Venesýela bul kúıge qalaı tústi?

HH ǵasyrda Venesýela Latyn Amerıkasyndaǵy eń kedeı elden álemdegi eń baı elderdiń birine aınaldy. 1970 jyly bul memleket álemdegi eń baı 20 eldiń qataryna endi. Onyń jan basyna shaqqandaǵy ishki jalpy ónimi (IJО́) Ispanııa men Izraılden áldeqaıda joǵary bolǵan.

Eldiń sol kezdegi prezıdenti Ýgo Chaves Venesýelany 14 jyl basqardy. Ol bılik basyn­da turǵan shaqta tabıǵı resýrs­tardyń baǵasy sharyqtap ósken. Bul Chaveske memleket qazynasyn toltyryp, álemdik arenadaǵy bedelin nyǵaıtýǵa kómektesti. Máselen, 2013 jyly ol qaıtys bolǵan kezde de munaı barreline 111 dollardy qurap, janarmaı barreline 10,53 dollarǵa satylǵan.

Venesýela – tabıǵı resýrs­tarǵa baı el. BAQ-taǵy má­limetterge súıensek, eldiń munaı men gazyn satyp, tipti shetelge berse de baılyqqa kene­lip otyrýǵa bolady. Alaı­da The Washington Post gaze­tiniń jazýynsha, álemdik naryq quldyraǵan kezde elde tabıǵı resýrstar qory bol­maǵan. О́ıtkeni Chaves sol kez­­degi el ekonomıkasyn sosıa­lıstik maqsatta qaıta qu­ry­lymdaǵan. Ol «jabaıy neolıberaldyq kapıtalızmdi» aıyptap, Kýba sosıalızmin «baqyt teńizi» dep baǵalady. Osylaısha, ol óziniń sosıalızmge barar jolyn «naryqty tolyq memlekettik baqylaý» dep sanady. Saldarynan Chaves bıliginiń sońynda halyqtyń 80 paıyzy kedeıge aınaldy.

«Sosıalızm Venesýelanyń ekonomıkasyn qurdymǵa ji­berdi», dep jazady The Washington Post ekonomıkalyq sarapshysy Mett O’Braıen. Onyń aıtýynsha, Venesýelada kóptegen taýar óz qunynan tómen baǵada satylyp, úki­met belgilegen baǵadan basqa baǵa belgilegen kompanııa bas­shylary qylmystyq jaýapker­shilikke tartylǵan. 2008 jyly árbir úshinshi venesýelalyq memlekettik organdarda nemese memlekettik kompanııada jumys istegen. Memlekettik kirister kedeılerdi qoldaýǵa jáne bankrot kompanııalardy qarjylandyrýǵa jumsal­ǵanymen, munaı baǵasynyń quldyraýy mundaı jomarttyq tanytýǵa múmkindik bermedi. 2016 jyly munaı baǵasy barre­line 27-57 dollar aralyǵynda qubylyp turdy. Bul 2013 jylmen salystyrǵanda birneshe ese az boldy. Elde eksportqa arzan tabıǵı resýrstardan basqa usynatyn ekonomıka sektorlary bolmady. 2016 jyly ınflıasııa 225 paıyzǵa, al eki jyldan keıin 14 myń paıyzǵa jetti. Azyq-túlik sebeti 481 paıyzǵa qymbattady.

Jergilikti halyq buryn kakao men kofe óndiretin, biraq keıin úkimet bul ónimderdi «rettegen» soń, eksport ta joǵalyp ketken. О́ıtkeni sharýalar kofe plantasııalaryn iri kólemde óndirgenimen, úkimetke tómen baǵada, tipti tegin berýge májbúr bolǵan. Ǵalymdardyń aıtýynsha, qazir Venesýeladan eshbir shekteýsiz eksporttaýǵa bolatyn jalǵyz nárse – asqabaq. «Al ol ózgege qajet pe?» dep ashynady sharýalar.

Venesýela banknottardy basyp shyǵarýǵa áleýeti jetpeı, eki apta saıyn Germanııadan elge aqsha toltyrylǵan Boıng qatynap otyrǵan. Bıznesti qalpyna keltirýge mamandar tapshy boldy. 2014 jyly Venesýeladan túrli saladaǵy 1,2 mln joǵary bilikti maman ketken. Birikken Ulttar Uıymynyń málimetine sáıkes, 2014 jyldan beri 3 mln venesýelalyq kórshiles Kolýmbııaǵa qonys aýdarǵan, keıbiri Ekvador, Perý, Argentına, Chılı jáne Brazılııaǵa kóshken.

2017 jyly naýryzda AQSh-tyń Batys jarty shar boıynsha kishi komıtetiniń tyńdaýynda Djordjtaýn ýnıversıtetiniń professory Gektor Shamıs venesýelalyqtardyń 82 paıyzy kedeıshilikte ómir súretinin, olardyń 52 paıyzy óte kedeı sheginde ekenin málimdegen. Al 2021 jyldaǵy jaǵdaı bo­ıynsha halyqtyń úshten biri ashtyqtan zardap shekken. Elde taýar jetispeýshiligi týyndap, turǵyndar kezekke turýǵa nemese qara bazarda óte joǵary baǵamen satyp alýǵa májbúr boldy. 2023 jyldyń qazan aıynda Venesýeladaǵy baǵa 317 paıyzǵa ósip, álemdegi jyldyq ınflıasııa eń joǵary elderdiń reıtıngisinde kósh bastady. Qazir elde turatyn 28,8 mln adamnyń 94,4 paıyzy kedeıshilikte ómir súredi.

Chıkago ýnıversıtetiniń jáne Joǵary Ekonomıka mektebiniń professory Konstantın So­nınniń Venesýelanyń orasan zor resýrstarǵa qaramastan álemdegi eń kedeı elge aınal­ǵany týraly pikirine zer sal­saq, Chavestiń popýlıstik, Madý­ronyń áskerı dıktatýrasymen «ómir súrgen» elde 2013 jyldan beri IJО́ kúrt tómendegen. О́ndiris deńgeıin qaıta qalpyna keltirýge onda­ǵan jyl qajet. Alaıda naq­ty boljam Vene­sýela­nyń 2000-jyl­dardyń ba­syn­daǵy ón­di­ris pen órkendeý deń­geıine oral­­maıtynyn aıtady sarapshy.

«О́kinishtisi, bar túrli syn-qaterlerdi jiti eskermegen basshylar eldiń ekonomıkasyn sózsiz kúıretedi. Ony kúıret­keni sonsha, qalpyna keltirýge ýaqyt bolmaıdy, bar bolsa da oǵan ondaǵan jyl qajet», deıdi K.Sonın.

Sarapshy Venesýelanyń bul «úlgisi» barlyq álemge sabaq bolyp, ózgelerdiń qateligin eskerýsiz qaldyrmaý kerek deı­di. El ekonomıkasyndaǵy bas­ty másele – kásiporyndardy ulttandyrmaý, bólshek saýda baǵasyna baqylaýdy engizbeý, kásipkerlerdi elden yǵystyrmaý kerek. Zertteýshiniń aıtýynsha, AQSh sanksııalarynyń buǵan esh qatysy joq, ondaǵy ekonomıkalyq apat áldeqaıda erte bastalǵan.

Halyqaralyq valıýta qory­nyń keıingi boljamdaryna sáıkes, qazir Venesýela álemdegi eń nashar ekonomıkalyq ósim men ınflıasııa jáne jumys­syzdyq deńgeıi boıynsha 9-orynda tur. Sondaı-aq el adam óltirý deńgeıi boıyn­sha 2-orynda jáne memlekettik aýrýhanalardaǵy balalar óli­­miniń deńgeıi keıingi tórt jylda 100 ese ósken. Onyń qara naryqtaǵy valıýta baǵa­my 2012 jyldyń basynan beri óz qunynyń 99 paıyzyn joǵaltqan. Venesýela álemdegi eń úlken munaı qory bola turyp osyndaı jaǵdaıǵa jetti. Transparency International uıymy Venesýelany álemdegi sybaılas jemqorlyq deńgeıi boıynsha 9-orynǵa jetkenin málimdedi. Onyń aldynda Somalı, Soltústik Koreıa, Aýǵanstan, Sýdan, Ońtústik Sýdan, Angola, Lıvııa, Irak tur, al bular – qaqtyǵys­tardan zardap shekken memleketter. Venesýela bolsa beı­bitshilikte ómir súrip kele jatqan halyq­tyń biri. Venesýelanyń búgingi múshkil haliniń sebep-saldaryna saıasattanýshylar men qoǵam­tanýshylar áli talaı qaıtyp oralady dep oılaımyz...