«Jaqsynyń jaqsylyǵyn aıt, nury tasysyn» degen el aýzyndaǵy támsil sóz de osy kisige arnap aıtylǵandaı. Shyndyǵy da solaı sııaqty. Nege deseńiz, Raqań halyqtyń aldynda qaltqysyz eren eńbegimen tanylǵan, ǵylymnyń qııa jolyna ózindik órnegi men qomaqty qoltańbasyn qaldyrǵan ajary ashyq azamat. Buǵan onyń qazaqtyń mártebesi men ǵylymyn álemge tanytyp otyrǵan áıgili eńbekteri dálel.
Raqym Almabekulynyń ótken ómir jolyna kóz jibersek, kóńilimizdi kókke ushyratyn kóp jaıǵa tereńdep qanyǵa túsemiz. Ol 1935 jyly Almaty oblysynyń Qaskeleń (qazirgi Qarasaı) aýdanynda dúnıege kelip, mektep bitirgennen keıin, elimizdegi baıyrǵy oqý oryndarynyń biri Qazaq aýyl sharýashylyǵy ınstıtýtynda agronom mamandyǵyn aldy. Onyń ǵylymǵa degen qabileti sol kezde baıqalyp, ınstıtýt dırektory Áýbákir Jumatovtyń jetekshiligimen seleksııalyq jumystardy meńgere bastady. Alaıda ǵylymǵa kelmes buryn alǵashqy eńbek jolyn óndiriste, ıaǵnı 1960 jyly Almaty oblysy, Alakól aýdanyndaǵy Ilıch atyndaǵy keńsharda bas agranom bolyp bastaıdy. Bul jerde «Bastapqy eńbek jolyn birden bas agranom bolyp bastaǵany qalaı?» degen suraqtyń týyndaýy ábden múmkin. Mundaı dúdámal saýalǵa keıipkerimizdiń bastan ótkergen ómiri aıqyn jaýap bere alady. Aǵamyz ınstıtýt qabyrǵasynda júrip jalyna jarmasqan mamandyǵynyń sıqyrly syrlaryn búge-shigesine deıin meńgerý úshin baryn da, janyn da salady. Ásirese tájirıbeli ustaz, aýyl sharýashylyǵy ǵylymynyń úlken bilgiri Mahmut Sholtyrov bolashaq akademıktiń qalyptasýyna úlken eńbek sińirdi. Mine, osyndaı tileýles adamdardyń shynaıy nıetteri jas mamandy qanaty talmas qyrandaı qanattandyryp jiberdi. Raqym Orazalıevtiń qabilet qarymyn kórgen basshylar ony birden sharýashylyqtyń bas agranomy etip taǵaıyndaıdy. «Senim artsań, senip art» degen jaýapkershilikti Raqym ar-ujdanymen arqalap, alǵa qaraı alyp júredi.
Adamda arman degen taýsylǵan ba? Budan keıin keıipkerimizdiń búıregi egin sharýashylyǵyndaǵy seleksııa salasyna bura bastaıdy. Onyń negizgi sebebi de joq emes. Elimizdiń azyq-túlik ónimderindegi basty daqyly – bıdaı. Qazir Qazaqstan álem boıynsha bıdaı eksportynda alǵashqy altylyqta, al un eksportynda birneshe jyldan beri birinshi orynda tur. «Qazaqstandyq bıdaı» degen uǵym búgingi kúni álemdik brendke aınalǵan. Buǵan keń dalamyzdyń tabıǵı jaǵdaıy men topyraq ereksheligi joǵary sapaly ónim berýge jol ashatyny anyq. Osy baǵytta mol ónim men sapaly astyq eń aldymen, sorttyń sapasyna jáne ony shyǵarǵan seleksıonerlerdiń qajyrly eńbegine tikeleı baılanysty.
Osyny tereń túsingen Raqym Almabekulynyń birjola ǵylym jolyna burylyp, álemdegi seleksııa salasynyń eń iri ortalyqtarynyń biri sanalatyn Odessadaǵy Búkilodaqtyq seleksııa jáne genetıka ınstıtýtynyń aspırantýrasyna túsýge nartáýekel jasaıdy. 1966 jyly aǵamyzdyń asyǵy alshysynan túsip, aspırantýraǵa qabyldanady. Instıtýtta Raqań tek seleksııa ǵana emes, sonymen qatar genetıka, fızıologııa, bıohımııa, molekýlalyq bıologııa jáne ósimdik ımmýnologııasy syndy irgeli ǵylymdardy meńgerip, ekiniń birine buıyra bermeıtin kúrdeli ǵylymı ortanyń ushan-teńiz mol tájirıbesin kóńil kózi men kókiregine toqydy. Álemge áıgili seleksıoner F.Kırıchenkodan tálim men tárbıe aldy. Ýkraınada oqyp júrip-aq, ol kúzdik bıdaıdyń jańa sorttaryn shyǵarýmen aınalysyp, sort synaý júıesinde aıtarlyqtaı tájirıbe jınaqtady. Ol kezde aýylsharýashylyq daqyldarynyń Qazaqstanda shyqqan sorttary óte az bolǵandyqtan syrttan ákelingen tuqymdar egiletin. Onyń sapasy talaı ret san soqtyrdy. Osynaý oryn alǵan olqylyqtardy joıý maqsatynda Qazaq eginshilik ǵylymı zertteý ınstıtýtyna dırektory, qoǵam qaıratkeri Muhametjan Erlepesov jas ǵalymdardy seleksııa salasyna jappaı tartyp, úlken ǵylymı mektep qalyptastyrdy. Ol kisi Ýkraınada seleksııa ǵylymynyń qyr-syryn meńgerip kelgen Raqymǵa úlken úmit artty. «Qazaq bıdaıynyń atasy» degen ataqqa ıe bolǵan Raqym Orazalıevtiń ǵylymdaǵy joly osylaı bastaldy.
Raqym Almabekulynyń 1970 jyldan bergi eńbek belesteri Qazaqstandaǵy aýyl sharýashylyǵy ǵylymynyń iri ortalyǵy – Qazaq eginshilik jáne ósimdik sharýashylyǵy ǵylymı ınstıtýtymen tikeleı baılanysty. Keıipkerimiz osy ortalyqta eńbek jolyn aǵa ǵylymı qyzmetker bolyp bastap, bólim meńgerýshisi, Shyǵys seleksııa ortalyǵynyń meńgerýshisi, ınstıtýt dırektorynyń orynbasary bolyp satylaı ósip, 1990 jyly «Kúzdik bıdaıdyń qazaqstandyq agroekotıpteri seleksııasynyń bıologııalyq negizderi» taqyrybynda doktorlyq dıssertasııa qorǵady. Al 1992 jyly jańadan qurylǵan Qazaq aýylsharýashylyq ǵylymdary akademııasynyń (QazAǴA) akademık-hatshysy bolyp saılanyp, elimizdegi barlyq sleksııalyq-genetıkalyq jumystarǵa jetekshilik jasady. Kóp ýaqyt ótpeı aǵamyz Qazaq aýyl sharýashylyǵy ǵylymdary akademııasynyń akademıgi, vıse-prezıdenti etip saılandy. Bul jyldarda táýelsiz qazaq eliniń agrarlyq ǵylymynyń irgetasy qalanyp, jańa ǵylymı ortalyqtar ashylyp, sala qarqyndy damý jolyna tústi. Bıdaı, burshaq, azyqtyq ósimdikter, dárilik shópter seleksııasy ońtaıly jolǵa qoıylyp, respýblıkanyń ártúrli ekologııalyq aımaqtarynda seleksııalyq tirek pýnktteri ashyldy. Jańadan kelgen jas kadrlardy daıarlaý isi qyzý qolǵa alynyp, seleksııa mektebi qalyptasty. Osy keleli istiń báriniń basy-qasynda baǵyt-baǵdar siltep, Orazalıev júrdi.
Raqym Almabekuly Qazaq eginshilik jáne ósimdik sharýashylyǵy ınstıtýtyn basqarǵan jyldarda (1995–2003) ınstıtýtta agroekologııa, egistik daqyldarynyń genbankin qurý, dárilik shópter kolleksııasyn zertteý sııaqty jańa turǵydaǵy ǵylymı baǵyttardy damytý jumystary qarqyndy damydy. Túıindep aıtar bolsaq, ınstıtýt ósimdiktiń jańa sorttary men býdandaryn engizýde buryn-sońdy bolmaǵan tatymdy tabystarǵa qol jetkizedi. Instıtýt Japonııanyń halyqaralyq aýylsharýashylyq ǵylymı zertteý ortalyǵy (JIRCAS), bıdaı men júgerini jaqsartý jónindegi halyqaralyq ortalyq (CIMMYT) sekildi halyqaralyq baılanystar jasaýǵa qol jetkizedi. 1998 jyly ınstıtýtqa álemge tanymal seleksıoner, «Jasyl revolıýsııanyń» avtory, Nobel syılyǵynyń laýreaty Norman Borlaýt kelip, ınstıtýttyń tynys-tirshiligimen tanysyp, ǵylymı izdenisterge kóńili marqaıyp, Raqym Almabekulyna dán rıza bolyp qaıtty.
Raqym Almabekuly búginge deıin áriptesteri men shákirtterimen birge dándi jáne dándi burshaqty daqyldardyń
290-nan astam sortyn shyǵaryp, onyń 160-y Qazaqstan, Ortalyq Azııa jáne Reseı elderiniń óndirisinde paıdalanylyp keledi.
Osyndaı eńbekteriniń arqasynda keıipkerimiz 1992 jyly Ýkraına agrarlyq ǵylym akademııasynyń sheteldik múshesi, 1998 jyly Reseı aýyl sharýashylyǵy ǵylym akademııasynyń sheteldik múshesi bolyp saılandy. Sonymen qatar aǵamyz Aýyl sharýashylyǵy akademııasynyń vıse-prezıdenti qyzmetin atqara júrip, AО́K-ti damytýdyń 1995–2000 jyldarǵa arnalǵan Tujyrymdama baǵdarlamasyn ázirlegenin, Qazaqstan aımaqtarynda AО́K salasyndaǵy ǵylymı kúshterdi shoǵyrlandyrýǵa arnalǵan jańa ǵylymı-óndiristik ortalyqtardy uıymdastyrǵanyn el umyta qoıǵan joq.
Qysqarta aıtqanda, akademık ǵalymnyń kóz maıyn taýysyp jazǵan ǵylymı eńbekteri urpaq kádesine jarap keledi. Ol 750-den astam ǵylymı eńbektiń, onyń ishinde 22 monografııanyń, ondaǵan patent pen avtorlyq kýáliktiń avtory. Sondaı-aq Raqym Almabekuly jetekshiligimen 69 ǵalym ǵylymı dıssertasııa qorǵady. Osylaı eline eńbegin arnaǵan Raqym Orazalıev abyroımen abyz jasyna kóterildi. Ǵalymdyǵymen qosa qazaq halqynyń mádenıeti men salt-dástúrin, tili men dilin, ádet-ǵurpyn, salt-sanasyn jasampazdyq turǵysynan jańǵyrtýda da janyn sala úles qosyp kele jatqan aqsaqalǵa zeınet kórýdi tileımiz.
Áıip Ysqaqov,
akademık
Qanat Tákebaev,
jýrnalıst
