Ult teatrynyń tuńǵysh qoıylymyna baılanysty aqtańdaq jaıynda R.Rústembekova, B.Qoıshybaev, D.Qamzabekuly, G.Orda esimdi ǵalymdar zertteýin, soǵys jáne eńbek ardageri N.Sansyzbaev tanymdyq maqalasyn jazdy. «Memleket teatrynyń týǵan kúni» atty zertteý maqalada bylaı kórsetilgen: «Eńbekshi qazaq» gazetiniń 1926 jyly qańtar aıyndaǵy birneshe sanynyń birinshi betinde basylǵan habarlandyrý teksi tómendegideı: «Ǵınýardyń 13-i kúni keshki saǵat 6-da Memlekettik ult teatrynyń ashylý merekesi bolady. Teatr ártisteri Kemeńgerulynyń «Altyn saqınasyn» oınaıdy. Onyń sońynan – konsert, demalys ýaqyttarynda orkestr oınap turady. Teatr dırektory Dinshe» (Qamzabekuly D. Rýhanııat. Almaty, «Bilim» baspasy, 1997, 207–208 b.).
Halyq aǵartý komıssary (búgingishe – mınıstr) Smaǵul Sadýaqasuly 1925 jyly joǵary laýazymdy memlekettik qyzmetke kelgende, qolǵa alǵan mańyzdy jumysynyń biri – Ult teatryn uıymdastyrý boldy. Osy maqsatta el astanasy Qyzylorda qalasyna bolashaq teatr ónerpazdary shaqyryldy. Qazaqstannyń ár aımaǵynda áýesqoı teatrlarda qoıylyp júrgen pesalar saralandy. Solardyń qatarynda Q.Kemeńgerulynyń «Altyn saqına» dramasyn da teatrdy uıymdastyratyn komıssııa nazarǵa aldy.
Qoshke Kemeńgeruly – qazaq halqynyń alǵashqy kásibı dramatýrgteriniń biri. Qalamger HH ǵasyr basynda qazaq ádebıetinde qalyptasa bastaǵan jańa janr – dramatýrgııa salasynyń damýyna úles qosty. Q.Kemeńgeruly qalamynan mynadaı pesalar týdy: «Áýlıe-táýip» (1918), «Bostandyq jemisi» (1919), «Qasqyrlar men qoılar» (1920), «Altyn saqına» (1920), «Armanda» (1923), «Shákeń molda» (1925), «Parashyldar» (1926), «Eski oqý» (1927), «Kúnásiz kúıgender» (1930). Bul pesalardyń HH ǵasyr basynda elimizdiń áýesqoı teatrlarynyń sahnasynda qoıylǵany týraly aqparatty «Jas azamat», «Bostandyq týy», «Aq jol», «Eńbekshi qazaq» basylymdarynan oqı alamyz.
«Altyn saqına» dramasy 1920 jyly Qyzyljar qalasynda jazyldy. «Aq jol» gazetiniń 1921 jylǵy 16 qańtardaǵy sanynda mynadaı habarlandyrý berilgen: «Qyzyljardaǵy qazaq jastarynyń «Talap» ıirimi atynan «Novyı sovet» teatrynda tamashaǵa Q.Kemeńgerulynyń «Altyn saqınasy» qoıyldy. Oınaýshylar «Talaptyń» drama bólimshesiniń músheleri edi. Oıyn áıel rólin alyp oınaǵan erkektiń, denesiniń naq áıeldeı bolyp kelmegenin eseptemegende, jaqsy shyqty. Iin tiresip otyrǵan tamashashylar oınaýshylardy perde túskende qol shapalaqtap qaıta-qaıta shaqyrdy... (Únemshi)». «Altyn saqına» dramasy jeke kitapsha bolyp Orynbor qalasynan 1923 jyly jaryq kórdi.
Qoshmuhammet Kemeńgeruly.
Altyn saqına. Drama. 4 bólimdi.
«Qazaqstan memleket baspasy».
Orynbor, 1923 j.
Qaıratker S.Sadýaqasuly Qyzylordada teatrdyń ashylǵanyna baılanysty birneshe maqala jazdy. Olar bıliktiń resmı basylymy – «Eńbekshi qazaq» gazetinde jarııalandy. Gazettiń 1926 jylǵy 20 qańtardaǵy sanynda «Baıandy eńbek kútemiz» atty maqalasynda qazaqta mádenıet jóninen jetispegen kóp nárseler bar, sonyń biri – ult teatrynyń joqtyǵy edi dep kórsetti. Teatr óneriniń sıpaty, onyń mádenıetti jurttarda bolýy, qazaqta teatrdyń ashylýy – tarıhı oqıǵa ekeni, buryn Qazaq eliniń ár aımaǵynda saýyq keshterdiń bolyp turǵany, sol keshterde oıyn kórsetken ónerpazdar bir teatrǵa jınalǵany jaıynda jazdy. «Ǵınýardyń 13-i kúngi Ult teatrynyń ashylý kúnine arnap qoıylǵan oıyndarynda oınaýshylardyń kelesheginen úmit týdyrǵandaı boldy» degen baǵa berdi.
«Eńbekshi qazaq» gazetiniń 24-shi qańtar kúngi sanynda shyqqan «Altyn saqına» oıyny týraly» atty maqalasynda qaıratker bylaı dep kórsetti: «Ǵınýardyń 13-i kúni Kemeńgerulynyń «Altyn saqınasyn» oınady. Konsert bóliminde án salynyp, kúldirgi taqpaqtar aıtyldy. Saýyq keshi ult teatrynyń ashylýyna arnaldy» (S.Sadýaqasuly. Eki tomdyq shyǵarmalar jınaǵy (Alǵysózin jazyp, ázirlegen D.Qamzabekuly). 1-tom. – Almaty, «Alash» baspasy, 2003, 270-b.).
Saýyq keshi teatrdyń ashylýyna arnalǵandyqtan, oǵan halyq aqy tólemeı tegin kirdi. «Altyn saqına» ezilgen qazaq áıelderiniń turmysyn buljytpaı sýretteıdi» dep jazdy S.Sadýaqasuly. Saýyq keshinde Qalıbek Qýanyshbaev, Isa Baızaqov, Elýbaı О́mirzaqov, Qurmanbek Jandarbekov, Ámire Qashaýbaev syndy ártister óner kórsetti. S.Sadýaqasulynyń deregi boıynsha Ult teatrynyń resmı shymyldyǵyn ashqan saýyq keshinde «Altyn saqına» pesasy ǵana atalady. Odan basqa pesa kórsetilmeıdi.
Ult teatry týraly [Mátin] / S. Sadýaqasuly; Bastyrýshy: «Eńbekshi qazaq»... – Qyzylorda: Qazaq memleket baspasy, 1926. – 30 b. 17h12,5 sm – («Eńbekshi qazaq» kitaphanasy № 2. - Mátin arab grafıkasymen jazylǵan. – 5000 dana: 10 t. https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1661638
Qyzylorda qalasynda 1926 jyly «Altyn saqına» oıynyn kórýge alash urpaǵy, asyldyń synyǵy Gúlnar Mirjaqypqyzy ákesimen birge barǵanyn suhbatynda aıtady. Gúlnar Mirjaqypqyzy saýyq keshi Memlekettik ult teatrynyń ashylýyna arnaldy dep rastaıdy. Bul suhbat 2002 jyly «Habar» telearnasynan kórsetilgen «Kózkórgen. Qoshke Kemeńgeruly» derekti fıliminde saqtalǵan. Fılmniń avtory – jýrnalıst, ádebıet tarıhyn zertteýshi ǵalym, bul kúnde QR UǴA akademıgi Baýyrjan Omaruly.
Teatrdyń resmı shymyldyǵyn ashqan tuńǵysh qoıylym týraly shyndyqtyń keńestik kezeńde burmalanýynyń saıası sebebi bolǵany belgili. Ult teatryn uıymdastyrǵan qaıratker Smaǵul Sadýaqasuly (1900–1933), teatrdyń tuńǵysh dırektory Dinshe Ádiluly (1900–1931), tuńǵysh qoıylym avtory Qoshke Kemeńgeruly (1896–1937) stalındik totalıtarlyq júıe zamanynda qýǵyn-súrgin qurbany boldy.
Olardyń esimi keńestik kezeńde mansuqtalyp, murasyn nasıhattaýǵa tyıym salyndy. Alaıda táýelsizdiktiń 35-jylynda áli kúnge deıin keńestik ustanymmen tarıhymyzdy tanyǵanymyz eshbir qısynǵa kelmeıtini aqıqat. Mysaly, keńestik dáýirde oqýlyqtarda, resmı derekte qazaqtyń tuńǵysh romany S.Kóbevtiń «Qalyń mal» shyǵarmasy dep bildik. Keıin alash qaıratkeri M.Dýlatuly aqtalǵannan keıin burmalanǵan shyndyq túzetildi. Osy kúnde biz qazaq halqynyń tuńǵysh romany – «Baqytsyz Jamal», onyń avtory Mirjaqyp Dýlatuly dep tanımyz. Osylaısha, teatr tarıhyna qatysty saıttarda, oqýlyqtarda áli kúnge deıin burmalanyp kele jatqan qate túzetilip, óner ordasynyń tuńǵysh qoıylymy Qoshke Kemeńgerulynyń «Altyn saqına» dramasy ekeni jazylady dep senemiz.
Biz qazaq ádebıetiniń klassıgi, zańǵar jazýshy Muhtar Áýezovtiń teatr óneriniń tarıhyndaǵy ornyn bıik baǵalaımyz. Sonymen birge tarıhı shyndyqtyń burmalanbaýyn, ádildiktiń ornaǵanyn da qalaımyz. Áli kúnge deıin teatr tarıhy jazylǵan maqalalarda, habarlarda jańylys aqparat jıi kezdesedi. Olarda eskishe teatr shymyldyǵy M.Áýezovtiń «Eńlik-Kebegimen» ashyldy dep qate kórsetilgen. Bile bilsek, Muhtar Áýezov, Qoshke Kemeńgeruly, Smaǵul Sadýaqasuly – nıettes, qalamdas, dos adamdar bolǵan. Olar da tarıhı shyndyqtyń burmalanbaǵanyn tiler edi. «Ádebıet tarıhy» kitabynda M.Áýezov: «Tarıhtyń dál sýretimen tolyǵyraq tanysamyn degen kisi bolsa… Qoshmuhambet Kemeńgerulynyń «Qazaq tarıhynan» eńbegin qarap ótsin deımiz», dep jazdy. Qoshke Kemeńgerulymen qalamdas dostyǵyn, alash rýhynda nıettes jan bolǵanyn Muhtar Áýezov joǵary baǵalaǵan.
Q.Kemeńgerulynyń qysqasha ómirbaıanyn jazǵan
M.Áýezovtiń qoltańbasy
Qos qalamger 1918 jyly sáýir aıynda Omby qalasynda ótken Qazaq jastarynyń tuńǵysh sıezinde tanysqan. Muhtardyń tyrnaqaldy maqalalary Qoshkeniń redaktorlyǵymen Qyzyljardan shyqqan «Jas azamat» gazetinde basyldy. Eki qalamger 1924 jyldyń jazynda Germanııadan kelgen nemis professory Maks Kýchınskımen birge Abaı elinde, Shákárim aýylynda ekspedısııada qatar júrgen. Týǵan jurtyna rııasyz qyzmet etýdi kózdegen qos bilimpaz 1928–1930 jyldary Tashkent qalasynda SAGÝ-diń aspırantýrasynda qatar oqyǵan. 1930 jyldyń kúzinde aspırantýradan bir buıryqpen shyǵarylyp, tutqynǵa alynyp, abaqtynyń azabyn eki jyldaı birge tartqan. Muhtar bostandyqqa shyǵyp, Qoshke qýǵyn-súrginnen qutyla almaı Valýıkege jer aýdarylyp, aqyry 1937 jyldyń kúzinde Omby qalasynda oqqa ushty.
Q.Kemeńgeruly bir maqalasynda qazaq kitaptaryndaǵy qateler jaıynda: «Qazaq baspasóziniń qatesin kórse, Eýropa áıelderi bala tastar edi», degen Á.Bókeıhannyń sózin tilge tıek etedi. Arada bir ǵasyr ýaqyt ótse de, ult teatry tarıhyndaǵy qateni áli de túzete almaı jatqanymyz ókinishti. Bıyl teatrdyń resmı ashylǵanyna 100 jyl tolsa, qalamger Qoshke Kemeńgerulynyń týǵanyna 130 jyl. Osynaý mereıli jylda Ult teatry tarıhy jazylǵan resmı aqparatta, oqýlyqtarda, mektep oqýshylarynyń test suraqtarynda, áleýmettik jelidegi ózge de derek kózderinde tarıhı shyndyq qatesiz durys jazylsa dep tileımiz.
Qaıyrbek KEMEŃGER,
L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ qazaq ádebıeti kafedrasynyń qaýymdastyrylǵan professory
