Úkimet pen bıznes monopolıstik jetkizýshilerge táýeldiligin azaıtýǵa umtylýda jáne olardyń nazary shıkizatty óndirip qana qoımaı, sonymen qatar joǵary qosylǵan quny bar jetkizý tizbegine kire alatyn elderge aýdy. Qazaqstan — osyndaı baǵytta qadamdar jasaıtyn elderdiń biri.
Nelikten mańyzdy mıneraldar dál qazir mańyzdy
Mańyzdy mıneraldar dástúrli shıkizattan aıtarlyqtaı erekshelenedi. Olardyń kópshiligi óz aldyna ónim retinde óndirilmeıdi, biraq basqa kenderdi ıgerý kezinde janama komponent retinde alynady.
Kobalt, vısmýt jáne qalaıy kóbinese mys ken oryndarymen birge júredi, sýrma altynmen nemese qorǵasynmen birge óndiriledi, al ındıı negizinen myrysh ónerkásibiniń janama ónimi bolyp sanalady.
Nátıjesinde, bul mıneraldardyń jetkizilýi irgeles taý-ken salalaryndaǵy ózgeristerge óte sezimtal, bul olardyń qol jetimdiligin boljaýdy qıyn etedi.
Halyqaralyq energetıkalyq agenttiktiń málimeti boıynsha, 2023 jyly energetıkalyq aýysý úshin mańyzdy mıneraldardyń álemdik naryǵy shamamen $325 mlrd-qa jetti.
Kólemi boıynsha ony temir rýdasy naryǵymen salystyrýǵa bolatynyna qaramastan, ol munaı-gaz sektory aýqymynyń 5%-dan azyn quraıdy. Mundaı materıaldardyń baǵasy kúrt aýytqýlarǵa ushyraıdy, bul jetkizilim aqaýlaryn, tehnologııalyq jáne memlekettik saıasattaǵy ózgeristerdi kórsetedi.
Sonymen qatar suranys tez ósýde. Tek jel energetıkasy salasyndaǵy jobalar kem degende 18 mańyzdy mıneraldy paıdalanady, al kún energııasy kem degende 15. Jartylaı ótkizgishterdi óndirý úshin kremnıı, gallıı jáne germanııa, sondaı-aq tehnologııalyq prosestiń ártúrli kezeńderinde palladıı, ırıdıı, kobalt, tıtan jáne mys qajet. Eń jyldam ósip kele jatqan suranys kózi elektromobılder bolyp qala beredi: 2024 jyly olardyń álemdik satylymy 17,1 mln birlikke jetti, al olardy óndirýge baılanysty mıneraldarǵa suranys 2020 jyly 2 mln tonnadan 2030 jylǵa qaraı 30 mln tonnaǵa deıin ósýi múmkin.
О́ndirýden áleýetti júzege asyrýǵa deıin
Strategııalyq mańyzdylyǵyna qaramastan, sırek jer elementterin jetkizýdiń jahandyq tizbegi óte shoǵyrlanǵan kúıinde qalyp otyr. Qytaı álemdik óndiristiń 70%-dan astamyn jáne qaıta óńdeý qýattylyǵynyń 90%-yn baqylaıdy, sonymen qatar tazartýdyń ozyq tehnologııalary bar. Bul materıaldardyń kópshiligi eksporttyq shekteýlerge ushyraıdy.
Sońǵy jyldary eldiń sırek jer elementteri salasyndaǵy áleýeti kóbirek nazar aýdartýda. Jańa geologııalyq baǵalaýlar olardyń boljamdy qorlarynyń aıtarlyqtaı ósýin kórsetedi. Tek Qaraǵandy oblysynda baǵalaý resýrstary 28,2 mln tonnaǵa jetedi, bul rastalǵan jaǵdaıda Qazaqstandy álemde ekinshi orynǵa shyǵara alady.
Qazaqstan bul turǵyda álemdik shıkizat naryqtarynda asa mańyzdy ról atqara bastady. Álemdik ýran óndirisiniń 40%-dan astamy elge tıesili, ol mys óndirýshilerdiń ondyǵyna kiredi, myrysh qory boıynsha toǵyzynshy orynda, sonymen qatar boksıt qory boıynsha úzdik 10 eldiń qataryna kiredi. Qazaqstan altyn qory boıynsha álemde 14-shi orynda jáne jahandyq kúmis óndirisiniń shamamen 4%-yn qamtamasyz etedi.
Biraq búgingi tańda resýrstardyń kóptigi jetkiliksiz. Bul áleýetti geologııalyq barlaýdy keńeıtý, bilikti kadrlardy daıarlaý, qarjylandyrýdy tartý jáne qaıta óńdeý qýattaryn jedel qurý arqyly júzege asyrý mańyzdy.
Bul baǵyttaǵy jumys qazirdiń ózinde josparlanǵan. Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev úkimetke úsh jyl ishinde keminde úsh joǵary tehnologııalyq qaıta óńdeý kásipornyn iske qosýdy tapsyra otyryp, sırek kezdesetin jáne sırek kezdesetin jer metaldaryn strategııalyq basymdyq retinde aıqyndady. Bul mindetter sırek jáne sırek jer metaldary salasyn damytýdyń 2024-2028 jyldarǵa arnalǵan keshendi josparynda bekitilgen.
Jeke bıznes te mańyzdy ról atqarady. KAZ Minerals kompanııasy elimizdegi mys óndirýdegi kóshbasshylardyń biri retinde turaqty uzaqmerzimdi ósý áleýetin kórsetip otyr. Ol jahandyq mys ındýstrııasyna ıntegrasııalanǵan jáne tıimdilik standarttaryn saqtaı otyryp, iri tehnologııalyq damyǵan aktıvterdi basqarady.
Jeke bıznes te mańyzdy ról atqarady. KAZ Minerals sııaqty kompanııalar Qazaqstannyń taý-ken óndirý sektory álemdik tájirıbege qalaı beıimdeletinin kórsetedi. Eldiń jetekshi taý-ken metallýrgııalyq toptarynyń biri bola otyryp, kompanııa joǵary operasııalyq tıimdiligimen, tómen shyǵyndarymen jáne aýqymdy ónerkásiptik jobalardy júzege asyrý qabiletimen tanymal.
2025 jyly KAZ Minerals óz tarıhyndaǵy eń úzdik operasııalyq nátıjelerdi kórsetti. Iske qosylǵan sátten bastap Aqtoǵaı ken ornynda alǵash ret ken óńdeý 60 mln tonnadan asty. Onda ornalasqan jáne bastapqyda jylyna 25 mln tonna ken óńdeýge arnalǵan eki zaýyt 30 mln tonnadan astam óndiris qýatyna shyqty.
Aqtoǵaıdyń óndiristik qýaty FLS kompanııasy jetkizgen eń iri untaqtaý dıirmenderimen jabdyqtalǵan. Bul jobanyń aýqymyn jáne kompanııanyń jahandyq deńgeıde synalǵan tehnologııalardy engizýge baǵdaryn kórsetedi.
Osyǵan oraı, Qazaqstannyń ambısııasy mańyzdy mıneraldardy jetkizý tizbegin ártaraptandyrýǵa baǵyttalǵan jahandyq trendke sáıkes keletini aıqyn bolyp otyr. AQSh pen Eýropalyq Odaqpen yntymaqtastyq formattary eldiń osy baǵytta ıntegrasııalanýǵa daıyn ekendigin kórsetedi.
Aǵymdaǵy reformalar men ınvestısııalar aǵynyn saqtaı otyryp, Qazaqstan ekonomıkadaǵy asa mańyzdy mıneraldardyń strategııalyq seriktesi retinde qosylǵan qunnyń jahandyq tizbeginde ornyqty ustanymǵa ıe bola alady.
