– Dál osy mektep-ınternatta men HH ǵasyrdyń sekseninshi jyldarynyń ekinshi jartysynda bilim aldym. Sodan beri 40 jyl ýaqyt zymyrap óte shyqty. Alǵashynda Almatyǵa kelýge asyqtym. Arada birer aı ótkennen soń aýylymdy saǵynyp, ınternattan qashyp, segiz saǵat boıy avtobýsta tik turyp Qulanǵa (Jambyl oblysy, T.Rysqulov aýdany – red.) jettim. Oılana-tolǵana kele, bul áreketimniń durys emestigin túsinip, qaıta ınternatqa oraldym. Munda myqty bapker, ulaǵatty ustaz, naǵyz pedogog Oleg Ýshanovtyń qol astynda jattyqtym. Sportshy retinde ósýime Asqantaı Imanqulov, Nurǵalı Rahmanqulov, Málik Nádirbekov, Turarbek Maǵajanov syndy korıfeıler de zor eńbek sińirdi. Mektep qabyrǵasynda júrgende-aq óz qatarymnyń aldy boldym. Kóp uzamaı eńbegim men tabandylyǵymnyń arqasynda respýblıkalyq, búkilodaqtyq týrnırlerde júldeli oryndardy ıelene bastadym.
– Eresekter dýyna alǵash túsken kezińiz esińizde bolar. El chempıonatyn utý qanshalyqty qıynǵa soqty?
– 1991 jyly elimizdiń chempıonatyna qatystym. Bastapqy básekelerde qarsylastarymdy sypyra utyp, fınalǵa deıin jettim. Alaıda sheshýshi tusta Alekseı Sergeevten utyldym. Ol maǵan qaraǵanda áldeqaıda tájirıbeli ári ataǵy da zor edi. Sergeev KSRO chempıonatynda top jaryp, KSRO men AQSh quramalarynyń matchtyq kezdesýinde jeńiske jetti. Desek te sol kezde 19 jastaǵy jas jigitke kúmis medal da az olja emes edi. Soǵan rıza boldym.
– Siz qatysqan alǵashqy Olımpıada – 1996 jyly Atlantada alaýy tutanǵan oıyndar. Amerıkadaǵy alamanda jeńis tuǵyryna kóterilýińizge ne kedergi boldy?
– Atlantada 90 kg salmaqta synǵa tústim. Jarysty jap-jaqsy bastaǵanymmen, Barselona Olımpıadasynyń qola júldegeri, álemniń eki, Azııanyń bes dúrkin chempıony, Azııa oıyndarynyń jeńimpazy, ırandyq Rasýl Hademge kelgende súrindim. Negizi utylǵan joq edim. Báseke barysynda úsh upaılyq ádis jasap edim, tóreshiler bir ball ǵana berýmen shekteldi. Aqyrynda 3:4 esebimen ese jiberdim. Ondaı jaǵdaıda qazylar alqasyna shaǵym túsirýimiz kerek edi. Biraq ol úshin 500 dollar tóleý qajet. Bapkerler «jeńisti saǵan báribir bermeıdi» dep, tıisti qarajatty tóleýden bas tartty. Áli esimde, kúresip bolǵannan keıin zalda Reseıdiń dańqty balýandary men bapkerleri Mıhaıl Mamıshvılı, Dzambolat Tedeev, Maharbek Hadarsevpen ushyrasyp qaldym. Olar: «Nege protest bermedińder? Aqshalaryń bolmasa, sony biz-aq tólep beretin edik qoı. Bul básekede seniń jeńgenińe eshkimniń kúmáni joq» dep shyr-pyr boldy. Men ne dep jaýap bererimdi bilmedim. Olardyń maǵan shyn jandary ashydy ma, álde ózderiniń múddelerin kúıttedi me, ol jaǵy belgisiz. О́ıtkeni kelesi kezeńde Hadarsev ozdy. Fınalda onyń joly Hademmen qıysty. Buǵan deıin Seýl men Barselonada top jaryp, álem chempıonatyn bes ret utqan soltústikosetııalyq alyptyń armany úsh dúrkin Olımpıada chempıony ataný edi. Sol maqsatqa jetýge bir-aq qadam qaldy. Biraq Parsy eliniń pehlevanyna onyń áli jetpeıtini anyq edi. Sebebi, keıingi eki dúnıejúzilik dodanyń fınalynda Rasýl Maharbekke san soqtyryp ketti. Sol sebepti reseılikterge fınalǵa Hadem emes, meniń shyqqanym tıimdi bolyp tur. Aıtqandaı-aq, fınaldyq saıysta Iran balýany Hadarsevti taǵy da utty.
– Sizdiń sporttyq mansabyńyzdyń eń jarqyn kezeńi – 2000 jyly Sıdneıde ótken Olımpııa oıyndary. Jasyl qurlyqtaǵy jarysty jadyńyzda bir jańǵyrtsańyz?
– Aýstralııanyń astanasynan kúmis medalmen oraldym. Biraq sonyń ózi qandaı beınetpen kelgenin jankúıerler jaqsy biledi. Ol kezde 96 kg salmaq dárejesinde kúsh synastym. Tusaýkeser kezdesýimde álem chempıonatynyń kúmis júldegeri, Álem kýboginiń ıegeri, ázerbaıjandyq Daýt Magomedovpen kúresip jatyp, ıegimdi ońdyrmaı jyrtyp aldym. Qan sýdaı aqty. Medısınalyq pýnktke baryp, ony tiktirdim. Álem chempıony, sol jarystyń úsh dúrkin júldegeri, Álem kýboginiń ıegeri, amerıkalyq Melvın Dýglas, Panamerıka oıyndarynyń jeńimpazy, kýbalyq Vılfred Morales-Sýarespen kúreskende de jaranyń beti ashylyp ketip, bozkilem taǵy da qanǵa boıaldy. Sony kórgen Ulttyq Olımpıadalyq komıtettiń tóraǵasy Amansha Aqbaevtiń ózi shoshyp ketti. Densaýlyǵyńa keri áserin tıgizedi dep ekinshi ret ınemen narkozsyz tikti. El namysy synǵa túsip jatqan tusta meniń osaldyq tanytýǵa haqym joq edi. Bárine shydadym. Jartylaı fınalda Marek Garmýleevıchpen beldestim. Ol da osal balýan emes-ti. Polsha apaıtósiniń álem chempıonatynyń kúmis, qola júldegeri, Eýropanyń úsh dúrkin chempıony, eki márte fınalısi degen ataǵy bar. Arpalysyp júrip, Garmýlevtıchti de jeńdim. Alaıda fınalda Reseıdiń týy astynda óner kórsetken avardyń arlany, álem, qurlyq chempıony Saǵıt Murtazalıevke álim jetpedi.
– Nebir myqtylardy jolyńyzdan yǵystyryp, aqtyq synǵa deıin jetkenińizde jankúıerler «Baıramýkovty endi eshkim toqtata almaıdy» degen oıda boldy. Biraq bul básekede utyldyńyz. Ne sebepti dep oılaısyz?
– Saǵıt Murtazalıevpen sol kúnge deıin esh jolyqpaǵan ekenmin. Ne jıyndarda, ne jarystarda jolymyz bir qıyspady. Sonyń keri áseri tıdi. Qarsylasymdy tolyq zertteýge múmkindik bolmady. Onyń ústine, jasyl qurlyqqa 15 kún buryn bardyq. Bul tym erte. Eki aptadan asa ýaqty boıy Sıdneıde bosqa sendelip júrdik. Negizi ol durys emes. Aklımıtızasııadan ótip, jergilikti jerdiń aýa-raıyna beıimdelýge 8–9 táýlik jetkilikti. Odan keıin reakklımatızasııa bastalady. Biz sondaı jaǵdaıǵa tústik. Ol jaqtyń tamaǵy da batpady. О́ziń úırenip qalǵan qunarly tamaqty toıyp ishpegennen keıin boıyńdaǵy kúsh-qýatyń kemıdi. Basqa da sebepter jeterlik. Áıteýir jolym bolyp, kúmis medal aldym. Al jarysqa tamasha babynda kelgen bas júldeden birden-bir úmitker ataqty Máýlen Mamyrov joǵaryda aıtqan jaǵdaıdyń zardabyn shegip, jeńis tuǵyryna kóterile almady. Basqa balýandarymyzdyń barlyǵy da sondaı jaǵdaıdy basynan keshirdi. Árıne, ózimnen de kiná bar ekenin moıyndaımyn. Fınalǵa shyqqannan keıin qorjynymda keminde kúmis medal bar dep, sál bosańsyǵanym da ótirik emes. Sonyń nátıjesinde Murtazalıevten utyldym.
– 2004 jyly úshinshi Olımpıadańyzǵa bardyńyz. Ol kezde 33 jastasyz. Júldeli oryndardyń birin ıelenemin degen úmit boldy ma?
– Álbette. Jeńis tuǵyryna kóterilýdi maqsat tutpasam, ǵalamdyq dodaǵa baryp nem bar. Afınaǵa jap-jaqsy daıyndaldym. Babym da jaman emes edi. Biraq adamnyń aǵzasy temir emes eken. Ejelgi Ellada elinde soǵan anyq kóz jetkizdim. Syn saǵatta eski jaraqattarym syr berdi. Kezinde tizeme jasatqan operasııa, synǵan tabanym bári qaqsap aýyryp, keńinen kósilýge múmkindik bermedi. Onyń ústine, qaı jarysta ekenin bilmeımin, murynnyń da synǵany anyqtaldy. Ony sol kezde bildim. Tynysym nege taryla beredi desem, murnymda aqaý bar eken. Aqyry Afınadan quralaqan oraldym.
– Azııa chempıonatynda jeńis tuǵyryna bes ret kóterilgen ekensiz. Sonyń bireýi altyn, bireýi qola, úsheýi kúmis. Fınalda qaı balýandarmen jolyńyz qıysty?
– Úsheýinde de Irannyń apaıtósterinen utyldym. 1993 jyly Ulanbatyr men 1996 jyly Sıaoshanda Rasýl Hademge, 1999 jyly Tashkentte álem chempıony Álıreza Heıdarıge jol berdim. Esesine 2000 jyly dál Sıdneı Olımpıadasynyń qarsańynda Qytaıdyń Gýılın qalasynda ótken jarysta top jaryp, Azııa chempıony atandym. Fınalda О́zbekstannyń namysyn qorǵaǵan Soltústik Osetııanyń týmasy, Eýropa chempıony, Álem kýbogi, Izgi nıet oıyndary, Azııa oıyndary, qurlyq birinshiliginiń birneshe dúrkin júldegeri Soslan Fraevtan basym tústim.
– Afına Olımpıadasynan keıin bozkilemmen qosh aıtystyńyz. Odan keıin qandaı kásippen shuǵyldandyńyz?
– Alǵashynda at sportynan bapker bolyp, tutas bir komandany BAÁ-ge apardym. Dýbaıda 180 attyń ishinnen bizdiń sáıgúlik 5-oryn aldy. Soǵan bir marqaıyp qaldyq. Birer jyl erkin kúresten elimizdiń ulttyq quramasynyń aǵa jattyqtyrýshysy, Respýblıkalyq kúres federasııasy prezıdentiniń keńesshisi qyzmetterin atqardym. 2016 jyly Almaty qalalyq máslıhatynyń depýtattyǵyna saılandym. Qazir qazaq sportynyń ustahanasy sanalatyn respýblıkalyq sport kollejdin basqaramyn. Sonymen qatar Qazaqstan halqy Assambleıasynda Qarashaı-balqar ulttyq ortalyǵy tóraǵasynyń orynbasary qyzmetin qosa atqaramyn. Ulttyq quryltaıdyń múshesimin.
– Kezinde Almatynyń ıppodromyn súrýden aman alyp qalǵan ekensiz. Sol jaıynda aıtyp berseńiz?
– Iá, ondaı oqıǵa bolǵan. 2015 jyly «Bir top bıznesmen men baı-shonjarlar talaı jylǵy tarıhy bar ıppodromnyń tas-talqanyn shyǵaryp, onyń ornyna turǵyn úı keshenin salǵaly jatyr» degen áńgime tarady. Atsúıer qaýym alańdaýly eken. «Endi ne isteımiz?» dep olardan maza ketti. Bul áńgime maǵan da jetti. Ony estigennen keıin sol nysandy qalaı da qutqaryp qalýdy kózdedim. Qajetti qujattardy daıyndap, birden qalalyq ákimshilikke tarttym. Ákim Ahmetjan Esimovke jolyǵyp, istiń mán-jaıyn aıtyp, ıppodromnyń qundylyǵyn, onyń qala turǵyndaryna qanshalyqty qajet ekenin táptishtep turyp túsindirdim. Ol kisi sózge kelmedi. Qujattarǵa qol qoıyp, orynbasarlaryna naqty tapsyrma berdi. Sóıtip, barlyq másele bir kúnde sheshilip, ıppodrom súrýden aman qaldy.
– Áńgimeńizge rahmet, Islam Ilııasuly. Siz basqaryp otyrǵan qazaq sportynyń qara shańyraǵynan chempıondar kóptep shyqsyn!
– Áýmın! Sizderdiń de nıet-peıilderińizge rahmet!
Áńgimelesken –
Ǵalym SÚLEIMEN,
Egemen Qazaqstan»
