«Joǵary matematıka» oqýlyǵy

Halel Dosmuhameduly, Jú­sipbek Aımaýytuly, Maǵjan Ju­mabaı, Qoshke Kemeńgeruly, t.b. Alash arystarynyń bastamasy Táýelsizdik jyldary sátimen jalǵaspady. Mysaly, matematıka, algebra, geometrııa salasynan oqýlyq jazǵan Mirjaqyp Dýlatuly, Sultanbek Qojanuly, Qanysh Sátbaı, Álimhan Ermek, Eldes Omaruly murasy búginde joǵary baǵalanady. О́kinishke qaraı, osy kúni bul saladan qazaq tilinde dıssertasııa qorǵaý 5 paıyz ǵana. Bul neni kórsetedi? Jaratylystaný men tehnıka baǵytynan memlekettik tilde oqý­lyq jazatyn mamandardy taýyp, meılinshe yntalandyrý qajet. Reti kelse, olardy halyqqa tanymal, jastarǵa ónege etýdiń jolyn qarastyrǵan jón.

Sondaı avtordyń biri – L.N.Gý­mılev atyndaǵy Eýrazııa ult­tyq ýnıversıteti professory, fızıka-matematıka ǵylymdarynyń kandıdaty Asqar Baıarystan. О́tken (2025) jyl sońyndaǵy úlken jańalyq – ǵalymnyń «Joǵary matematıka» atty 4 tomdyq oqýlyǵy Almatynyń «Alash Book» baspasynan jaryq kórdi. Jalpy kólemi – 1899 bet ıaǵnı 118 baspa tabaq. Bizdińshe, asa qomaqty jumys. Ǵalymnyń mamandyqty damytý jolyndaǵy mańdaı teri. Ustazdyń «ınemen qudyq qazýy» osyndaı-aq bolar!

Oqýlyqta matematıkalyq taldaýdyń negizgi bólimi sanalatyn qatar teorııasy, yqtımaldyq teorııasy, matematıkalyq statıstıka týraly keń maǵlumat berilip, esepter qarastyrylǵan. Árbir taqyrypta teorııalyq materıaldar, soǵan sáıkes esepterdi shyǵarý joldary, ózindik jumysqa arnalǵan 30 nusqalyq esep pen onyń sheshý tásili, sonymen qatar tájirıbelik sabaqtarǵa arnalǵan esepter usynylǵan. Bul oqýlyq bilim berý standartyna sáıkes joǵary oqý oryndary tehnıkalyq jáne jaratylys­taný mamandyqtarynyń qazaq bóliminde oqıtyn stýdentterge arnalǵan.

Joǵary matematıka JOO-da ótiletin pánder ishinde naqty ǵylymdarǵa jatady. Matematıka – qoldanbaly esepterdi sheshýge arnalǵan kúshti qural jáne ǵylymnyń ámbebap tili bolýymen birge oı naqtylyǵynyń ne­gizgi júıesi. Sol sebepti mate­matıkalyq bilim zamanaýı tehnı­kalyq jáne jaratylystaný mamandaryn sapaly daıarlaýǵa jumylady. Bul – sandyq esepteý ǵana emes, zertteýdiń tásili jáne uǵymdar men máselelerdiń týra tujyrymdaryn berý quraly. Tipti jasandy ıntellekt pen IT salasy da matematıkasyz damı almaıdy.

Jaratylystaný ǵylymynda qarapaıym júıeler men úderis­terdiń matematıkalyq modelderin qurýda, matematıkalyq jáne teh­nıkalyq esepterdi sheshýdiń oń­taıly sandyq ádisterin tańdaýda bul salanyń mańyzy aıryqsha.

Qazir ulttyq ǵylym tilin qalyp­­tastyrý zárýligi eldik deń­geıde kóterilip júrgeni má­lim. Sondyqtan professor Asqar Baı­arys­tannyń 4 tomdyq «Joǵa­ry matematıka» oqýlyǵy osy qajet­tilikti tereńinen sezinip daıar­lanǵan eleýli jumys deı alamyz.

Joǵary oqý oryndarynyń jaratylystaný jáne tehnıkalyq mamandyqtarynyń qazaq bóliminde oqıtyn stýdentter qaýymy osy oqýlyq arqyly kásibı tilin, mektepte alǵan bilimin jan-jaqty shyńdaıdy.

Oqýlyqtyń taralymy – 1 myń dana. Suranys bolyp jatsa, alashshyl «Alash Book» baspasy tırajdy kóbeıtýge múddeli ekenin de jetkizdi.

Sabyr ShÁRIP,

PhD