Investısııalyq qorlardy qurý jeńildeıdi
Elimizde ınvestısııalyq qorlar qurý tártibin ózgertý josparlanyp otyr. Tıisti zań jobasyn Májilis depýtattary maquldady. Baıandamashy Tatıana Savelevanyń aıtýynsha, qujat 2029 jylǵa deıingi ınvestısııalyq saıasat tujyrymdamasyn iske asyrý aıasynda ázirlengen.
«Zań jobasynda ınvestısııalyq qorlardyń uıymdyq-quqyqtyq nysandary men túrlerin keńeıtý, olardy qurý jáne qyzmetin uıymdastyrý tártibi, biliksiz ınvestorlardyń múddelerin qorǵaý tetikterin engizý, sondaı-aq sheshim qabyldaý fýnksııalaryn basqarýshy kompanııaǵa berý múmkindigi kózdelgen», dedi depýtat.
Sondaı-aq qatysýshylar ınvestısııalyq qorlardyń jańa túrlerin qurý jáne olardyń qyzmetin uıymdastyrýda týyndaıtyn qatynastardy retteýge, sondaı-aq ınvestısııalyq qorlardy baqylaý men qadaǵalaý rásimderin reglamentteýge baǵyttalǵan eki ilespe zań jobasyn qarady. Atalǵan norma qor naryǵyn damytýǵa, ınvestısııalyq qorlar qyzmetiniń ashyqtyǵyn arttyrýǵa jáne ınvestorlardyń kásibı deńgeıin kóterýge múmkindik beredi dep boljanyp otyr.
Otyrysta depýtattardyń qoldaýymen biraýyzdan qabyldanǵan zań jobalary qatarynda «2010 jylǵy 10 jeltoqsandaǵy Ujymdyq qaýipsizdik týraly shart uıymy ujymdyq qaýipsizdik júıesiniń kúshteri men quraldary quralymdarynyń mártebesi týraly kelisimge ózgerister engizý týraly hattamany ratıfıkasııalaý týraly», «2015 jylǵy 15 qyrkúıektegi Áskerı jáne basqa da quralymdardy, olardyń jyljymaly múlkin, sondaı-aq áskerı maqsattaǵy ónimdi tasymaldaý salasyndaǵy Ujymdyq qaýipsizdik týraly shart uıymyna múshe memleketterdiń yntymaqtastyǵy týraly kelisimge ózgerister engizý týraly hattamany ratıfıkasııalaý týraly» jáne «Qazaqstan Respýblıkasynyń Úkimeti men Oman Sultandyǵynyń Úkimeti arasyndaǵy tabys pen kapıtalǵa salynatyn salyqtarǵa qatysty qosarlanǵan salyq salýdy boldyrmaý jáne salyq salýdan jaltarýǵa jol bermeý týraly kelisimdi jáne oǵan Hattamany ratıfıkasııalaý týraly» qujat bar.
Aıta keteıik, otyrys barysynda saılaý týraly qujat jobasyna qatysty komıssııaǵa depýtattar saılandy. Olardyń qataryna Marat Bashımov, Murat Ergeshbaev, Snejanna Imasheva, Únzıla Shapaq endi.
Eksporttyq taýarlarǵa baqylaý kúsheıedi
Májilis 2023 jylǵy 4 jeltoqsanda qol qoıylǵan, Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtan tys elderge áketiletin taýarlardyń shyǵarylǵan jerin anyqtaý men rastaýdyń biryńǵaı qaǵıdalary naqtylanǵan kelisimdi ratıfıkasııalady. Qujat EAEO aýmaǵynan áketiletin taýarlardyń shyqqan jerin aıqyndaý men baqylaýdyń biryńǵaı tártibin bekitedi.
«Osy qujat EAEO-ǵa múshe memleketterdiń aýmaǵynan taýarlardy, onyń ishinde Qazaqstan aýmaǵynan shyǵarylatyn taýarlardy áketýge tyıym salýlar men shekteýler belgilengen zattardy shyǵarý kezinde tarıftik jáne tarıftik emes retteý sharalarynyń qoldanylýyn baqylaý úshin tıisti múmkindik beredi», dedi qujat tóńireginde baıandama jasaǵan Saýda jáne ıntegrasııa vıse-mınıstri Aıdar Ábildabekov.
Onyń aıtýyna qaraǵanda, atalǵan qujatty ratıfıkasııalaý eshqandaı teris áleýmettik, ekonomıkalyq nemese quqyqtyq saldarǵa ákep soqtyrmaıdy. Sonymen qatar respýblıkalyq bıýdjetten qosymsha qarajat bólýdi talap etpeıdi.
Talqylaý kezinde baıandamashy depýtattardyń biraz saýalyna naqty jaýap bere almady. Buǵan Májilis tóraǵasy Erlan Qoshanov eskertý jasap, minberge daıyndalyp kelý kerek ekenin aıtty.
О́z kezeginde depýtat Azat Perýashev О́nerkásip jáne qurylys vıse-mınıstri Oljas Saparbekke otandyq taýar óndirýshiler tiziliminiń jumysyna qatysty syn aıtty. Onyń aıtýynsha, bul tizilim bastapqyda memlekettik satyp alýlar men kvazımemlekettik sektor úshin jasalǵan. Al eksport kezinde taýardyń shyǵý tegin rastaýǵa arnalmaǵan. Ol óńirlerge sapary kezinde 20-dan asa kásiporyndy tekserip, olardyń tek bireýi tizilimde tirkeýden óte alǵanyn anyqtaǵanyn jetkizdi.
«Reestr is júzinde jumys istemeı tur, degenmen kásiporyndardyń ındýstrııalyq sertıfıkattary bar. Eger sizder tehnologııalyq operasııalardy ǵana baǵalaıtyn bolsańyzdar, jergilikti qamtý jónindegi mindettemelerdiń oryndalýyn qalaı tekseresizder?», dep surady depýtat.
Vıse-mınıstr Oljas Saparbek qazaqstandyq taýar óndirýshiler tizilimi jumys istep turǵanyn jáne ol buryn berilgen ındýstrııalyq sertıfıkattardyń jalǵasy ekenin málimdedi. Onyń aıtýynsha, qazirgi tańda júıede 1 900-den asa sertıfıkat tirkelgen, al 3 myńnan asa kompanııa óndiristik qýattary men jumys oryndaryn elektrondy sıfrlyq qoltańba arqyly rastaý úshin ótinim bergen.
«Reestrdiń negizgi maqsaty – úderisti barynsha bıýrokratııadan aryltyp, otandyq taýar óndirýshilerdi tizimge engizý. Eksporttyq maqsattaǵy jergilikti qamtý úlesin baǵalaý tártibi ózgergen joq: kásiporyndar burynǵydaı derekterdi tizilimge engizip, olardy rastaýdy jalǵastyryp jatyr. Degenmen birqatar tehnıkalyq másele baryn jasyrmaımyz. Keıde qosymshalar jumys istemeı qalady, al arnaıy qurylǵan qoldaý chattaryna joldanǵan ótinishterge jaýap berilmeı jatady», dedi vıse-mınıstr.
Azat Perýashevti qoldaǵan depýtat Edil Jańbyrshın reestrge kirip, sertıfıkat alý mańǵystaýlyq kásipkerlerge de problema bolyp otyrǵanyn qulaqqaǵys etti.
«Bir aı ǵana ýaqyt bergensizder. Anyqtalǵandaı, júıelerińiz óte baıaý ne múldem jumys istemeıdi. Al kásipkerler sertıfıkat alýy úshin birneshe beınematerıaldy júkteýi kerek. Ekinshiden, «Qarashyǵanaq Petrolıým Opereıtıng B.V.» kompanııasy bar. Olar qazaqstandyq taýar shyǵarady, biraq shetelde tirkelgen. Ol otandyq ónim óndirýshi retinde bazaǵa kire almaıdy. Bul qarastyrylmaǵan. Muny qalaı sheshesizder?», dedi depýtat.
Oljas Saparbek saıttyń tehnıkalyq ahýaly áli de retteletinin, al gaz óndirýshi kompanııasynyń máselesin Energetıka mınıstrligimen birlese qarastyratynyn atap ótti. Talqylaýlar aıaqtalǵannan keıin sóz alǵan depýtat Jıgýlı Daırabaev atalǵan qujatqa qatysty baıandama jasaǵan Aıdar Ábildabekovke bir mańyzdy jaıttyń tolyq ashylmaı qalǵanyn eskertti. Onyń aıtýynsha, bul kelisimdi ratıfıkasııalaý memleketke naqty qandaı paıda ákeletini halyqqa túsinikti ári ashyq túrde jetkizýge tıis edi. Sondaı-aq depýtat jalpy otyrysqa qatysqan mınıstrlik ókilderine salǵyrttyq tanytpaı, el ekonomıkasynyń órkendeýi jolynda bar kúsh-jigerin salyp, birlese adal jumys isteýge shaqyrdy.
Odan keıin depýtattar Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtyń tehnıkalyq reglamentteri talaptarynyń saqtalýyna memlekettik baqylaýdy júzege asyrýdyń qaǵıdattary men tásilderi týraly kelisimge ózgerister engizetin hattamany ratıfıkasııalady. Osydan eki jyl buryn 8 mamyrda Máskeýde qol qoıylǵan Hattama EAEO quqyǵy men odaqqa múshe memleketterdiń ulttyq zańnamasy arasyndaǵy qaıshylyqtardy joıýǵa, sondaı-aq kásipkerler úshin bedeldik syn-qaterlerdiń yqtımaldyǵyn azaıtýǵa baǵyttalǵan.
Qujat kelisimniń tujyrymdamalaryn naqtylaıdy. Atap aıtqanda, búkil mátindegi «qaýipti ónim týraly» degen sóz «Odaqtyń tehnıkalyq reglamentteriniń talaptaryna sáıkes kelmeıtin ónim týraly» degen sózben almastyrylady.
Tyńshylyq qurylǵylar qatań rettelýi kerek
Kún tártibindegi máseleler retimen qaralǵan soń, qańtardyń 5-i men 13-i aralyǵynda óńirlerdi aralaǵan halyq qalaýlylary aýyl-aımaqtardaǵy aǵaıynnyń bazynasyn jetkizip, arnaıy depýtattyq saýaldaryn joldady. Máselen, depýtat Temir Qyryqbaev sábiz eksportyna shekteý engizýge qatysty másele kóterdi.
«Qazir aýyl sharýashylyǵy ónimderin, onyń ishinde sábizdi eksporttaýǵa jańa shekteý engizý týraly usynys fermerler men kásipkerler arasynda narazylyq týdyrdy. Bıznes ókilderi Úkimettiń bul sheshim arqyly qandaı naqty maqsat kózdep otyrǵanyn túsinbeı otyr. Eksportty shekteý baǵany tómendetpeıdi, kerisinshe negizgi salmaq óndirýshilerge túsedi, al deldaldar men logıstıka tizbegindegi qatysýshylar zardap shekpeıdi. Sarapshylar da baǵany tek ákimshilik shekteýler arqyly turaqtandyrýdy tıimsiz dep sanaıdy», deı kele depýtat eger memleket ishki naryqqa qajetti ónim kólemin naqty aıqyndasa, fermerler ony qamtamasyz etýge daıyn ekenin tilge tıek etti.
Sondaı-aq ol elimizde sábiz ben kartop tapshylyǵy joq ekenin aıtyp, naqty mysal da keltirdi.
«Pavlodar oblysynda ǵana 120 myń tonnadan asa sábiz qory bar, biraq suranystyń tómendiginen ony ótkizý – qıyn. Eksportqa shekteý qolda bar ónimdi satý múmkindigin odan ári azaıtyp, fermerlerdiń sheteldik naryqtaǵy ornyn álsiretýi múmkin. Osyǵan baılanysty Úkimetten eksportqa shekteý engizýdiń negizdemesin túsindirýdi, baǵany turaqtandyrýdyń balama júıeli tetikteri qarastyrylǵan-qarastyrylmaǵanyn jáne ishki naryqty qamtamasyz ete otyryp, artyq ónimdi eksporttaýǵa múmkindik beretin naqty model ázirleýdi surady. Elge bir rettik shekteýler emes, turaqty ári boljamdy erejeler qajet», dep túıindedi sózin T.Qyryqbaev.
Al depýtat Mýtáli Ábýtálip Jasandy ıntellekt jáne sıfrlyq damý mınıstri Jaslan Madıevke depýtattyq saýal joldap, jasyryn baqylaý qurylǵylarynyń zańsyz aınalymy ulttyq qaýipsizdikke qaýip tóndiretinin aıtty. Onyń aıtýynsha, búginde elimizde GPS trekerler, GSM maıaktar, mını-kameralar men daýys jazǵyshtar lısenzııasyz ári sertıfıkatsyz ashyq satylyp, azamattardy zańsyz baqylaýǵa jol ashyp otyr. Bul jeke ómirge qol suǵý, derekterdi zańsyz jınaý, bopsalaý jáne tyńshylyq táýekelderin kúsheıtedi.
«Qylmystyq kodekstiń 399-baby mundaı qurylǵyny óndirýge, satyp alýǵa, satýǵa jáne paıdalanýǵa tyıym salǵanymen, olardyń jappaı aınalymy keshendi quqyqtyq retteýden tys qalyp otyr. Sonymen qatar jańa býyndaǵy avtomobılder, sonyń ishinde asa úlken suranysqa ıe Qytaı avtomobılderi, sheteldik serverler men paıdalanýshy akkaýnttary arqyly jumys isteıdi. Bul elimizdiń azamattaryna qatysty derekterdiń, sonyń ishinde qozǵalys marshrýttary men paıdalanýshylyq aqparattyń, sheteldik ıýrısdıksııalarda óńdelýine ákeledi. Qarapaıym tilmen aıtqanda, sheteldik kompanııalar azamattarymyzdyń barlyq qozǵalysy men basqa da áreketterin baqylap, taldaı alady. Halyqaralyq tájirıbede mundaı elektronıka «qatań baqylaýǵa alynǵan» sanatqa jatady. Oǵan mindetti sertıfıkattaý men lısenzııalaý talaby qoıylyp, azamattyq maqsattaǵy qurylǵylar men arnaıy tehnıkanyń ara-jigi naqty ajyratylǵan», dedi depýtat.
Osyǵan baılanysty ol Úkimetten jasyryn baqylaý qurylǵylaryn qatań lısenzııalaý men sertıfıkattaýdy engizýdi, olardyń aınalymyn birneshe memlekettik organnyń qatysýymen baqylaýdy, sondaı-aq elimizde satylatyn avtokólikterdiń derekteri el aýmaǵynda óńdelýin qamtamasyz etetin keshendi quqyqtyq tetik ázirleýdi talap etti.
