«Elimiz byltyr energetıkalyq jáne kommýnaldyq sektorda reforma jasaýǵa kiristi. Bul – Táýelsizdik jyldaryndaǵy eń aýqymdy reforma. Osy baǵyttaǵy jumystar ábden tozǵan ınfraqurylymdy jańǵyrtý máselesin sheshe ala ma? Shynymen de Úkimet energetıkalyq jáne kommýnaldyq nysandardy jappaı jańǵyrtý jumystaryn qolǵa aldy. Uzyndyǵy júzdegen shaqyrym bolatyn ınjenerlik jeliler men elektr qýatyn taratatyn jeliler salýymyz kerek. Búginde osy aýqymdy jobanyń esep-qısaby ázirlenip jatyr. Qazirdiń ózinde qaýipti «qyzyl» aımaqta turǵan jylý elektr ortalyqtary men jeliler anyqtaldy», dedi Prezıdent.
Bul sózderden problema tek tehnıkalyq tozýda emes, máselege uzaq jyl boıy júıeli nazar aýdarylmaǵanynda ekenin kórýge bolady. Tártip boıynsha, energetıkalyq ınfraqurylym 25-30 jyl saıyn jańǵyrtylýǵa tıis. Biraq elimizde kóptegen nysan mundaı kezeńnen eki ese artyq ýaqyt jumys istep keledi. Sonyń saldarynan jylý maýsymynda apattar jıileıdi, elektr júıesinde júkteme kóterilmeıdi, qýat tapshylyǵy týyndaıdy, óndiris nysandary rezervtik energııa satyp alady, tutynýshylar jıi aqaýlardan zardap shegedi.
Memleket basshysynyń aıtýynsha, ondaǵan jyl boıy ınfraqurylymǵa júıeli ınvestısııa salynbaǵan. Bul tek tehnıkalyq problema emes, reformany keıinge ysyryp kelgen saıası-ekonomıkalyq modeldiń saldary. Sondyqtan «qyzyl aımaqtaǵy» JEO-lardyń azaıýy shuǵyl sharalardyń alǵashqy tehnıkalyq nátıjesi, biraq basty mindet – júıeni jańasha qurý.
«Arzan tarıf» – áleýmettik saıasat emes, jasyryn sýbsıdııa. Prezıdent tarıftiń tómen bolýy – kedeılerdi qorǵaý emes, baılarǵa sýbsıdııa berý ekenin aıtty. Bul eldegi «ádiletsiz sýbsıdııa» modelin dál sıpattaıdy. Arzan elektr – ónerkásipke tıimdi, arzan janarmaı – tranzıt pen eksportqa ketedi, arzan tarıf – deldal men olıgopolııaǵa paıda. Bul jerde Memleket basshysy ınfraqurylymdyq daǵdarys pen áleýmettik ádiletsizdik bir problema ekenin ashyp otyr», deıdi ekonomıkalyq sarapshy Alpamys Segizbaıuly.
Rasynda suhbattaǵy negizgi saıası qadam – «tańdaýly topqa emes, muqtaj adamǵa kómek» qaǵıdaty. Tarıf kóterý týraly ashyq aıtý – postkeńestik keńistikte sırek kezdesetin ádis. «Reforma belgili bir saıası táýekeli bar batyl sheshim retinde sıpattalǵan. Prezıdent, «jeke abyroıdy oılasam, bul jumysty ysyrar edim» dedi. Bul jerde birneshe messedj bar. Reforma – popýlıstik emes, keshendi ári uzaq merzimge jasalady. Memleket basshysy buǵan deıin «jalǵan jetistik» arqyly reıtıng jasaý basym bolǵanyn da synaıdy. Onyń saldary búgingi energetıkalyq saladaǵy ahýal», deıdi sarapshy Saparbaı Jobaev.
Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Onyń pikirinshe, reforma Úkimet jumysyna «tehnıkalyq emes, qurylymdyq mindet» júkteıdi. Prezıdent ınfraqurylymdy qalpyna keltirý – máseleniń jartysy ǵana ekenin aıtady. Naqty tapsyrma – naryqtyq tetik qurý, ınvestısııany yntalandyrý, tarıf arqyly jaýapkershilik engizý. Bul – postkeńestik «kommýnaldyq sosıalızmnen» naryqtyq modelge kóshý degen sóz.
Eger reforma tolyq júzege assa, onda úsh nátıje kútiledi: kommýnaldyq jeliler jańǵyrady, áleýmettik sýbsıdııa shyn muqtaj janǵa beriledi, energetıkada ınvestısııa, básekelestik pen jaýapkershilik paıda bolady. Osy jaýap arqyly Memleket basshysy «arzan tarıf – áleýmettik ádilet» degen eski stereotıpti buzyp, reformany qoǵamǵa túsindirýdiń jańa deńgeıine kótergen. Bul – elimizdiń energetıkalyq saıasatynyń aldaǵy jyldardaǵy baǵytyn aıqyndaıtyn basty dıskýrs.
Elimizdegi jylý elektr ortalyqtarynyń kópshiligi 1960–1980 jyldary salynǵan. Qondyrǵylar moraldyq jáne fızıkalyq turǵydan eskirgen, al jabdyqtyń isten shyǵý qaýpi jyl saıyn artyp otyr. Sonyń saldarynan myńdaǵan úı jylýsyz qalyp, kásiporyndardyń toqtap qalý qaýpi bar.
Úkimet qazir birqatar strategııalyq baǵyt boıynsha jumys júrgizip jatyr. Sonyń qatarynda generasııalyq qýatty arttyrý, transformasııalyq qosalqy stansalardy jańartý, jylý jelilerin kezeń-kezeńimen aýystyrý, sıfrlandyrý men dıspetcherlik basqarýdy jaqsartý, energııa tıimdiligin arttyrý syndy mindetteri bar.
«Infraqurylym nysandaryn jappaı qysqa merzimde salý men jańartý paıdaly bolǵanymen, bul tásil bolashaqta birqatar táýekeldi týyndatady. Negizgi másele – shyǵyndardyń kóp bóligi bir mezgilde paıda bolyp, bıýdjetke túsetin júkteme birden ulǵaıady. Mundaı jaǵdaıda shyǵyndardy birneshe jylǵa teń dárejede bólý múmkindigi joǵalady», deıdi EconomyKZ-tiń táýelsiz sarapshysy Dáýlet Jambaıbekov.
Sarapshynyń aıtýynsha, 50 jyl ótkende osy nysandardyń barlyǵy bir ýaqytta tozyp, jappaı jóndeýdi qajet etetin kezeńge keledi. Osylaısha, ınfraqurylymdy jappaı bir mezette jańartý bolashaqta da qazirgideı iri shyǵyndarǵa ákeledi. Sondaı-aq bul kezeń respýblıkalyq bıýdjette tapshylyq joǵary bolǵan ýaqytqa tap bolýy múmkin.
«Osy máseleniń aldyn alý úshin aldymen qurylys pen jańartý baǵdarlamalaryn kezeń-kezeńimen iske asyrǵan durys. Nysandardy bir ýaqytta emes, ár jyldarda nemese besjyldyqtarǵa bólip, paıdalanýǵa berý – olardyń tozý merzimin de ár kezeńge bóledi. Ekinshi, ár nysanǵa táýelsiz saraptama júrgizgen jón. Eskirgen ınfraqurylymnyń tehnıkalyq jaǵdaıyn jeke baǵalap, shuǵyl jóndeýdi shynymen qajet etetinin aldyńǵy qatarǵa shyǵarý kerek. Úshinshi, ár obekt boıynsha aqparat ashyq bolý qajet. Saraptama qorytyndysy, jóndeý quny, jańartýdyń qajettiligi men merzimi barlyq azamatqa qoljetimdi bolýǵa tıis. Tórtinshi, syndarly ınfraqurylymnyń biryńǵaı sıfrlyq bazasyn qurý lázim. Ár nysannyń pasporty bolýy kerek. Onda tehnıkalyq jaǵdaıy men tozý ındeksi, sońǵy jóndeý ýaqyty, konstrýksııalardyń esepti qyzmet etý merzimi, jaqyn jyldarǵa arnalǵan aǵymdaǵy jáne kúrdeli jóndeý jospary, memlekettik baǵdarlamaǵa engizýdiń negizdemesi kórsetilýge tıis. Besinshi, ınfraqurylymdyq sıklderdi uzaqmerzimdi josparlaý júıesin engizý shart. Iri jobalardy 10–20 jylǵa bólip, olardyń basymdyqtary men tozý merzimderin anyqtap, bıýdjettiń múmkindikterine qaraı kezeń-kezeńge bólýge bolady. Bul bıýdjetke salmaq túsirmeı, júktemesin teń bóledi», deıdi D.Jambaıbekov.
Energetıka mınıstri Erlan Aqkenjenov qazirgi reformanyń basty maqsaty – energetıkalyq qaýipsizdikti nyǵaıtý ekenin aıtty. Bul tek ishki qajettilik qana emes, halyqaralyq ıntegrasııalyq úderistermen de baılanysty. Sebebi elimiz búginde Reseı men Ortalyq Azııa elderiniń energetıkalyq júıesimen sınhrondy jumys isteıdi. Bul ózara táýeldilikti arttyrady ári jaýapkershilik talaptaryn kúsheıtedi.
Qazir ındýstrııanyń jańa tolqyny paıda bolyp jatyr. Zamanaýı óndiris, jasandy ıntellekt, elektr kólikteriniń kóbeıýi, kólik-logıstıkalyq habtardyń damýy – bári de qýat tutynýyn eselep arttyrady. Eger energetıka salasy osy ósimdi ilestire almasa, ekonomıkalyq josparlar da tejelýi múmkin.
Sarapshylar energetıka ınfraqurylymyn jańǵyrtýǵa keminde 10–15 jyldyq uzaqmerzimdi baǵdarlama qajet ekenin aıtady. Prezıdenttiń bastamasymen endi júıeli tásil qalyptasyp keledi. Eń bastysy, buryn jasyryn bolǵan problema «kún tártibine» shyǵyp, ol memlekettiń mán beretin mańyzdy máselesine aınaldy.
Jalpy alǵanda, energetıka tek ınfraqurylym salasy emes. Ol – ekonomıkalyq táýelsizdik, ulttyq qaýipsizdik, ındýstrııalyq damý, áleýmettik turaqtylyq pen eksporttyq áleýettiń negizi. Sondyqtan eski júıelerdi jańartý, jańa qýat kózderin iske qosý, adam resýrstaryn daıarlaý, zamanaýı tehnologııalar engizý – keler onjyldyqtyń basty mindetteriniń biri.
