qaıta qosqan adal jarynyń ishki qýat-kúshi men moraldyq jáne rýhanı qasıetterin shegine jetkize sıpattap bergen. Bul pikirdiń naqty dáleli retinde suńǵyla ǵalymnyń atalǵan týyndysy álemniń 20-ǵa tarta tiline, onyń ishinde aǵylshyn, fransýz, ıspan, portýgal, orys, ýkraın, qytaı, japon, koreı, taı, nemis, arab, túrik, vengr, malaı jáne basqa tilderde jaryq kórýin aıtsaq ta jetkilikti. Sosyn Nemat Kelimbetov bul shyǵarmasynyń ózegine jalpyadamzattyq ámbebap qundylyqtardy sheber órgen. Bul sıpat ǵalym-jazýshynyń «Ulyma hat» atty týyndysyna da tán.
Ǵalymnyń dıalog formatynda jazylǵan tárbıelik máni óte tereń jáne bir týyndysy «Kúnshildik» dep atalady. Avtor bul shyǵarmasynda kúnshildikke urynǵan qaranıet pendeniń jıirkenishti bolmysyn shegine jetkize sıpattaı otyryp, adamdar arasyndaǵy ishtarlyq pen kúnshildiktiń, sol sııaqty qyzǵanysh pen kórealmaýshylyqtyń tek jekelegen adamdardyń taǵdyryn ǵana ýlap qoımaı, keıde kúlli qoǵamnyń da, al keıde tipti memlekettiń alǵa basýyna da kesirin tıgizetinin, sol sııaqty kúnshildik dostyqty, týystyqty jáne mahabbatty buzatyn qanypezer kúsh ekenin jáne eń bastysy, ózgeniń baqytyn ǵana emes, tereń bilimi men adal tabysyn da kóre almaıtyn ishi tar, kúnshil adamdardyń túbine túptiń túbinde kúnshildiktiń ózi jetetinin de tereń shynaıylyqpen sýretteıdi.
Endigi jerde «bilimdiden shyqqan sóz talaptyǵa bolsyn kez» degen joǵarydaǵy Abaı taǵylymyna qaıta bir oralyp, Nemat Kelimbetov syndy bilimdi de bilikti ustazdan dáris alǵan talapty da talantty shákirtteriniń ǵulama ustazdary týraly aqparat quraldarynda jarııalanǵan myna bir pikirine nazar aýdarǵym keledi: «Nemat Kelimbetov shákirtteri úshin kim edi? Qaıyspas qara nardaı ári adam, ári tulǵa edi. Ol kisiniń sabaǵynda shybynnyń yzyńy ǵana estiletin. Birinshi kúnnen talapty óte qatań qoıatyn. Sodan «Qazaq ádebıetiniń ejelgi dáýiri» bastalyp ketetin. Dáriste Kúltegin kúrkirep, Qorqyt kúńirenip, Farabı dúrildep, Iаsaýı tolǵap, Babyr syr shertip jatatyn... Ashyq, anyq, qońyr, áýezdi úni túrik danalarynyń sózi men oıyn, dańqy men dabysyn bilimge shóldegen shákirtterdiń sanasyna quıa beretin, sińirte beretin. Sodan keıingi oqý kezeńderinde «Qazaq handyǵy tusyndaǵy ádebıet» kýrsy bastalatyn. Oqytýshymyz – taǵy da Nemat aǵaı. Túrik tamyrynyń arýaqty kezeńinen rýh alǵan stýdentterdiń bilik-bilimi endi Asan qaıǵy, Shalkıiz, Dospambet, Jıembet, Aqtamberdi, Úmbeteı, Marǵasqa, Tátiqara, Buqar tolǵaýlarymen tolyǵatyn. Ustazymyzdyń artyqsha qasıeti – memleketshildiktiń ustyny bolǵan jyraýlardyń taý tulǵasyn kóz aldymyzǵa elestete alatyn. Sodan bizdiń quıqamyz shymyrlaıtyn, arqamyz qozatyn, namysymyz artatyn, jigerimiz shyńdalatyn. Nemat aǵaıdyń ár dárisi ústinde jáne sol dáristen shyqqan saıyn «Qıynnan aıla tabatyn, dushpannan kekti alatyn» nóker ertken handar men shúleńgir myrzalardyń sońynan erip, HV–HVII ǵasyrǵa enip ketkimiz kelip turatyn... Nemat aǵaıdy ár dárisine Qýanysh apaıymyz súıemeldep ákeletin. Ol kisi sabyrly, meıirimdi, súıkimdi kórinetin. Taǵdyrdyń qıyn sátterinde jaryna serik, syrlas bolǵan áıeldiń jasymaǵan ór beınesin biz kúnde kóretinbiz».
Rýhanııat áleminiń kókjıegin keńeıtken ǵalym-jazýshy bir jýrnalıstiń «eń myqty shyǵarmańyzdy atańyzshy?» degen saýalyna: «Meniń eń myqty shyǵarmalarym, eki ulym – Muhıt pen Qaırat», degen eken. «Tektiden tekti týady, tektilik tuqym qýady» demekshi, tekti ata-analarynyń ósıetterin buljytpaı oryndap, úmitterin aqtaǵan, elimizdegi eń irgeli respýblıkalyq fızmat mektebiniń bilim bulaǵynan sýsyndap, Reseı men Amerıka Qurama Shtattarynyń áıgili ýnıversıtetterinen joǵary bilim alyp, elge oralyp, jemisti qyzmet atqaryp júrgen ol qaıratker azamattar týraly áńgime bólek.
Ádil Ahmet,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, fıologııa ǵylymdarynyń doktory, professor
