Kólik júıesiniń básekege qabilettiligi arta tústi

Teńizge tikeleı shyǵatyn joly bolmasa da, elimiz Eýrazııa qurlyǵynyń dál ortasynda ornalasýy arqyly jahandyq tranzıttik tizbekterde erekshe ról atqarýǵa múmkindik alyp otyr. Bul – geografııalyq artyqshylyqty naqty ekonomıkalyq tabysqa aınaldyrýǵa baǵyttalǵan júıeli saıasattyń nátıjesi.

Úkimet otyrystarynda da kólik ınfra­qurylymyn damytý óner­kásip, eksport, óńdeý men óńirlik baılanystarǵa tikeleı yqpal etetin mańyzdy faktor retinde qarastyrylyp keledi. Premer-mınıstr Oljas Bektenovtiń aıtýynsha, kólik-logıs­tıka ınfraqurylymynyń jetildi­rilýi ekonomıkanyń barlyq salasyna mýltıplıkatıvti áser beredi.

Prezıdent suhbatynda aıtylǵan mańyz­dy baǵyttyń biri – Transkaspıı halyq­aralyq kólik baǵyty. Qazirgi kúrde­li geosaıası jaǵdaıda atalǵan mar­shrýt­tyń mańyzy arta tústi. Halyq­aralyq sarapshy­lardyń baǵalaýynsha, Orta dáliz Qazaqstandy Eýropa men Azııa arasyn­daǵy balama emes, senimdi ári turaqty tranzıttik baǵytqa aınaldyra alady.

Temirjol ınfraqurylymy jańǵyryp jatyr

Temirjol salasy keıingi jyldary qarqyndy jańǵyrý kezeńine ótti. El Prezıdentiniń tranzıttik áleýetti arttyrý jónindegi tapsyrmalary naq­ty nátıjelerge ulasty. Kólik vıse-mınıstri Jánibek Taıjanovtyń deregin­she, byltyr tasymaldaý kólemi shamamen 318 mln tonnaǵa jetip, rekordtyq kórset­kish tirkeldi, al bıyl bul kórsetkish 327 mln tonnaǵa jetedi dep boljandy. Tranzıttik tasymaldardyń jyl saıynǵy ósimi 20% deńgeıinde bolýǵa tıis.

Tranzıttik áleýetti áli de arttyrý maqsatynda birqatar jumys atqarylyp jatyr. Iri jobalardan byltyr «Dostyq – Moıynty» men «Almaty aınalma joly» jobasy aıaqtalyp 911 shaqyrym jańa jol paıdalanýǵa berildi, sóıtip baǵyttaǵy ótkizý qabileti 5 esege artty.

Bıyl «Qyzylorda – Moıynty» men «Darbaza – Maqtaaral» ýchaskeleri­niń qurylysy, sondaı-aq «Altynkól – Jetigen», «Beıneý – Mańǵystaý» baǵyt­taryn jańǵyrtý jumystary aıaqtalady.

Infografıkany jasaǵan – Záýresh Smaǵul, «EQ»

Temirjoldardy jóndeý jumystary da qarqyndy júrgizilip keledi. Byltyr 1,5 myń shaqyrym jol jóndelse, bıyl 1,6 myń shaqyrymdy jańartý josparlanǵan. Jańa tehnıka men vagondar jetkizilýi de kóliktiń sapasy men senimdiligin kúsheıtedi. 236 lokomotıv, 1,4 myń júk pen 191 zamanaýı jolaýshylar vagony tasymaldaýǵa shyǵarylady.

Halyqaralyq kólik dálizderi de damyp keledi. Transkaspıı halyqaralyq kólik baǵyty boıynsha porttar ınfra­qurylymy jańǵyrtylyp, otandyq saýda floty 4 parommen tolyqtyrylady. Konteıner tasymaly kólemi 90 myń JPE-ge deıin jetkizilmek. Soltústik – Ońtústik dálizindegi batys óńir temirjol jelileriniń jańǵyrtý jumystary da bıyl aıaqtalady. Buǵan qosa vokzaldardy jańǵyrtý baǵdarlamasy kezeń-kezeńimen júzege asyrylyp, bıyl tolyq aıaqtalýy josparlanǵan.

«Osylaısha, bıyl elimizdiń zamanaýı, turaqty ári básekege qabiletti kólik júıesin qalyptastyratyn mańyzdy kezeńge aınalmaq», dedi J.Taıjanov.

Ekonomıst ári kólik logıstıkasy salasynyń sarapshysy Almas Chýkınniń tranzıttik saıasattyń tıimdiligine qatysty óz pikiri bar. «Elge mańyzdysy – qansha júk ótkenin ǵana esepteý emes, sol tranzıt ekonomıkaǵa qandaı qosylǵan qun ákeldi degen suraq. Bul – qoımalaý, servıstik qyzmet pen qaıta óńdeý arqyly sheshiletin másele», deıdi ol.

Táýelsiz logıstıka sarapshylary­nyń aıtýynsha, shekaralyq rásimderdiń uzaqtyǵy men ákimshilik kedergiler tranzıttiń jyldamdyǵyna áser etedi. Memleket basshysy bul túıtkilderdi sheshýge sıfrlandyrýdy keńeıtý, vedomstvoaralyq úılesimdi kúsheıtý men jeke ınvestısııalar tartý qajettigin atap ótti. Qazir «bir tereze» qaǵıdaty, elektrondy qujat aınalymy men logıstıkalyq habtar qurý máseleleri kún tártibinde tur.

Avtojoldaǵy aýqymdy jumys

Memleket basshysynyń tapsyrmalaryn iske asyrý sheńberinde elimizde óńirler arasyndaǵy kólik qatynasyn jaqsartý, jol qozǵalysy qaýipsizdigin arttyrý men halyqtyń ómir sapasyn kóterý maqsatynda avtojol ınfraqurylymyn júıeli jańǵyrtý jalǵasyp jatyr. Bıyl atqarylatyn jumys týraly Kólik vıse-mınıstri Maqsat Qalıaqparov aıtyp berdi.

Onyń aıtýynsha, bıyl shamamen 11 myń shaqyrym avtojolda jańǵyrtý jumysy júrgiziledi. Bul kólemniń 2,3 myń shaqyrymy – qurylys pen rekonstrýksııalaýǵa, 5 myń shaqyrymy – kúrdeli jáne ortasha jóndeýge, al 4 myń shaqyrymy – jergilikti mańyzy bar jol jelisin damytýǵa baǵyttalady. Bıylǵa josparlanǵan iri jobalar qatarynda Qyzylorda – Jezqazǵan (208 km), «Ortalyq – Batys» (896 km), Aqtóbe – Ulǵaısyn (232 km), Qaraǵandy – Jezqazǵan (572 km) jáne ózge baǵyttar bar. Vıse-mınıstr atalǵan jobalar tranzıttik-kóliktik áleýetti arttyrýǵa aıtarlyqtaı yqpal etetinin aıtty.

Buǵan qosa, iri qalalardyń aınalma joldaryn salý men rekonstrýksııalaý negizgi basymdyqtardyń biri sanalady. Atap aıtqanda, Saryaǵash, Qyzylorda, Petropavl men Rýdnyı qalalarynyń aınalma joldary bo­ıynsha jobalar júzege asyrylmaqshy. Týrıstik jáne shekaralyq baǵyttar­dy damytý aıasynda Rahman qaınar­lary­na aparatyn jol men Petropavl – Reseı shekarasy ýchaskesin jańǵyrtý jumystary jalǵasady. Kúrdeli jáne ortasha jóndeý sheńberinde Jezqazǵan – Petropavl, Atyraý – Oral, Jańaózen – Kendirli, Muqyr – Qulsary, Makınsk – Aqsý – Torǵaı baǵyttaryndaǵy joldar qamtylady. Jergilikti mańyzy bar jeli boıynsha Aqtaý – Fort-Shevchenko, Túrkistan – Sháýildir, Chapaı – Saıqyn jobalary iske asady, Semeı qalasyndaǵy avtogýjevtik kópir qurylysy jalǵasady.

Avtojol salasyn sıfrlan­dyrý baǵy­tynda da keshendi sharalar at­qary­lyp otyr. Qazir respýblıka­nyń avto­mobıl joldarynda 71 avto­mat­tan­dyrylǵan ólsheý stansasy bar (onyń 38-i respýblıkalyq, 33-i jergilikti jelide). Aldaǵy kezeńde olardyń sany 220-ǵa jetkizilmekshi. Stansalar «Ákimshilik óndiristerdiń biryńǵaı tizilimi» prosessıngtik orta­lyǵymen ıntegrasııalanǵan. Bul salmaq parametrlerin buzýǵa qatysty nusqamalardy avtomatty rejimde qalyp­tastyrýǵa múmkindik beredi. Son­daı-aq 2026–2027 jyldary 33 avtomobıl ótkizý pýnkti jańǵyrtylyp, 2030 jylǵa qaraı olardyń ótkizý qabileti 35 mln tonnaǵa deıin ulǵaıtylmaqshy.

Bıyl avtojol salasyndaǵy basqarý men monıtorıng úderisterin sıfr­landyrýdy qamtamasyz etetin e-Joldar biryńǵaı júıesin iske qosý jospar­lanyp otyr. Atalǵan júıe etalondyq derekterdi shoǵyrlandyrýǵa, jol tólqujattary men jóndeýaralyq mer­zimder boıynsha aqparattyń ashyq­­tyǵy men qoǵamdyq baqylaýdyń keńeıýine múmkindik beredi.

Maqsat Qalıaqparovtyń aıtýyn­sha, aldaǵy kezeń avtojol salasy úshin ınfraqurylymdy jańǵyrtý, qoldanystaǵy jol jelisin jóndeý men sıfrlyq sheshimderdi engizýdi úılestiretin mańyzdy kezeń bolady. «Kelesi jylǵa aýqymdy jumys josparlanǵan, Memleket basshysy qoıǵan barlyq mindet merziminde ári tolyq oryndalatyn bolady», dedi ol.

Áýejaı men áýe qatynasynyń áleýeti artady

Bıyl azamattyq avıasııa salasynda avıasııalyq habtardy damytý men tranzıttik áleýetti kúsheıtý baǵytyndaǵy jumys jalǵasady. Bul týraly saýalymyzǵa Kólik mınıstrligi Azamattyq avıasııa komıtetiniń tóraǵasy Saltanat Tompıeva jaýap berdi.

Onyń aıtýynsha, elimizdiń jetek­shi avıasııalyq toraptarynda ınfraqurylymdyq jobalar kesheni iske asyrylyp jatyr. Astana men Shymkent áýejaılarynda ekinshi ushý-qoný jolaqtarynyń qurylysy bastalyp, Almaty áýejaıynyń ishki reıster termınaly jańǵyrtylady. Aqtaý áýejaıynyń perronyna kúrdeli jóndeý jasalady. Buǵan qosa, óńirlik nysandar boıynsha Atyraýda jańa termınal salynyp, Pavlodar áýejaıy rekonstrýksııalanady. Katonqaraǵaı, Zaısan men Kendirli kýrorttyq aımaq­taryndaǵy aerodromdardyń qurylysy aıaqtalyp, Arqalyq áýejaıy qalpyna keltiriledi.

Infraqurylymdy jańartý aıasynda áýejaılarda JetA-1 avıaotyn saqtaý men quıý júıeleri jańalanyp, avıakompanııalarǵa qyzmet kórsetýdiń senimdiligi artady. Jyl sońyna deıin otandyq tasymaldaýshylar 9 jańa ushaq satyp alyp, áýe parki 118 bortqa deıin ulǵaıady. Bul tasymaldar ótkizý qabiletin keńeıtip, óńirlerdiń áýe qoljetimdiligin arttyrýǵa yqpal etedi. Týrızm men óńirlik qatynastardy qoldaý úshin áleýmettik mańyzy bar 23 baǵyt sýbsıdııalanatyn bolady.

Halyqaralyq áýe qatynasyn damytý boıynsha da jospar aýqymdy. Toqtatylǵan reısterdi qalpyna keltirý, qoldanystaǵy baǵyttar jıiligin arttyrý men jańa baǵyttardy ashý kózdel­gen. Baǵyt jelisi Ortalyq Azııa, TMD, Taıaý Shyǵys, Eýropa men Azııa elderine keńeıtiledi. Vena, Tokıo, Rım, Ábý-Dabı, Ár-Rııad, Dammam, Larnaka, Amman, Sıan, Shanhaı, Úrimji, Qashǵar, Varshava men ózge de qalalarǵa reıster ashý qarastyrylǵan.

Salanyń kadrlyq áleýetin arttyrý maqsatynda daıarlaý júıesi reformalanady, avıasııalyq oqý ortalyǵyn qurý máselesi pysyqtalady. Sonymen birge pasporttyq baqylaý, e-Freight jáne basqa da sıfrlyq sheshimderdi engizý jalǵasady.

«Bıyl ICAO-men birlesip azamattyq avıasııanyń Bas jospary ázirlenip, salany 2050 jylǵa deıin damytýdyń strategııasy daıyndalady. Bul mindet­ter kesheni ınfraqurylymdyq ári retteý­shi máselelerdi sheshýge, salanyń uzaq merzimdi turaqty damýyn qamtamasyz etýge baǵyttalǵan. Nátıjesinde, avıa­sııa­lyq tasymaldardyń sapasy men qoljetimdiligi artyp, ushý qaýipsiz­digi kúsheıedi, elimizdiń óńirlik jáne halyq­aralyq avıasııadaǵy róli nyǵaıady»,  dedi S.Tompıeva.

Kólik-logıstıka salasy el ekonomı­kasynyń jańa arhıtektýrasyn qa­lyp­tas­tyryp jatyr. Prezıdent bel­gi­le­gen strategııalyq baǵdar men Úkimet júzege asyryp otyrǵan refor­ma bul salanyń mańyzyn arttyra tústi. Endigi mindet – tranzıttik áleýetti tek sandyq kórsetkishpen emes, sapaly ekonomıkalyq nátıje arqyly ólsheý. Buǵan qosa qolda bar áleýetti tıimdi iske asyryp, eldi Eýrazııa keńistigindegi senimdi ári tabysty logıstıkalyq habqa aınaldyrý.