Strategııalyq damýdyń bederli belesi

Bul jaı ǵana ótken jyldy qorytyndylaý nemese aldaǵy jospardy tizbeleý emes. О́ıtkeni suhbatta kóterilgen máselelerdiń aýqymy – keń. Onda ekonomıkadan bastap qoǵamdyq sanaǵa, tehnologııalyq serpilisten áleýmettik ádilettilikke deıingi barlyq mańyzdy baǵyt túgel qamtylyp, biryńǵaı strategııalyq júıe retinde qarastyrylady.

Prezıdentimiz Qazaqstannyń reformalardy júzege asyrýǵa birjola bet burǵanyn ótken jyldyń basty qorytyndysy retinde atap ótken. Bul memlekettik saıasat ýaqytsha naýqan­shylyqqa boı aldyrmaıtynyn jáne qurǵaq ýádelermen shektelýge jol bermeı­tinin kórsetedi.

Memleket basshysy ekonomıkalyq damý­dyń sapasyna erekshe mán berdi. Byltyr ekonomıkamyz 6 paıyzdan asa óskeni belgili. Sonyń nátıjesinde ishki jalpy ónim 300 mlrd dollarǵa jetip, jan basyna shaqqanda 15 myń dollardan asty. Suhbatta aıtylǵandaı, bul – elimizben qatar, búkil óńir úshin rekordtyq kórsetkish.

Ishki jalpy ónimniń ósýi men jan basyna shaqqandaǵy tabystyń artýy mańyz­dy kórsetkishter ekeni anyq. Dese de, Pre­zıdentimiz atalǵan baǵyttaǵy oń kór­setkishtermen birge ınflıasııa, áleýmettik teńsizdik sııaqty azamattardyń bolashaqqa degen senimine syzat túsiretin turaqsyzdyq faktorlary týraly da ashyq aıtty. Mundaı qadam problemalardyń saldarymen ǵana emes, sebebimen de kúresýge tikeleı yqpal etedi. Ádildik, zań men tártip, eńbekqorlyq sııaqty memleketimizdiń bolashaǵy úshin mańyzdy qaǵıdattarǵa negizdelgen qoǵam qurý jolynda bul aıryqsha mánge ıe.

Suhbatta aıtylǵan mańyzdy basym­dyq­tar­dyń biri – sıfrlandyrý men jasandy ıntellektini damytý máselesi. Memleket basshysy bul taqyrypty sán úshin emes, ulttyq qaýipsizdik pen ekonomıkalyq táýelsizdik máselesi retinde qarastyrady. Prezıdentimizdiń «Qazaqstan sıfrlyq derjavaǵa aınalýy kerek» degen pikiri – strategııalyq maqsattyń aıqyn tujyrymy. Qazirgideı jańa tehnologııa dáýirinde bul órkenıetti el bolyp qalýdyń birden-bir joly desek, artyq aıtqandyq bolmaıdy. Memleket basshysynyń 2026 jyldy Sıfrlandyrý jáne jasandy ıntellekt jyly dep jarııalaýynyń da túpki máni atalǵan tujyrymǵa taban tireıdi.

Osy baǵytta Astana Hub, IT-eksport, sýperkompıýterler, AI-Sana baǵdarlamasy, derekterdi jańa dáýirdiń «qazynasy» retinde baǵalaý Qazaqstannyń tehnologııalyq kóshke ilesip qana qoımaı, onyń aldyńǵy leginen oryn alýǵa umtylyp otyrǵanyn kórsetedi. Mundaı maqsat jasandy ıntellektini tutyný­shy emes, ony jasaıtyn jáne eksporttaıtyn el bolýdy kózdeıtin strategııalyq usta­nym ekeni sózsiz.

Byltyr Parlament qabyldaǵan Sıfrlyq kodeks, Jasandy ıntellekt týraly zań jáne basqa da normalar atalǵan salanyń quqyqtyq negizin qalyptastyryp, Memleket basshysy belgilegen mindetterdi iske asyrýǵa baǵyttalǵan bolatyn. Parlament, onyń ishinde Senat bıyl da bul saladaǵy belsendi zań shyǵarý qyzmetin júıeli túrde jalǵastyra beredi.

Prezıdentimiz Salyq kodeksine de erekshe toqtaldy. Qasym-Jomart Kemeluly salyq reformasyn memleket pen qoǵam arasyndaǵy jańa qoǵamdyq kelisim retinde qarastyrý kerek ekenin atap ótti. Bul jerde baqylaý men qysym emes, senim men seriktestik aldyńǵy orynǵa shyǵyp otyr. Memleket basshysy atap ótkendeı, salyq tóleý – otanshyldyqtyń ozyq úlgisi. Ol – májbúrleý emes, ortaq jaýapkershilik. Bul qaǵıda qoǵamnyń saıası mádenıetin jańa deńgeıge kóterýdi kózdeıdi. Rasymen, ashyq, ádil ári túsinikti salyq júıesi ekonomıkanyń keıbir baǵyttaryn kóleńkeden shyǵaryp, áleýmettik ádilettilikti nyǵaıtýǵa qyzmet etetini anyq.

Suhbatta energetıkalyq jáne kom­mýnaldyq sektor da nazardan tys qalmaǵan. Memleket basshysy kóp jyldar boıy sala­da­ǵy qordalanǵan problemalardy keıinge ysy­rý eldi tyǵyryqqa tiregenin ashyq aıtty. Arzan tarıfter, shyn máninde, aýqatty top­tarǵa berilgen jasyryn sýbsıdııa bolyp kelgeni jalǵan emes. Sondyqtan bul baǵyt­taǵy ádiletti tarıf, ataýly áleýmettik kómek, tutynýǵa qaraı tóleý qaǵıdaty ekono­mı­ka­daǵy teńgerimdi qalpyna keltirýge arnal­ǵan sharalar ekeni sózsiz.

Iаdrolyq energetıkaǵa qatysty kózqaras ta osy logıkadan týyndaıdy. Iаǵnı senimdi energııa kózi bolmasa, sıfrlyq ekonomıka men joǵary tehnologııa týraly sóz qozǵaý múmkin emes. Sondyqtan aldaǵy ýaqytta birneshe atom stansasyn salý arqyly tarıhı olqylyqtyń ornyn toltyrý jáne tehnıkalyq ıntellıgensııanyń jańa býynyn qalyptastyrý mańyzdy mindet retinde belgilendi.

Kólik-logıstıka salasynda qolǵa alynǵan bastamalar da elimizdiń geosaıası ornyn ekono­mı­kalyq artyqshylyqqa aınaldyrýǵa baǵyt­talǵan. Prezıdentimiz Qazaqstandy Eýrazııa­nyń kólik haby retinde qalyptastyrýdy stra­tegııalyq maqsat dep aıqyndap, jańa temir­jol magıstraldary, halyqaralyq dálizder, «Orta dáliz» sekildi eldiń tranzıttik áleýetin arttyratyn irgeli jobalarǵa basa mán berip otyr.

Aýyl sharýashylyǵy salalaryna qa­tysty aıtylǵan oılardyń da mańyzy zor. Memleket basshysy mol qarjy bólýdiń ózi jet­kiliksiz bolatynyn, basty másele – tıim­dilik pen nátıje ekenin naqty aıtty. Ásirese agrosektorda koopera­sııany damytý, mal sharýashylyǵyn eksportqa baǵyttaý, masyldyq psıhologııadan arylý salany jańa sapalyq deńgeıge kóterýdiń utymdy joly retinde usynyldy. Mundaı tásil­di aýyldyq aýmaqtardy ekonomıkalyq ósim kózine aınaldyrý strategııasy deýge tolyq negiz bar.

Memleket basshysy týrızmdi damytý tek ekonomıkalyq emes, mádenı jáne basqarý­shy­lyq másele ekenin aıtty. Suhbatta atalyp ótkendeı, tabıǵı áleýettiń moldyǵy ózdiginen nátıje bermeıdi. Ozyq kórsetkishke jetý úshin kásibılik, tártip, jaýapkershilik qajet. Týrızm – eldiń halyqaralyq bedelin qalyptastyratyn mańyzdy salalardyń biri. Sondyqtan bul baǵytta nemquraıdylyq pen jalǵan belsendilikke jol berýge bolmaıdy.

Prezıdentimiz Qasym-Jomart Toqaev ishki saıasattaǵy reformalardyń mánin aıqyndaı oty­ryp, saıası júıeni jańǵyrtý bir rettik naý­qan emes, uzaqmerzimdi prosess ekenin basa aıtty. Júrgizilip jatqan reformalardyń negizgi maqsaty bılik tar­maqtary arasyndaǵy tepe-teńdikti kúsheı­tý, memlekettik sheshimder qabyl­daý tetikterin ashyq ári tıimdi etý ekeni anyq.

Suhbatta qozǵalǵan mańyzdy taqyryp­tar­dyń biri – parlamenttik reforma. Memleket basshysy Parlamenttiń rólin kúsheıtý bılikti ortalyqsyzdandyrýdyń jáne demo­kra­tııalyq bas­qarýdyń mańyzdy alǵy­­sharty ekenine toq­taldy. Mundaı ózgerister Parlamentti shynaıy saıası pikirtalas alańyna aınaldyrýdy kóz­deıdi.

Qasym-Jomart Kemeluly 2026 jyldyń aıryqsha tarıhı salmaǵyna nazar aýdaryp, bıyl el taǵ­dyryna tikeleı áser etetin uzaqmerzimdi baǵyt-baǵdar aıqyndalatynyn aıtty. Budan osy jyly ekonomıkanyń qurylymy, mem­le­ket­tiń róli, áleýmettik jaýapkershilik mo­deli, tehnologııalyq damý joly túbegeıli túrde pysyq­talyp, ondaǵan jylǵa eseptelgen stra­­tegııa­lyq sheshimder qabyldanatynyn ańǵa­ra­myz.

Memleket basshysy qazir Ata zańymyzdyń redaksııasyna qatysty usynystar qaralyp jat­qanyn, josparlanǵan ózgerister jańa Kons­tıtý­sııa qabyldaýmen birdeı aýqymdy jumys ekenin de tilge tıek etti.

Sonymen qatar suhbatta áskerdegi ahýal, syrtqy saıasat, sybaılas jemqorlyqpen kúres, zań­syz aktıvterdi elge qaıtarý, áleý­mettik jeńil­dikter, alaıaqtyqqa jol ber­meý jáne basqa da salalarǵa qatysty qoǵamdy alańdatqan kóp­tegen saýalǵa naqty jaýaptar berilgen.

Prezıdentimiz aıtqan áleýmettik masyl­dyqtan arylý, adal eńbek pen kásibılikti bas­ty qun­dylyqqa aınaldyrý, zań ústemdigi men ádilet­tilik qaǵıdatyn kúndelikti ómirde ornyq­tyrý – qoǵamdyq sanany jańǵyrtýdy kózdeıtin saıası baǵdar ekeni sózsiz.

Sondaı-aq suhbattan memlekettiń buryn­ǵydaı barlyq jaýapkershilikti óz moınyna ala bermeıtinin, biraq shynaıy muqtaj aza­mat­tar­ǵa qoldaý kórsetý negizgi basymdyq re­tinde saqtalatynyn da ańǵarýǵa bolady. Bul – áleý­mettik memlekettiń jańa, ádiletti ári or­nyq­ty modeli. Qoǵam belsendi, jaýapty, talap­shyl bolýǵa tıis, al bılik ashyq ári esep beretin júıe qu­rýǵa mindetti.

Jalpy suhbatta Qazaqstan jańǵyrýdyń jańa kezeńinde popýlızmge emes, naqty esepke, uzaq­merzimdi ulttyq múddege taban tireıtini aı­tylady. Memleket basshysy osy baǵytta bı­liktiń qoǵammen ashyq dıalogke daıyn ekenine jáne el bolashaǵy úshin tolyq jaýapkershilikti óz moınyna alatynyna da nazar aýdardy. Bul – eli­mizdi ádiletti, tehnologııalyq jáne básekege qabi­letti memleketke aınaldyrýǵa baǵyttalǵan júıeli saıasattyń jarqyn kórinisi.

Osy jolda ult bolyp uıysyp, árqaı­symyz Pre­zıdentimiz belgilep bergen strategııalyq min­det­terdi oryndaýǵa óz úlesimizdi qossaq, taza, ádiletti, qaýipsiz jáne órkendegen eldiń berik ne­gizin qalaımyz. Aldaǵy ýaqytta bárimiz el bolyp, Memleket basshysynyń saıası baǵdaryn júzege asyrýǵa belsendi atsalysamyz dep sene­min.

Máýlen ÁShIMBAEV,

Senat tóraǵasy