Jyraýdyń eli týraly Dehotı ne jazdy?

Biz sóz etip otyrǵan jınaqqa Jambyl Jabaevtyń aıtýymen qaǵazǵa túsken bárimizge belgili «Shý ózeniniń boıymen júre berseńiz, Han jáne Jambyl degen eki taýǵa kez bolasyz. Meniń ákem Jabaı bir kezde osy taýlarda kóship-qonyp júrgen. Jambyl taýynyń eteginde, qaqaǵan qatty borandy kúni men týyppyn! Maǵan sol kóne Jambyl taýynyń esimi at bolyp taǵylypty. Bul 1846 jyly aqpan aıy eken. Meniń ákem Jabaı shoqpyt shapandy kóshpeli kedeı adam bolǵan» dep bastalatyn ómirbaıany enipti. Ol ómirbaıan barsha jurtqa belgili bolǵandyqtan da sózdi soz­baı, tikeleı Abdýsalom Dehotıdiń jazbasyna kóshelik.

1911 jyly 14 naýryzda Samarqand qalasynyń mańynda dúnıege kelgen, alǵashqy týyndylary 1929 jyly jaryq kórip, uzaq jyl boıy tájik ádebıetine olja salǵan, tájik folklorynyń bilgiri Abdýsalom Dehotı 1940 jyly qaǵazǵa túsken ocherkin: «Tarıhta bir zańdylyq bar, kez kelgen memleket, qala, eldi meken nemese halyqty sıpattaǵanda, sol jerden shyqqan belgili bir tulǵalardyń (ǵalymdar, qaharmandar, ádebıetshiler, aqyn-jazýshylar jáne t.b.) esimderi qosa aıtylady. Olar sol halyqtyń balasy bolyp, dúnıege kelip, erligi men eńbegimen dańqqa bólenip, aqyrynda onyń esimi eldiń atymen bite qaınasyp ketedi. Máselen, eger Hýchandty (qazirgi Hýdjand qalasy) atasa, mindetti túrde XII ǵasyrdaǵy ataqty tájik aqyny Kamolıddın Masýdı Hýchandı esimi oıǵa oralady. (Kamolıddın Masýdı Hýjandı halyqqa «Shaıh Kamol» degen atpen tanylǵan. Bul aqynnyń qazaqqa da qatysy bar. Máselen, Toqtamys hannyń shapqynshylyǵy kezinde ol basqa tutqyndarmen birge Saraıshyq qalasyna aıdalyp, tórt (keı derekte on bir) jyl sonda ómir súrdi. Ol jyldardy Kamol Otanyn, ondaǵy dostaryn saǵynyp óshpes jyrlaryn jazdy. Q.B) Sol sııaqty, biz «Jambyl eli» degende, oıymyzǵa birden Qazaq Keńestik Sosıalıstik Respýblıkasy keledi. Shyndyǵynda da solaı, «Jambyl» degen esimdi estigende qazaq halqynyń júrek soǵysyn sezemiz, búkil Qazaqstan elin tanyǵandaı bolamyz. Kóz aldymyzda júregi meıirimge toly, taǵdyrdyń talaı teperishin kórgen 95 jastaǵy aqsaqaldy qarııa, qart aqyn Jambyl Jabaevtyń beınesi keledi».

Dehotı jazǵandaı keńestik kezeńde Jambyldyń esimi Qazaqstan ataýymen tel atalǵanyn dáleldeıtin mysaldar kóp. Sonyń biri – qazaqtyń uly jazýshysy Muhtar Áýezovtiń esteligi. «Áýezov 1957 jyly keńes jazýshylary delegasııasynyń quramynda Úndistanǵa baryp keldi. Kelgen soń bizge sol sapary týraly qyzyqty áńgimesin aıtyp berdi. «Meniń «Abaı joly» romanym ýrdý, hındı tilderine aýdarylǵan eken. Meniń romanymdy da, aty-jónimdi de bilip jatyr, biraq ultymdy bilmeıdi eken. Jerimdi de, sýymdy da, taýymdy da aıttym, báribir bilmedi. Birde Úndi parlamentinde kezdesý boldy. Sol jerde bir parlament depýtaty Jambyldyń «Lenın mavzoleıinde» degen óleńin jatqa aıtty. Men ornymnan turyp: «Jańa ǵana óleńin oqyǵan Jambyldyń eliniń adamymyn, sol kisiniń urpaǵymyn», dedim. Sol kezde búkil parlament ornynan turyp, uzaq qol soqty. Biz ǵoı Jambyldy uly aqyn, osy zamannyń Gomeri deımiz. Sóıtsek, Jambyl qazaq halqynyń pas­portyna aınalǵan kisi eken» dep aıtty Áýezov», dep jazady ádebıettanýshy Myrzataı Joldasbekov.

Dehotıdiń jazbasymen Myrzataı Joldasbekovtiń aýzymen aıtylǵan Áýezovtiń esteligi úndesedi. Osylaı keńes­tik dáýirde óz ómirin jalpy adamzattyq qundylyqtardy nasıhattaýǵa, ádilettilik pen patrıotızmdi dáripteýge arnaǵan Jambyldyń murasy qazaq halqynyń ómir tarıhynyń naqty kórinisindeı, ulttyń atymen aqyn esimi ortaq qundylyqqa aınalyp ketti. Jambyl shyǵarmashylyǵy keshegi qyzyl ókimettiń tusynda ǵana emes, búgingi kúnge deıin ózektiligin joımaýy, jyr alybynyń óleńderi áli kúnge qazaq qana emes, sheteldik ádebıettanýshylardyń da zertteý nysany bolyp kele jatqany, aqynnyń shyǵarmalary álemniń 50-den astam tiline aýdarylýy osy sózimizdiń rastyǵyn bildirse kerek.

Tájik qalamgeri Dehotı: «Biz mingen poıyz Arys stansasynan ótip, keń-baı­taq dalaǵa qaraı bet aldy. Poıyzdyń terezesinen qaraǵan saıyn, ulan-ǵaıyr keń atyrap kókjıekpen ulasyp ketkendeı kórindi. Álemde kóz jeter jerge deıin sozylǵan sheksiz dala men kókjıek qana bardaı sezildi. Ár tustan ár qyratta kıiz úıler (qonystar) kózge shalynyp, sol kıiz úılerdiń mańyndaǵy qoı-eshki, sıyr men jylqylar jaıylyp júr. Nóser jańbyr jaýyp ashylǵandyqtan bolar, jer beti jasyl kilem tósep qoıǵandaı qulpyryp tur. Qazir kúz bolǵanymen, kóktemniń alǵashqy kúnderi sekildi tabıǵattyń reńi keremet.

Temir joldyń iri stansalaryna jaqyn­daǵanda óndiristik aýdandar men elektr stansalary kórinip, búkil dalanyń kórkin ózgertip jiberedi eken. Júıtkip zymyrap bara jatqan poıyzdyń terezesinen qarasań, aınalada bir-birine jalǵasqan jasyl jolaq sekildi. Sol jolaqtar bir-birimen jarysyp kele jatqandaı kórindi. Keıbir vagondardan shat kóńildi án aıtylyp jatqanyn estidim. Qazaqstanǵa sapar shekken saıyn, meniń kózim bir aqıqatqa jetkendeı bolady. Bizdiń Otanymyzdyń keńdigi men sheksizdigin burynǵydan da aıqynyraq sezinemin. «Qazaqtyń ulan-ǵaıyr jerine Eýropanyń birneshe úlken eli syıyp ketedi» degen sózdiń rastyǵyna senbeske amal joq», deıdi esteliginde.

Tájik qalamgeriniń 1940 jyly qazaq dalasyna kelgendegi áserli jazbasynan soǵys bastalmaı turǵan kezeńniń sýretteri kóz aldymyzǵa elesteıdi. Dehotı tutas bir halyqtyń bolmysyn syrt kózben tanyp, ishki túısikpen qabyldaýǵa umtylady. Jazbanyń árbir jolynan onyń shynaıy tańdanysy men tebirenisin, tabıǵat pen halyqtyń úılesimin baıqaısyz. Dese de, qalamgerdiń kóz aldynan syrǵyp ótetin qazaq dalasy ulan-ǵaıyr keń atyrap, kókjıekpen ulasqan sheksizdikke jáne «Álemde kóz jeter jerge deıin sozylǵan sheksiz dala men kókjıek qana bardaı sezildi» degen joldarǵa basqasha kózqaraspen qaraýǵa da bolatyndaı. Dehotı qazaq dalasyna ultymyzdyń basyna náýbet tóndirgen asharshylyq pen jappaı qýǵyn-súrginnen keıin kelip otyr. Onyń sheksiz dala men kókjıekti ǵana kórýi sol asharshylyqtyń zardaby ekenin ishteı sezesiz. Dese de, tájik qalamgeri jazbasynda tabıǵat kórinisin erekshe shabytpen sýretteıdi. Jańbyrdan keıin qulpyryp ketken kúzgi dala, ár qyrattaǵy kıiz úıler men jaıylǵan mal – barlyǵy poetıkalyq sıpatta áńgimelenedi. Qalamgerdiń bul tabıǵat pen turmys úndestigin tek syrttaı baqylap qana qoımaı, júrekpen túısingenin ańǵarýǵa bolady.

Avtor atalǵan maqalada Qazaq Keńestik Sosıalıstik Respýblıkasynyń 20 jyldy­ǵy men Qazan tóńkerisiniń 23 jyldyq merekesin Almaty qalasynda qalaı atap ótkeni týraly baıandaıdy. Qarashanyń qońyr salqyn keshinde bastalǵan bul sapar merekelik kóńil kúımen órbip, Qazaqstannyń astanasyndaǵy erekshe oqıǵalarmen jalǵasqanyn kóremiz. Osy ataýly merekeler aıasynda Almatyda úlken dýman uıymdastyrylyp, oǵan tek qazaq halqy ǵana emes, sondaı-aq odaqtas respýblıkalardyń túrli ult ókil­deri, orystar, ýkraındar, belorýs­tar, ázerbaıjandar, grýzınder, qyrǵyz­dar, ózbekter, tájikter, tatarlar jáne taǵy basqa baýyrlas halyqtar qatysqan. Árıne, jazýshy bul kórinisterdi keńes ókimeti kezeńindegi ulttar dostyǵy ıdeıa­syn kórsetý maqsatynda sıpattaǵany anyq. Sonymen qatar Latvııadan kelgen qonaqtardyń erekshe qoshemetpen qarsy alynǵany men barlyq quttyqtaýshylar sol dáýirdiń saıası tulǵasy Stalınniń esimin zor qurmetpen atap, onyń eńbekterine maqtaý aıtqanynan keńestik dáýirge tán jeke basqa tabynýdyń kórinisterin kórýge bolady.

Dehotı Qazaq Respýblıkasynyń 20 jyl ishinde qol jetkizgen tabystaryn maqtanyshpen baıandap, bul oqıǵany el úshin úlken tarıhı kezeń retinde kórsetedi. 8 qarasha kúni uıymdastyrylǵan ulttyq sporttyq oıyndar, ásirese báıge men «qyz qýý» kórinisi arqyly qazaq halqynyń salt-dástúri men mádenıetin keńinen ta­nystyrǵan. Báıgede tulparlardyń jarysy, shabandozdardyń óneri men at ústindegi sheberlikteri el nazaryn aýdarady. «Qyz qýý» oıyny kezinde kórermenderdiń qyz ben jigitti «qalyńdyq» pen «kúıeý» dep atap, olardyń jarysyna qyzyǵa qaraýy tájik qalamgerin tańǵaldyrǵan. Sodan da bolar, Dehotı qazaq qyzdarynyń burynǵy qoǵamdaǵy jaǵdaıyn aıtyp, keńestik kezeńge deıin qazaq áıelderiniń ezgide bolǵanyn alǵa tartyp, olardyń Qazan tóńkerisinen keıin erkindikke, teńdikke jetkenin erekshe maqtanyshpen kórsetedi. Qyz balanyń at sporty jarysynda erlermen teń óner kórsetýin osy­nyń naqty dáleli retinde beredi. Shabandoz qyzdyń sheberligine Ortalyq Azııa áskerı bólimderiniń qolbasshysy, general-ma­ıor Apanasenkonyń ózi joǵary baǵa berýi de osy oıdy kúsheıte túsedi. Dese de, avtor bul jerde qyzyldar bılikke kelmeı tu­ryp ta qazaq halqy yqylym zamannan qyz balasyna erekshe qurmet kórsetip, tó­rinen oryn bergenin, qyz qýý oıynynyń sanǵasyrlyq tarıhy bar ekenin aıtpaǵan.

«9 qarasha kúni tańerteń «ZIS» kóligi bizdi Almaty qalasynan alyp shyǵyp, uzaq jolǵa tústi. 75-76 shaqyrym jol júr­gennen soń, qarly taýlardyń bókterindegi jańa aýylǵa jettik. Kólik ásem ári sáý­letti bir úıdiń aldyna toqtady. Bul qazaq hal­qynyń aty ańyzǵa aınalǵan aqyny Jambyl Jabaevtyń úıi edi. Úıdi Qazaq­stan partııasy men úkimeti aqyn úshin arnaıy salyp beripti. Sol úıge KSRO-nyń baýyrlas elderinen kelgen qyryqqa jýyq ókili qart shaıyrdyń qonaǵy boldyq. Qart jyr­shy qonaqtarynyń bárin jaıdary júz­ben qarsy alyp, olardy qushaq jaıa qoshemettedi».

Dehotıdiń Uzynaǵashtaǵy Jambyldyń úıine kelgen sáti tym áserli. Oǵan sebep, úkimet qart aqyndy qartaıǵan sha­ǵynda Almatyǵa kóshirip almaq bol­ǵan. Sonda uly aqyn: «Meni kóshirip qaıte­sińder? Qalasańdar Almatyǵa ózim baryp turarmyn, meni osy Uzynaǵashtan qozǵa­mańdar. Osy topyraqtan jaralǵam. Jat­qan jerim de osy topyraqqa buıyrsyn» degen. 1938 jyly Jambyl aqynnyń aqyn­dyq ónerge kelgeniniń 75 jyldyǵy toılanady. Osy mereıtoıǵa oraı, úkimet aqynǵa 12 bólmeli úı salyp berip, astyna MK M1 markaly mashına mingizedi. Sol zamanda ondaı avtokólik Qazaqstanda tek alty-aq adamda bolǵan. Jákeń solardyń biri bolyp shyǵa keledi.

Jambyl Jabaev týraly Abdýsalom Dehotıdiń esteligi men tájik aqyny Myrza Tursynzadanyń araǵa otyz jyl salyp Jambyldyń týǵanyna 125 jyl tolýyna arnalǵan keshte sóılegen sózi arasynda úndestik bar. Myrza Tursynzada: «Qazaq halqy uly jyrshy Jambyldy dúnıege keltirdi. Onyń óleńderin oqy­ǵan kezde kóz aldyńa Alataý elesteıdi. Jambyldyń ­poezııasy ǵasyrlar boıy jasaıdy, árqashan da ólmeıdi. Eń bıik shyń – adamnyń jany, adamnyń júregi, Jambyl óziniń poezııasymen bul shyńǵa jol taba bildi jáne bul shyńdy baǵyndyrdy», degen edi. Búginginiń kózimen qarasaq, qansha ýaqyt ótse de osy úndestiktiń jibi úzilmeýi kerek sııaqty.