Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
О́tinishter sanynyń ósýi, zeınetaqy qorynan aýdarymdar, jeńildetilgen baǵdarlamalardyń keńeıýi naryqtaǵy belsendilikke oń áser etkenimen, onyń tabıǵı túrde damýyna kedergi keltirip otyr. Sózimizge Qazaqstan qarjygerler qaýymdastyǵy jarııalaǵan derekter dálel bola alady. Qaýymdastyqtyń taldaý ortalyǵy elimizdiń 9 aı ishindegi ıpoteka naryǵyna sholý jasaǵan.
«2025 jylǵy qańtar-qyrkúıek aılarynda ıpotekaǵa berilgen ótinish sany 772,2 myńǵa deıin artqan, ıaǵnı, byltyrǵy kórsetkishten (700,6 myń) 10%-ǵa joǵary. Al osy ýaqyt aralyǵynda jańa ıpotekalyq nesıelerdiń kólemi ótken jylmen salystyrǵanda 25,1%-ǵa ósip, 1,7 trln teńgege jetken. Mundaı ósimge qolaıly demografııa jaǵdaıy, jalaqynyń ósýi jáne jumyspen qamtýdyń joǵarylaýy, sondaı-aq iri qalalardaǵy turǵyn úı jaǵdaılaryn jaqsartýǵa degen úlken suranys sebep bolyp otyr», dep jazdy qaýymdastyq sarapshylary.
Degenmen keri kórsetkishter de joq emes. Máselen qańtar-qyrkúıek aılarynda maquldanǵan ótinimder úlesi 39,2%-dan 25,2%-ǵa deıin tómendegen. Bul naryqqa bir ýaqytta birneshe faktordyń áser etýine baılanysty: bazalyq mólsherleme ósti, tólem qabilettiligine talaptar qatańdady, al JTSM-di (jyldyq tıimdi syıaqy mólsherlemesin) azaıtýǵa degen áreket nátıjesiz boldy.
Taǵy bir nazar aýdaratyn jaǵdaı, jyljymaıtyn múlik naryǵy qosymsha naryqtyq emes kózderdiń esebinen qoldaý taýyp otyr. Mysaly, bıyl turǵyn úı jaǵdaılaryn jaqsartý maqsatynda BJZQ-dan aýdarymdar kólemi rekordtyq deńgeıge mınýs 450 mlrd teńgege deıin jetken. Bul baǵanyń ósýin jyldamdatyp, satý-satyp alý kelisimderin jandandyrtyp jatyr. Qarjygerler qaýymdastyǵy osy ahýalǵa alańdaýshylyq bildirip otyr.
«Naryqtyq emes qarjylandyrýdy (jeńildetilgen baǵdarlamalar jáne BJZQ-dan aýdarymdar) keńeıtý baǵa qysymyn kúsheıtip, naryqtaǵy kelisimderdiń joǵary belsendiligin saqtaıdy, sonymen qatar halyqtyń suranysy men irgeli múmkindikteri arasyndaǵy teńsizdikti odan ári ýshyqtyryp, baspanaǵa qol jetkizýdegi «qurylymdyq alshaqtyqty» arttyrady», delingen qaýymdastyq dereginde.
Osyǵan qaraǵanda ıpoteka kólemi ósip jatqan sııaqty. Biraq tereńirek úńilsek, naryqta tepe-teńdik joq ekeni anyq baıqalady. Kommersııalyq ıpoteka kóp adamǵa qoljetimsiz bolyp barady. Al ósim negizinen jeńildetilgen memlekettik baǵdarlamalardyń, zeınetaqy jınaǵynan aýdarylǵan qarjynyń esebinen ǵana júrip otyr. Iаǵnı ıpoteka naryǵy ózdiginen emes, memleket bergen múmkindiktiń arqasynda damyp otyr. Sol sebepti búkil júıe memlekettik qarjyǵa qatty táýeldi bolyp bara jatyr.
Al keler jyly qandaı ózgeris bolmaq? 2026 jylǵy 1 shildeden bastap, elimizde ıpoteka boıynsha JTSM-di aıqyndaý tártibine ózgerister engizilýi múmkin. Bul týraly Premer-mınıstrdiń orynbasary – Ulttyq ekonomıka mınıstri Serik Jumanǵarın Úkimet otyrysynda atap ótken bolatyn.
«Mundaı tásil nesıeniń qamtamasyz etilý deńgeıin jáne naryqtyń naqty jaǵdaılaryn eskeretin bolady, bul neǵurlym salmaqty jáne ekonomıkalyq negizdelgen sheshim», dedi S.Jumanǵarın.
Onyń sózinshe, Úkimet maksımaldy mólsherlemeni bastapqy jarna kólemine jáne nesıe merzimine, ıaǵnı naqty qaryzdyń táýekel deńgeıine baılanystyrýdy qarastyryp jatyr. Mundaı qadam bankterge barynsha ıkemdi mólsherlemelerdi bekitýge múmkindik beredi. Ashyp aıtar bolsaq, bastapqy jarnasy iri jáne nesıe merzimi qysqa qaryz alýshylarǵa ıpoteka arzanyraq, al neǵurlym táýekeli joǵary qaryzdar úshin qymbatqa túsýi múmkin. Jańa ádisteme qaryz alýshylardyń aıyrmashylyǵyn eskerýsiz barlyǵyna shamamen 25% deńgeıinde maksımaldy mólsherlemede bekitiletin qoldanystaǵy biryńǵaı erejelerdi almastyrmaq.
Al jańa ereje qarapaıym halyqqa qandaı múmkindik pen syn-qaterler ákeledi? Bul týraly ıpoteka sarapshysy Gúlbıbi Jaqsybaıdyń pikirin surap kórdik. Onyń sózinshe, turǵyn úıdiń bastapqy jarnasyn jınaýǵa qınalatyn jas otbasylar men tabys deńgeıi ortasha azamattarǵa ıpoteka alý múmkindigi tómendeýi múmkin.
«Úı alýdy oılap júrgen talaı otbasy qazir nesıe sharttaryn qaıta qarap, esep-qısabyn jańadan jasap jatyr. О́ıtkeni paıyzdyq mólsherleme ósken saıyn aı saıynǵy tólem de kóbeıedi, jalpy artyq tólem de úlkeıedi. Sonyń kesirinen kóp adam «ázirshe kúte turaıyq» dep, satyp alýdy keıinge shegerýge májbúr bolady. Bul ásirese baspanasyz júrgender úshin ońaı sheshim emes. Biraq osy jaǵdaıdyń ekinshi jaǵy da bar. Kredıt qymbattaǵan saıyn adamdar alǵashqy jarnany kóbirek jınaýǵa tyrysady. Alǵashqy jarna neǵurlym kóp bolsa, soǵurlym aı saıynǵy tólem azaıady, bank aldyndaǵy táýekel de tómendeıdi. Bul kópshilikke psıhologııalyq ári qarjylyq turǵyda jeńilirek. Árıne, bárine birdeı ońaı emes. Tabys azaımaı, kerisinshe kóbeıip jatqan adam sırek. Turmys, baǵa, kúndelikti shyǵyndar bar. Degenmen dál osyndaı jaǵdaıda belgili bir toptyń utatyn tusy da joq emes. Alǵashqy jarnasyn aldyn ala jınap qoıǵandar nesıeni uzaq emes, qysqa merzimge alatyndar, tabysy turaqty adamdar aıqyn artyqshylyqqa ıe. О́ıtkeni nesıe merzimi qysqarǵan saıyn artyq tólem de az bolady», deıdi sarapshy.
Dáýlet JADYRASYN,
jýrnalıst
