Qazir qazaqtyń áni berekesi shamaly dýylǵa, jastardy shýyldatqan shoýǵa, sózi tili kemisteý tirshilikke uqsap turǵan tusta, osyǵan jandary kúıip, shyr-pyry shyǵyp júrgender rýhanııat ókilderi. Olardyń mundaı janaıqaıyna keıbir kúnkórisin kúıttegender «aıta beredi» dep jalt berip jaqtyrmasa da, olar alaryna qaramaı, aıtaryn irkip qalmaı talqyǵa salyp júrgen jýrnalıster qaýymy ekeni de belgili. «Arqalaǵany altyn, jegeni jantaq», dep Sheraǵań (Murtaza) aıtpaqshy, osy salanyń teorııalyq jaǵynda kadr daıyndap júrgen, qazaq joǵary biliminiń qara shańyraǵy ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetindegi jýrnalıstıka fakýltetiniń dekany Saǵatbek Medeýbekulyn jedel janr ókilderiniń merekesine oraı áńgimege tartqan edik.
– Saǵatbek Medeýbekuly, siz ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti jýrnalıstıka fakýltetiniń dekanysyz...
– Túsindim. Fakýltetińizde ne jańalyq demeksiz ǵoı. Basty aıtarym, táýelsiz eldiń aqparatyn aldyńǵy tolqynnyń jaqsy tájirıbesin eskere otyryp, jańa dáýirdiń jastaryn jaqsy maman etip shyǵarsaq degen nıette jumys jasap jatyrmyz. Jýrnalıstıka fakýltetiniń 81 jyldyq tarıhy bar. 81 jyl boıy fakýltet ustazdarynyń ár tolqyny óz zamanynyń, ýaqytynyń, qoǵamynyń qajetin óteıtin kadr daıyndaýǵa atsalysyp keldi. Búgin de solaı. Ádette, «keshegi jýrnalıster jaqsy edi, búgingi jýrnalısterge kóńil tolmaıdy» degen sózderdi aıtý ár býyn úshin zańdylyq sekildi kórinedi. Aldyńǵy tolqynnyń keıingi tolqynǵa dál ózindeı bolmaǵanyna keııtin nemese soǵan syn aıtatyn ádeti jazylmaǵan qaǵıda sekildi qashanda adamdarmen birge ómir súredi. О́z zamanynda Abaı da: «Qorqamyn keıingi jas balalardan» degen. Bizdiń de ákelerimiz: «Áı, osy sender adam bolar ma ekensińder?» dep kúdiktene suraq qoıatyn. Biz de qazir ózimizden keıingi jastarǵa: «Áı, sender bizderdeı bolmadyńdar-aý, bizdiń kezde bylaı edi», deımiz.
Ár zamannyń talaby, ýaqyttyń talǵamy, qoǵamnyń suranysy ózgermeı turmaıdy. Onyń ústine zaman adamdy, adam zamandy tolyqtyryp otyratyny jáne bar. Qalaı desek te, aldyńǵy tolqyn keıingi tolqynǵa durys baǵyt berýi arqyly, ózinen ozdyrsam deıtini sózsiz. Keıde «men myqtymyn» dep keýde qaqqanmen, ózegi álsiz, qabileti qaýqarsyz bolsa, jeme-jemge kelgende keıingi tolqynnyń tegeýrinine shydaı almaı ómir sahnasynan tabanyn taıdyryp alatyndar da joq emes. Sony moıyndaǵysy kelmeıtinder de kezdesedi. Iá, ár tolqynnyń qoǵamdaǵy orny ózine bıik, ózine qajet. Bizdiń jýrnalıstıka fakýlteti 1934 jyly shańyraq kótergen tustaǵy ýaqyttyń talaby men suranysy jáne ondaǵy materıaldyq baza, oqý-ádistemelik, odan keıingi soǵys jyldaryndaǵy múmkindik qandaı boldy, 50-60-70-jyldary jalpy ıdeologııa, qoǵamnyń talaby nendeı edi, osynyń barlyǵyn eskere kelgende ár kezeńniń óziniń ozyq sátteri de, olqy tustary da boldy.
Mysaly, árige barmaı-aq beriden tizgin tartsaq, bizdiń urpaq arasynda kitap oqymaǵan bala oqýshy qataryna sanalmaıtyn. Osyndaı úlken mádenıet qalyptasqan edi. Uldyń qyzǵa, qyzdyń ulǵa syılyǵynyń eń úlkeni – kitap edi. Kitapty birinen-biri surap, birinen-biri aýystyryp, tún ishinde shamnyń jaryǵymen oqıtyn. Biz «Abaı jolyn», «Mahabbat, qyzyq mol jyldardy», «Qahardy», «Ormandaǵy otty», «Meniń atym – Qojany», «Kókeıkestini» mektepte oqydyq. Gazet, jýrnaldy da qalys qaldyrmadyq.
Qazir zaman múldem basqa. Mekteptegi bala emes, balabaqshadaǵy búldirshinniń qolynda aıfon, smartfon, planshet júr. Osyndaı aqparattar tasqyny mol kezde, jas urpaq ádebı kórkem shyǵarmalardy oqýǵa, ony izdeýge qulqy bolmaıtyny anyq. Onyń ústine qazirgi ýaqyt ylǵı asyǵystyqtan turady. Baıaý qımyldasań aǵystan qalyp qoıasyń. Búgingi jýrnalısterden osy minez-qulyqty kórýge bolady. Sóıte turyp, ózgelerge qaraǵanda kitapty eń kóp oqıtyndar – jýrnalıster desem, artyq aıtqandyq emes. Olar oqymasa aqparattan qur qalady.
Onyń ústine, sońǵy úsh jylda bilim ordasynyń rektory Ǵalymqaıyr Mutanovtyń bastamasymen «QazUÝ stýdenti oqýǵa tıis 100 kitap» aksııasy jyl saıyn qarqyn alyp keledi. Qazir QazUÝ stýdentiniń qolynan kitapty jıi kóresiń. Bizdiń oqý ornynda Eýrazııa keńistiginde kezdese bermeıtin «ál-Farabı kitaphanasy» jumys isteıdi. Oqımyn degen kitabynyń elektrondyq nusqalary saqtalǵan elektrondy kitaphana bar. Tipti, óte sırek kezdesetin kitabyńyzdyń elektrondy nusqasyn qolma-qol jasap beretin zamanaýı tehnıka da osynda. «Oqymaıdy» degen sózdi aıtarda «neni oqymaıdy» degenniń basyn ashyp alýymyz kerek-aý shamasy.
– Fılologııa fakýltetimen salystyrǵanda, jýrnalıstıka fakýltetinen myqty maman az shyǵady degen áńgimeler estilip qalady. Siz buǵan ne der edińiz?
– Biz kimdi oqytamyz? Biz aqparatty saraptap, saraptaǵan aqparatyn buqaraǵa jetkizetinderdi, ıaǵnı qajetti aqparatty der kezinde jedel jazatyndardy, oqıǵany teledıdar kórermenderine dál, tıimdi tásilmen bere alatyndardy oqytamyz. Qoǵamdaǵy bolyp jatqan san alýan oqıǵalardyń ortasynda júrip kúndelikti aqparatty alý, taratý mashyǵyn úırenetin, sol arqyly jurttyń sanasyn oıatatyn, qoǵamdyq sanaǵa qozǵaý salatyn mamandardy daıarlaımyz. Jýrnalısterge ádebıetshi, til mamanynyń talǵamy men tanymy turǵysynan qaraý qısynsyz sekildi. Jýrnalıstıka teorııasyn fılologııa fakýltetinde oqytpaıdy ǵoı. Iаǵnı, fılologııa fakýltetiniń stýdenti jýrnalıstıka teorııasyn oqymaıdy. Keı azamattar eki mamandyqtyń birine birin qarsy qoıady. Endeshe, jýrnalısti fılolog-tilshi, fılolog-ádebıetshi, fılolog-pedagogtyń bezbenine salyp salmaqtaýǵa kelmeıdi. Fılologııa tereńdetip oqytatyndy jýrnalıstıkada ústirt qana sholyp shyǵady. Aıtalyq, til mamandaryna til teorııasyn tereńdetip oqytady. Jýrnalısterge onyń negizgi erejelerin oqytsa jetedi. Onyń esesine kásibı sheberliktiń qyr-syryna tereń mán beredi. Jazýǵa kóbirek kóńil bóledi. Jýrnalıstiń qarýy – jetik til, nárli sóz.
Fakýltet bedelin kóteretin túlekter barshylyq. Biz eń bastysy mamandyqpen birge azamat tárbıeleýdi alǵa ozdyrsaq utylmaımyz. Jaqsy azamattan jaqsy maman shyqpaı qoımaıdy. Jan-jaqty qalyptasqan azamattar jurtty biriktiredi, jańalyqtyń jarshysy, joǵalǵannyń joqshysy, kisiniń janashyry bolady.
– Qazirgi qazaq jýrnalıstıkasy eshkimnen kem de, kende de emes. Qazaq jýrnalısteriniń bedelin jolaı qosylǵandar, aqsha tóleseń qandaı mamandyqty da «daıyndap» jiberetin keıbir aqyly oqý oryndary túsirip barady desek, siz kelisesiz be?
– Ondaı bar. Bir kezderi jýrnalısti tek QazMUÝ daıyndaıtyn. San emes, sapa qatań qadaǵalanatyn. Qazir bir emes, ondaǵan joǵary oqý orny oqytyp jatyrmyz deıdi. Mine, másele qaıda, san bar, sapa kemshin. Sóıte turyp, qazaq jýrnalıstıkasy anadan, mynadan qalyp qoıdy dep daýryǵamyz. Shynyna kelgende, orys, aǵylshyn, bolmasa fransýz jýrnalıstıkasy qazaq shyndyǵy úshin kúresken joq. Qazaq aqıqaty úshin qazaq jýrnalıstıkasy kúresip jatyr dep aıta alamyz ba? Joq. Qazaq aqıqaty úshin qazaq jýrnalıstıkasy kúresedi, ulttyń muńyn muńdap, joǵyn joqtaıtyn da – sol. Ol álemdik talaptarǵa, ıaǵnı barlyq elge birdeı ortaq standarttarǵa saı eńbek ete otyryp, ultynyń búgini men keleshegi úshin jankeshtilikpen aqparat aıdynynda azýyn kórsetip, aıbynyn tanytady. Ultynyń tili men dili jolynda sát saıyn myltyqsyz maıdanǵa shyǵyp, syrtqy kúshterge qarsylyq tanytyp kele jatqan da sol qazaq jýrnalıstıkasy. Biz jýrnalıstıkany tehnıkalyq jabdyqtalýyna qarap emes, sol jabdyqty atqaratyn negizgi qyzmetine qaı deńgeıde, ne úshin paıdalanyp otyrǵanyna qaraı baǵalaýymyz kerek. Túbimiz bir degen kúnniń ózinde ózbek jýrnalıstıkasy Qazaqstannyń qamyn oılaıdy, ne orys jýrnalıstıkasy qazaq degen ulttyń joǵyn joqtaıdy degenge nanasyz ba?
Jýrnalıstıkany tek aqparat alý men taratý quraly dep túsiný de qate. Ár aqparattyń astarynda memlekettik múdde, ulttyq maqsat, adamzattyq murat jatqanda ǵana jýrnalıstıka óz mindetin tolyq oryndaıdy. Ekinshiden, «sheteldegideı demokratııa joq» degen áńgimege qatysty aıtarym – bizde óz erkindik, azat sana, bostan rýh degenniń barlyǵy bar. Biraq, ol ar men uıattyń, Ata Zańnyń sheńberinde. Uıattan, ardan, zańnan shyǵyp ketken demokratııa – demokratııa emes. Demek, eń áýeli ár jýrnalıst óziniń arynyń aldynda, halqynyń, Otanynyń, memleketiniń, sonyń zańynyń aldynda jaýapty bolýy kerek.
– Salalyq jýrnalıstıka týraly paıymyńyz qandaı?
– Buǵan baılanysty aıtarym, Eýropa elderinde, aıtalyq, Fransııada jýrnalısterdi magıstratýrada daıyndaıdy. Bakalavrda áý basta tańdaǵan salasynda oqıdy. Mysaly, sen bakalavrıatta medısına salasyn oqydyń. Biraq jazýǵa degen qabiletiń kúshti. Medısınaǵa qatysty bilimdi ıgerdiń. Endi sol medısına salasyna beıimdelgen jýrnalıst bolǵyń keledi. Endi magıstratýrada jýrnalıstıkany oqı alasyń. Sonda sen eki jylda jýrnalıstıkanyń teorııasyn da, tájirıbesin de úırenip shyǵýǵa tıistisiń. Sol ýaqyt ishinde ózińniń birinshi mamandyǵyńnyń kásibı biligin ekinshisimen ushtastyryp, salalyq maman jýrnalıst bolyp shyǵasyń. Bizde osy jaǵy kemshin bolyp jatyr. Bizdiń jýrnalıster tájirıbe jınaǵansha medısına týraly jaz deseń, jaltaqtaıdy, qınalady. Medısına mamandaryna baryp maqala jaz deńiz, ol da qashqaqtaıdy. Mamandyǵy bólek ekenin alǵa tartady. Osy arada mynaǵan mán bermek kerek. Bizde óz salasyn ǵana jetik biletin maman ǵana emes, sonymen qatar, eń aldymen qoǵamdyq-áleýmettik máselelerdi tereń sezinetin, saıası-ekonomıkalyq ahýaldy ańǵara alatyn, memlekettik maqsat-murattardy aıqyn biletin, sol úshin janymen kúıetin otanshyldyq rýhy joǵary patrıot adam daıarlaý basty murat. Biz boıynda sondaı qasıet bar talapkerlerdi tańdap alyp oqytsaq, utylmaımyz.
– Qansha mamandyq túrine jýrnalıster daıyndaısyzdar?
– Jýrnalıstıka fakýlteti tek jýrnalısterdi ǵana daıarlamaıdy. «Baspa isi» mamandyǵy boıynsha korrektor, tehnıkalyq redaktor, ádebı redaktor, redaktor-tehnolog sekildi baspa-polıgrafııa mamandaryn, gazet, jýrnal, radıo, teledıdar redaktorlaryn; gazet, jýrnal, kitap bezendirýshilerin daıyndaıdy. Bulardyń bári – qoǵamda úlken suranysqa ıe mamandyqtar. Osy mamandyqtardy ıgersem degen stýdenttiń qaı-qaısysy da alǵash dárishanaǵa kirgen kúnnen bastap jazýdy, oıyn qaǵazǵa túsirýdi, sóılem qurýdy úırenedi. Buǵan shorqaqtar radıo, teledıdar jaǵyna barýǵa talpynady. О́z basym jazyp úırenbegen, jazýǵa qalyptaspaǵan stýdenttiń radıo men teledıdarǵa birden barǵanyn quptamaımyn. Oıyn qaǵaz betine túsire almaǵan talapker sóılegende de pikirin júıeli jetkize almaı berekesiz tirlikke urynady. Ondaılardan jyltyldap kóringenimen jýrnalıstıkaǵa keler paıda shamaly. Syn da osyndaı jaǵdaıda kórinedi. Jalpy, jýrnalıstıkany telehabarlar arqyly baǵalaý – birjaqtylyq. Jýrnalıstıkany gazetter, jýrnaldar, ınternettegi portaldar, saıttar jáne radıo arqyly da baǵalaý ádiletti bolmaq. Osy tusta aıtarym, jýrnalıstıka syny degen pánniń kerektigi aldan shyǵady.
– Telebaǵdarlamalardy ártister jaýlap bara ma, qalaı?
– «Aıtashy» degen sóz bar qazaqta. Biz orys tilindegi «vedýshıı» degen sózdi «júrgizýshi» dep aýdaryp, orynsyz engizip aldyq ta endi odan áli kúnge aryla almaı júrmiz. «Júrgizýshiniń» aýdarmasy «vodıtel» ǵoı! «Aıtashy» degen sózdi men tapqan joqpyn. Ol – óz zamanynda Buqar jyraýlar qoldanǵan ataý. Aıtashy dep – Allanyń sózin sóıleýshilerdi, Allanyń qalaýyn halyqqa uǵyndyrýshylardy, buqaranyń muńyn muńdap, joǵyn joqtaýshylardy, patsha men halyqtyń ortasyndaǵy dánekerlerdi ataǵan. Bir kezderde qazaq televızııasynda osy ataý jańaǵy «júrgizýshi» degenniń ornyna qoldanyla bastaǵan bolatyn. Ol ataýdy qoldanǵandar ornyn basqalar basty da qazaqtyń «aıtashy» degen tól sózi eleýsiz qaldy. Telejýrnalıstıkada «aıtashy» dep stýdııadaǵy aıtarmandarmen de, ekran syrtynda otyrǵan kórermendermen de baılanys jasap, telekórsetilimniń tizginin ustaǵan mamandy aıtady.
Endi suraqtyń ekinshi astaryna keleıin. Keı telearna redaksııalarynyń basshylary baǵdarlamaǵa ártister aıtashy bolsa, kórermender kóp bolady dep oılaıdy. Olar kórermenge ne berip otyr? Sonyń rýhanı qajetin ótep otyr ma? Ras, keı ánshi ándi jaqsy aıtady, al sóılegende dál maman jýrnalıst sekildi ornyqty oı aıta almaı jatady. Árıne, erkin sóıleý, ózin ózi bos ustaý – kórermendi jalyqtyryp almaýdyń bir ǵana amaly. Biraq teledıdar tek kóńil kóterý, bos ýaqytty ótkizýdiń, ózińdi jarnamalaýdyń quraly ǵana emes qoı. Ol mıllıondardyń sanasyn memlekettik múdde, ulttyq maqsat, halyqtyq murattarǵa uıystyrý mehanızmi ekenin nege esten shyǵaramyz? Teledıdar – álemdik aqparat keńistigindegi eń qajetti jańalyqtardy dereý qabyldap, óz memleketiniń múddesi turǵysynan qaıta qorytyp, tanymy men talǵamyna jaýap beretindeı sapada buqaraǵa qaıta usynatyn alyp qural. Ol buqaranyń rýhanı qajetin óteý úshin ǵana emes, memlekettik ıdeologııany júrgizýi úshin de paıdalanylady. Sol arqyly halyqtyń sanasyn kóteredi. Sonymen birge, tanymdyq kórsetilimder arqyly kórýshiniń tanym-túsinigin keńeıtedi, bilimin molaıtady. Demek, onda otyrǵandardyń barlyǵy salmaqty sóz aıta alatyndaı, qoǵamdyq sanaǵa qozǵaý salatyndaı bolýy kerek.
Al bizde syrttan kóshirilgen sapasyz shoý kóbeıdi. Kóbigi kóp konsert, sýy kóp suhbat, álsiz ázil, orynsyz ospaq, qısynsyz qyljaq, súıkimsiz syqaq jaılap barady. Satıra kerek, biraq, arzan satıra emes, salmaqty satıra, adamnyń rýhyn, namysyn oıatatyn satıra kerek. Oılana otyryp kúletin, kúle otyryp oılanatyndaı satıra bolý kerek...
– Elbasymyz úshtildilik saıasatyn usyndy. Jýrnalıst daıarlaý isinde básekelestik osy turǵyda óristeı ala ma?
– Qazir oqýǵa talapkerler óz tilin, orys tilin, sonymen birge, aǵylshyn tilin de meńgerip kele bastady. Oǵan dálel, fakýltetimizde birinshi kýrstan bastap aǵylshyn tobynyń qurylýy. Sabaq aǵylshyn tilinde ótedi. Demek, kúni erteń qazaqtyń muńyn aǵylshyn tilinde muńdaıtyn, ulttyń joǵyn aǵylshyn tilinde joqtaıtyn buqaralyq aqparat quraldary ómirge keledi. Olardyń basynda negizinen memlekettik tildiń ýyzyna jaryǵandar, aǵylshyn tilin tel emgender otyrsa eken deıik. О́ıtkeni, qazir jýrnalıstıka fakýltetine keletinderdiń deni – jergilikti ult ókilderi. Qazaq jýrnalıstıkasy – bolashaqta álem sanasatyn jýrnalıstıka bolatynyna men kámilmin. О́ıtkeni, qazirgi stýdentter ınternet jýrnalıstıkany mektep qabyrǵasynda meńgerip keledi. Biz ony odan ári sapalyq deńgeıge kóteremiz. Qazir ár stýdenttiń qolynda ınternet. Kez kelgen ýaqytta kez kelgen aqparatty alyp, suryptap álemge taratý mashyǵyn meńgergen stýdent aǵylshyn tilin meńgerip alsa, erteń-aq óz ultynyń atyn álemge tanytatynyna ımanym kámil.
Áńgimelesken
Súleımen MÁMET,
«Egemen Qazaqstan».
