Infografıkany jasaǵan – Amangeldi Qııas, «EQ»
Qıly zamanda qazaq jerine kúshtep qonys aýdarylǵan basqa etnos ókilderi elimiz táýelsizdiginiń alǵashqy jyldarynda tarıhı Otanyna jappaı qonys aýdaryp, halqymyzdyń sany edáýir azaıyp qalǵanda shetelden atamekenge bet túzegen aǵaıynnyń uly kóshi nasharlap ketken demografııalyq ahýaldy aıtarlyqtaı jaqsartqan edi. Sol qandastardyń biri – О́zbekstannyń Naýaı oblysy Tamdy aýdanynan Soltústik Qazaqstan oblysynyń Aıyrtaý aýdanyna at basyn tiregen kásipker Jańabaı Pirmanov.
«Qazaq eli táýelsizdik alǵanyna bórkimdi aspanǵa ata qýanyp, atajurtqa oralýǵa bekindim de, baıaǵy Asanqaıǵy babamyzsha, jer tańdaý maqsatymen jolǵa shyqtym. Ataqonysymyz Qyzylorda oblysynyń Qarmaqshy aýdany bolǵanymen, talaı óńirdi aralap, aqyry Aqan seri babamyz ásem ánimen áldılegen, tabıǵaty ǵajap Aıyrtaý baýraıyna taban tireýdi uıǵardym. Sóıtip, 1996 jyly týrıst ataýlynyń tańdaıyn qaqtyratyn ataqty Shalqar kóliniń jaǵasyndaǵy Aıyrtaý aýylyna otbasymmen birge kóship keldim. Ol ýaqyt memlekettik kóshi-qon baǵdarlamasy áli qabyldanbaǵan, qandastarǵa eshqandaı qarjylyq kómek kórsetilmeıtin kez edi. Biraq men eshkimnen járdem kútpeı, adal eńbegimmen tirnektep jınaǵan azyn-aýlaq qarajatyma úı men mal satyp alyp, óz tirligimdi jasaýǵa kiristim. Eń qıynǵa soqqany – azamattyq alý jolynda tórt jyldaı sergeldeńge túskenim. Onsyz bastaǵan isimdi órge bastyrý múmkin emes edi. Azamattyq alysymen oıymda júrgen fermerlik sharýashylyǵymdy tezdetip rásimdep, oǵan ózim týyp-ósken jerim Tamdynyń atyn berdim. Meniń sońymnan osy Aıyrtaý aýylyna aǵaıyn-týǵanymnan 32 otbasy túgel kóship keldi. Ár úıde keminde tórt-bes bala bolǵandyqtan, jergilikti orys mektebinde qazaq synyptaryn ashtyrdyq. Bizdiń osy jaqtaǵy turmys-tirshiligimiz túzelgenin estigennen keıin Tamdydaǵy qazaqtardyń taǵy 70-ten astam otbasysy lek-legimen osy Aıyrtaý aýdanyna qonys aýdardy», dep eske alady J.Pirmanov.
Osylaısha, ol júzden astam otbasynyń Qyzyljar óńirine qonys aýdarýyna uıytqy bolyp, báriniń arqasúıer tiregine aınalǵan.
Elimiz ótpeli kezeńdegi ekonomıkalyq daǵdarysty eńsergen soń Úkimet belgilegen kvotamen atajurtqa oralǵan qandastarǵa, 2017 jyldan beri júzege asyrylyp jatqan jumys kúshi artyq óńirlerdiń turǵyndaryn jumys kúshi tapshy óńirlerge erikti qonys aýdarý baǵdarlamasyna qatysýshylarǵa memlekettik qoldaý kórsetilip keledi. Máselen, bıylǵy jyly kóship kelýge – otbasynyń ár múshesine 70 aılyq eseptik kórsetkish (AEK) somasynda (302 750 teńgeden), turǵyn úıdi jalǵa alýǵa, kommýnaldyq qyzmetterge – 12 aı boıy otbasy quramy men ornalasqan eldi mekenge baılanysty 15–30 AEK aralyǵynda (64 875 teńgeden 129 750 teńgege deıin) qarajat tólenedi. Al turǵynjaı satyp alýǵa arnalǵan ekonomıkalyq mobıldik sertıfıkaty arqyly 1 625 AEK (7 mln 29 myń teńge) bólinedi. Bul soma baspana qunynyń 50%-yn jabady, qalǵan bóligin qandastar men qonys aýdarýshylardyń ózderi tóleýge tıis.
Buǵan qosa, keıingi jyldary úkimettik kvota da birshama kóbeıtildi. Onyń sany 2022 jyly – 8 086 adam, 2023 jyly – 8 929 adam, 2024 jyly – 9 483 adam, 2025 jyly 9 653 adam boldy. Bıyl 8 278 qandas pen qonys aýdarýshyny qabyldaý kózdelip otyr. Árıne, bul demografııa salasyndaǵy «jyrtyqty jamaýǵa» jetpeıdi. Ulttyq statıstıka bıýrosynyń málimetine qaraǵanda, qonys aýdarý baǵdarlamasy júzege asyrylǵan 8 jyl ishinde turǵyndar sany Abaı oblysynda – 48 946 adamǵa (2017 jylǵy 651 778-den 2025 jyldyń basynda 602 832-ge deıin), Qostanaı oblysynda – 52 746 adamǵa (878 415-ten 825 669-ǵa deıin), Pavlodar oblysynda – 5 581 adamǵa (756 599-dan 751 018-ge deıin), Soltústik Qazaqstan oblysynda – 40 412 adamǵa (562 583-ten 522 171-ge deıin), Shyǵys Qazaqstan oblysynda 12 842 adamǵa (736 809-dan 723 967-ge deıin) azaıǵan. Tutastaı alǵanda, soltústik, shyǵys óńirleri turǵyndarynyń qatary 160 527 adamǵa kemigen. Munyń negizi sebebi – kóshi-qonnyń teris saldosy qalyptasqanynda, kisi ólimi kóbeıip, bala týý kórsetkishi tómendegeninde.
Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrliginiń aqparyna súıensek, qonys aýdarý baǵdarlamasyn iske asyrý bastalǵannan beri eńbek resýrsy jetkiliksiz óńirler 66,2 myń adamdy qabyldaǵan. Olardyń 3,6 myńy nemese 6%-y barǵan jerlerinde turaqtamaı, buryn turǵan óńirlerine qaıtyp oralǵan. Biraq osy aqparattyń shynaıylyǵy kúmán týdyrady. Sebebi kóshi-qon salasynda zań buzýshylyq az emes. Burnaǵy jyly Bas prokýratýra jalǵan qujattar jasaý arqyly azamattardy jalǵan qonys aýdarý jolymen 1 mlrd teńgeden astam qarjy talan-tarajǵa salynǵanyn áshkerelegen. О́zderiniń týyp-ósken óńirlerinde turyp jatqan adamdar qonys aýdarýshylar retinde esepke alynǵan, al qujattar tómen baǵamen satyp alynǵan, kórineý turýǵa jaramsyz nemese apatty turǵynjaılarǵa rásimdelgen. Keı azamattar ózderiniń qaǵaz júzinde «qonys aýdarǵanyn» bilmegen de bolyp shyqqan.
О́ńirlerdiń demografııalyq damýyndaǵy eleýli alshaqtyqty joıýǵa múddeli memlekettik organdar asa ynta salyp otyrmaǵan sııaqty. Oǵan aıǵaq retinde Ulttyq ekonomıka mınıstrligi ázirlep, ótken jylǵy tamyzda Úkimet qaýlysymen bekitilgen elimizdiń óńirlik damýynyń 2025–2030 jyldarǵa arnalǵan tujyrymdamasynda aldaǵy ýaqytta turǵyndar sany Abaı oblysynda 581,7 myńǵa deıin, Qostanaı oblysynda 792 myńǵa deıin, Pavlodar oblysynda 728,9 myńǵa deıin, Soltústik Qazaqstan oblysynda 488,2 myńǵa deıin, Shyǵys Qazaqstan oblysynda 695,4 myńǵa deıin azaıady degen boljam keltirilgenin aıtýǵa bolady.
Prezıdent Q.Toqaev 2021 jylǵy Joldaýynda: «El ishindegi eńbek kúshiniń utqyrlyǵy máselesine qatysty da jańa ustanymdar qajet. О́z betinshe bıznespen aınalysqysy keletinderdiń de kóshýine jaǵdaı jasaǵan jón. Kóship kelgen azamattarǵa úı salý ǵana emes, aýyl sharýashylyǵymen aınalysý úshin de jer telimderin berý múmkindigin pysyqtaý kerek», degen edi. Alaıda osy baǵytta ortalyq, jergilikti atqarýshy organdar tarapynan pármendi sharalar qabyldanǵan joq. Bul rette joǵaryda sóz bolǵan Jańabaı Pirmanov syndy eljandy azamattardyń bastamasyn jan-jaqty qoldaý qajet. Ásirese, qazir ońtústik óńirlerde jaıylymdyq jer jetispeýshiligine, keıingi jyldardaǵy qýańshylyqqa baılanysty teriskeıge qonys aýdarýdy oılap júrgen kásipkerler baryn eskergen jón.
Memleket basshysynyń tapsyrmasyna sáıkes ótken jyldyń aıaǵynda qabyldanǵan elimizdiń 2030 jylǵa deıingi kóshi-qon saıasaty tujyrymdamasynda ishki qonys aýdarýshylar men qandastardy qoldaýǵa erekshe nazar aýdarylatyny atap kórsetildi. О́ńirlik damý tujyrymdamasynda kózdelgen shekara mańyndaǵy aýmaqtardy damytý sharalary da teriskeı óńirlerdegi kóptegen aýyldy qaıta órkendetýge septigin tıgizbekshi. Naqty aıtsaq, atalǵan aýmaqtardaǵy eldi mekenderdiń turǵyndarynyń bıznes-bastamalaryn qoldaýǵa granttar berý, jalaqysyna ústemeaqy engizý máselesi, tótenshe tabıǵı-klımattyq jaǵdaılary bar shalǵaı shekara mańyndaǵy aýdandardyń turǵyndarynyń eńbek ótilin esepteýdiń erekshe normalary qarastyrylmaqshy. Premer-mınıstr shekara mańyndaǵy aýyldardy damytý maqsatynda olardyń árqaısyna bıznes sýbektilerin, aýyl sharýashylyǵy taýar óndirýshilerin, jer qoınaýyn paıdalanýshylardy bekitý týraly tapsyrma da bergen.
Túıindeı aıtqanda, Úkimet «Bos jatqan jer jaý shaqyratynyn» eskerip, budan bylaı soltústik, shyǵys óńirler turǵyndarynyń sanyn kóbeıtýge jete mán beredi dep oılaımyz.
