Qujattyń kirispesinde qazirgi ýaqytta elimizde qalyptasyp otyrǵan esirtki qylmysy ahýalyna sıpattama beriledi. Atap aıtqanda, esirtki óndirisi men taralýynyń ósýi, transulttyq esirtki jelileriniń, jańa jetkizý marshrýttarynyń jandanýy, ólim-jitim men psıhıkalyq buzylýshylyqtardyń kóbeıýi, áleýmettik turaqsyzdyq pen qylmystyń kúsheıýi, jastardyń sıfrlyq arnalar men esirtki mádenıeti arqyly tartylýy sekildi kóptegen faktor osy keshendi jospardyń ómirge kelýine negiz bolǵan.
«Jańa kezeńdegi jahandyq turaqsyzdyq esirtkige qarsy is-qımyl salasynda buryn-sońdy bolmaǵan syn-qaterlerdi qalyptastyryp otyr. Bul qylmystyq toptardyń maqsattaryn, qurylymy men qyzmetin jan-jaqty taldaýdy talap etedi. Sonymen qatar álem boıynsha kúsheıip kele jatqan áleýmettik-ekonomıkalyq osaldyq esirtkige qatysty ahýaldyń kúrdelene túsýine yqpal etip, halyqtyń anaǵurlym osal toptaryn qorǵaý úshin tereńdetilgen vedomstvoaralyq jáne memleketaralyq yntymaqtastyqtyń qajettigin negizdeıdi. Bul rette qoǵamdyq densaýlyq saqtaý esirtki tutynýmen, azamattardyń psıhıkalyq densaýlyǵynyń jaı-kúıine baılanysty ulǵaıa túsetin táýekelderge tap bolyp otyr», delingen qujatta.
Sonymen qatar esirtki qylmystarynyń kıberkeńistikke ótýi, krıptovalıýtalardy qoldaný jáne quramy men áseri jaǵynan barǵan saıyn kúrdelene túsken psıhıkaǵa belsendi áser etetin zattardyń paıda bolýy memlekettik organdardyń ortaq kúsh-jigerin shoǵyrlandyrýdy talap etip otyrǵany alǵa tartylady. Buǵan qosa qazirgi tańda tutynylatyn esirtkiniń negizgi túrlerine sıntetıkalar, onyń ishinde amfetamın týyndylary men almastyrylǵan katınondar; kannabıs jáne onyń týyndylary (gashısh, marıhýana, t.b.); apıyndy esirtkiler, onyń ishinde geroın; quramynda kodeın, fenobarbıtal jáne ózge de tyıym salynǵan zattar bar psıhıkaǵa belsendi áser etetin dárilik preparattar jatatyny kórsetilgen.
Qujatta jazylǵandaı, jyl saıyn elimiz aýmaǵynda 20–25 tonna esirtki zattary tárkilenedi. Onyń shamamen 90 paıyzy – kannabıs tobyndaǵy esirtkiler.
Bıyl 1 qańtardan bastap kúshti áser etetin zattar men prekýrsorlardyń zańsyz aınalymy úshin qylmystyq jaýapkershilikti kózdeıtin jańa zańnamalyq normalar kúshine endi. Osyǵan baılanysty ýákiletti organdardyń ózara is-qımyl tártibin, quqyq qoldaný tájirıbesiniń algorıtmderin jáne jedel-izdestirý is-sharalaryn normatıvtik jaǵynan qamtamasyz etý, sondaı-aq atalǵan normalardyń iske asyrylýyn qamtamasyz etý úshin keshendi jospar ázirlenip otyr.
IIM Esirtki qylmysyna qarsy is-qımyl komıtetiniń tóraǵasy, polısııa polkovnıgi Danııar Meıirhannyń aıtýynsha, bul qujat Memleket basshysynyń 2025 jyldyń naýryz aıynda ótken Ulttyq quryltaıdyń tórtinshi otyrysynda bergen tapsyrmalaryn oryndaý sheńberinde IIM tarapynan daıyndalǵan.
«Keshendi jospardy ázirleý barysynda buǵan deıingi jospardy iske asyrý nátıjeleri de eskerildi. О́tken úsh jyldyń ishinde vedomstvoaralyq jáne halyqaralyq yntymaqtastyq kúsheıtilip, esirtki qylmysyna qarsy kúres belsendi sıpatqa ıe boldy. Negizinen quqyq buzýshylyqtardyń aldyn alýǵa nazar aýdaryldy. Byltyr barlyq quqyq qorǵaý organdary men arnaýly memlekettik organdardyń kúshimen 4 myńnan asa esirtki qylmysynyń, onyń ishinde 2 700 ótkizý faktisiniń joly kesildi. Ásirese sıntetıkalyq esirtkilerdi tárkileý nátıjesi edáýir ósip, jalpy kólemi 1,5 tonnany qurady», dedi ol.
IIM ókiliniń aıtýynsha, zańnamaǵa engizilgen ózgeristerdiń arqasynda esirtki qylmysyn jasaǵandarǵa beriletin jaza barynsha qatańdatylyp, tipti ómir boıyna bas bostandyǵynan aıyrý jazasy da qarastyrylǵan. Sonyń nátıjesinde el ishinde sıntetıkalyq esirtki zattarynyń óndirisi tómendegen. 2025 jyldyń naýryz aıynan bastap esirtkini medısınalyq paıdalanýdan basqa maqsatta tutynǵany úshin ákimshilik jaýapkershilik, qyrkúıek aıynan bastap dropperlik úshin qylmystyq jaýapkershilik engizilgen.
«Tuńǵysh ret IIM janynan Esirtki quqyq buzýshylyqtarynyń aldyn alý jónindegi keńes quryldy. Onyń músheleriniń biri Bostandyqqa shyqqan esirtki qylmysyn jasaǵandardy qoǵamǵa qaıta áleýmettendirý baǵdarlamasyn usynyp, ákimdikterdiń qoldaýymen ony el kóleminde taratyp jatyr. Baǵdarlama maqsaty – sottalǵandardy suranysqa ıe kásipterge oqytý, mekeme ishinde, keıin bostandyqqa shyqqannan soń jumysqa ornalastyrý. Bul iske burynǵy esirtki jasyryp ketýmen aınalysqandar da tartylyp jatyr. Abaqtydan shyqqan júzge tarta adam erikti retinde jumysqa alyndy», deıdi D.Meıirhan.
Densaýlyq saqtaý mınıstrligi Medısınalyq kómek uıymdastyrý departamentiniń dırektory Gúlnara Sársenbaeva óz sózinde aldyńǵy keshendi jospardy júzege asyrý barysynda salalyq vedomstvo qol jetkizgen birqatar nátıjege toqtaldy. Atap aıtqanda, jasyryn esirtki qoldaný jaǵdaılary tómendep, sıntetıkalyq zattardy qoldanýmen baılanysty dıagnozdarmen alǵashqy ret dınamıkalyq baqylaýǵa qoıylǵan adamdar sany 20 paıyzǵa artqanyn tilge tıek etti. Sondaı-aq uzaqmerzimdi remıssııadan keıin dınamıkalyq baqylaýdan shyǵarylǵan balalar men jasóspirimderdiń qatary 25 paıyzǵa kóbeıgen. Bul emdik jáne ońaltý sharalarynyń tıimdiligin kórsetedi. Úshinshiden, medısınalyq-áleýmettik ońaltý júıesi damyp keledi. О́tken úshjyldyq jospar nátıjesinde erikti túrde emdelgen pasıentterdiń 30 paıyzy medısınalyq-áleýmettik ońaltý baǵdarlamasymen qamtylǵan.
«Byltyr Oqý-aǵartý mınıstrligimen birlesip ESPAD halyqaralyq modeli boıynsha jastar arasynda psıhıkalyq belsendi zattardy tutynýdyń taralý deńgeıin zerdeleý men aldyn alý baǵdarlamalarynyń tıimdiligin baǵalaýǵa arnalǵan epıdemııalyq zertteý júrgizildi. Oǵan elimizdiń ár aımaǵynan 13 pen 18 jas aralyǵyndaǵy 9,5 myń mektep oqýshysy qatysty. Qazir alynǵan málimetterge taldaý júrgizilip jatyr. Ol osy jyldyń alǵashqy toqsanynda jarııalanady», dedi ol.
G.Sársenbaeva jańa keshendi josparda kórsetilgen 33 is-sharanyń 8-inde Densaýlyq saqtaý mınıstrligi negizgi oryndaýshy ekenin aıta kele, erikti túrde emdelip, medısınalyq-áleýmettik ońaltý baǵdarlamasymen qamtylǵandardyń qataryn bıyl – 31%, kelesi jyly – 33%, úshinshi jyly 35%-ǵa jetkizý kózdelip otyrǵanyn jetkizdi. Onyń aıtýynsha, jospar aıasynda aldyn alý júıesin jetildirýdiń, nashaqorlyqtan emdeý men ońaltý júıesin damytýdyń ozyq halyqaralyq tájirıbeleri zerdelenbek.
Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligi Joǵary jáne joǵary oqý ornynan keıingi bilim komıteti tóraǵasynyń orynbasary Aqerke Abylaıhan stýdentter arasyndaǵy nashaqorlyqtyń aldyn alý jumystaryna qatysty málimet berdi. Onyń aıtýynsha, quqyq qorǵaý organdarynyń qatysýymen stýdentterge áleýmettik jeli men messendjerlerde esirtki týraly tyıym salynǵan kontentti jarııalaý men taratý úshin kózdelgen qylmystyq jaýapkershilik túsindirilip keledi. Sondaı-aq IIM jáne «Esirtkisiz bolashaq» («EsBol») qoǵamdyq qorymen birlesip jastar arasyndaǵy esirtkige táýeldiliktiń aldyn alýǵa baǵyttalǵan stýdenttik uıashyqtardy qurý jobasy iske asyrylyp jatyr.
«Qazir osyndaı uıashyqtar elimizdiń 8 aımaǵynda jumys isteıdi, olarǵa 2 myńnan asa stýdent tartylǵan. Aldaǵy ýaqytta elimizdiń barlyq óńirin qamtý kózdelip otyr», deıdi ol.
Sonymen qatar A.Abylaıhan bul quqyq buzýshylyqtyń qandaı aýyr ári azapty is ekenin shynaıy túrde kórsetý maqsatynda JOO bazasynda sot otyrystaryn ótkizý tájirıbesi júrgizilip jatqanyn aıtty. Máselen, byltyr 25 mamyrda I.Jansúgirov atyndaǵy Jetisý ýnıversıtetinde iri kólemde esirtki zattaryn ótkizýmen aınalysqan azamatqa qatysty sot otyrysy ótken. 2023 jyly da A.Baıtursynuly atyndaǵy Qostanaı aımaqtyq ýnıversıteti bazasynda osyndaı sot otyrysy bolǵanyn eske saldy.
Aıta ketsek, nashaqorlyqqa jáne esirtki bıznesine qarsy kúres jónindegi 2026–2028 jyldarǵa arnalǵan keshendi jospar aıasynda birinshi kezekte atqarylatyn sharalar anyqtalǵan. Onyń qatarynda esirtki jarnamasymen jáne ony taratýmen baılanysty ınternet-kontentti monıtorıngileý úshin JI qoldaný, esirtki plantasııalaryn, jasyryn esirtki zerthanalaryn jáne prekýrsorlar jasyrylǵan oryndardy anyqtaý, Interpolmen jáne UQShU elderimen halyqaralyq yntymaqtastyqty jandandyrý, ár óńirde esirtkige qatysty quqyq buzýshylyqtar profılaktıkasynyń pármendi júıesin belsendilerdi, blogerlerdi, ÚEU men bilim berý uıymdarynyń ókilderin osy jumysqa tarta otyryp qalyptastyrý, esirtki qylmystary týraly erikti túrde habarlaǵan nemese olardyń jolyn kesýge járdemdesken azamattardy qarjylaı kótermeleý sekildi birqatar shara bar.
Jalpy, keshendi jospar is-sharalaryn uıymdastyrýǵa bıýdjetten 18,2 mlrd teńge bólý kózdelip otyr.
