Foto: istockphoto.com
Qarjylyq saýat kúsheıdi me, álde aldaý tásili ózgerdi me?
Elimizde ınternet-alaıaqtyqqa qarsy túsindirý jumystary júıeli túrde júrgizilip jatqanymen, bul qylmys túri áli de ózektiligin joǵaltqan joq. FinGramota medıaportaly uıymdastyrǵan áleýmettik zertteýlerdiń nátıjesi azamattardyń saqtyǵy artqanyn kórsetedi. 2025 jyly saýalnamaǵa qatysqandardyń 62,9%-y beıtanys adamdardyń kúmándi usynystaryn alaıaqtyq nemese qarjy pıramıdasy retinde birden tanı alatynyn aıtqan. Bul kórsetkish 2024 jyly 50,6% bolǵan.
Alaıaqtyqty sezgen sátte azamattardyń 41%-y telefon nemese onlaın baılanysyn dereý úzgen. Al quqyq qorǵaý organdaryna júgingenderdiń úlesi nebári 20,7%-dy quraǵan. Qalǵandary túrli sebeppen aryz jazbaǵan.
Zertteýge elimizdiń ár óńirinen 5 myńǵa jýyq eresek turǵyn qatysqan. Kópjyldyq salystyrý nátıjesi ınternet nemese telefon arqyly aldaý áreketine tap bolǵandar sanynyń azaıǵanyn ańǵartady. 2023 jyly mundaı jaǵdaıǵa kezikkenderdiń úlesi 77,6% bolsa, 2024 jyly 50,6%-ǵa, al 2025 jyly 29,1%-ǵa deıin tómendegen. Alaıda 18-21 jas aralyǵyndaǵy jastar arasynda bul kórsetkish áli de joǵary – 47,9%.
Qońyraý ma, habarlama ma: Alaıaqtar qaı tásildi kóbirek qoldanady?
Sarapshylar bul ózgeristi quqyq qorǵaý organdary, memlekettik qurylymdar men úkimettik emes uıymdar júrgizip otyrǵan aldyn alý sharalarynyń nátıjesi dep baǵalaıdy. Degenmen ınternet-alaıaqtyqtyń jalpy sany azaımaı otyr. Finprom.kz málimetinshe, 2025 jyldyń qańtar-qarasha aılary aralyǵynda ınternet-alaıaqtyqqa qatysty 26,3 myń qylmystyq quqyqbuzýshylyq tirkelgen. Bul ótken jyldyń sáıkes kezeńimen salystyrǵanda 20,3%-ǵa kóp jáne 2019 jylǵy kórsetkishten 3,4 ese joǵary.
Resmı derekterge súıensek, eń jıi qoldanylatyn ádister – telefon arqyly aldaý jáne bank nemese quqyq qorǵaý organdary atynan joldanatyn jalǵan SMS-habarlamalar. Mundaı qylmystar barlyq ınternet-alaıaqtyqtyń 23,5%-yn quraǵan. Bul kórsetkish bir jyl ishinde 2,2 ese artqan. Ekinshi orynda – shyn máninde joq taýarlar men qyzmetterdi satý (20,3%). Al fıshıng resmı statıstıka boıynsha úshinshi orynǵa shyqqan – 18,5%.
Jasandy ıntellekt qylmyskerdiń quralyna aınaldy ma, al jaýapkershilik kimge júkteledi?
Kıberqylmyskerler sońǵy ýaqytta jasandy ıntellekt múmkindikterin belsendi paıdalana bastady. Olar jaqyn adamnyń daýysyn kóshirip, deepfake-qońyraýlar arqyly senimge kiredi, uzaq ýaqytqa sozylatyn psıhologııalyq qysym kórsetedi. Osyndaı kópsatyly áreketter nátıjesinde jábirlenýshiler bar jıǵan-tergeninen aıyrylyp jatady. Sonymen qatar balalardy dropper retinde tartý, izi anyqtalmaıtyn nómirlerdi qoldaný sekildi tásilder de keń taraǵan.
Sońǵy kezde keń tanylǵan «Qupııa Santa» oıyny da alaıaqtyq quralyna aınaldy. Qylmyskerler jeńil tabysqa qyzyqtyrǵan azamattarǵa iri kólemde aqsha túsirip, onyń bir bóligin ózinde qaldyrýǵa, qalǵanyn basqa esepshotqa aýdarýǵa kóndiredi. Osylaısha adamdar ózderi ańǵarmaı qylmystyq tizbektiń bir bóligine aınalady.
2025 jyldyń qyrkúıeginen bastap dropperlik úshin Qylmystyq kodekske jeke bap engizilip, jaza kólemi jeti jylǵa deıin bas bostandyǵynan aıyrýdy kózdeıdi.
Mamandar ınternet arqyly jasalatyn kez kelgen kúmándi usynysqa saqtyqpen qaraýǵa, bógde adamdardyń nusqaýymen qarjylyq operasııa jasamaýǵa jáne alaıaqtyq belgileri baıqalǵan jaǵdaıda quqyq qorǵaý organdaryna júginýge shaqyrady.
