Muǵalimderdiń bilim sapasy qaı deńgeıde?

Sandar «syr jasyrmaıdy»

Mektepke deıingi bilim. Sal­maqty suraqqa jaýap izdep 2025 jyl­ǵa arnalǵan Qazaqstan Respýb­lıkasy bilim berý júıesiniń ahýaly men damýy týraly ulttyq baıandamasyn paraqtadyq. Sondaǵy derekterge súıensek, mektepke deıingi uıymdardaǵy pedagogıkalyq kadr­lardyń sany 2024 jyly 42 667 adamdy quraǵan. Sonyń ishinde 28 myńdaı balabaqsha mamanynyń 32 pa­ıyzy (13 566 adam) kolledj dıplomymen jumys isteıdi, 65 paıy­zynyń (27 849 adam) joǵary bilimi bar, magıstr, PhD dárejesin alǵandardyń (nebári 704 adam) úlesi 2 paıyzdy quraıdy.

Biliktiligine qaraı jiliktesek, bala­baq­sha mamandarynyń eń kóp úlesi, 55 paıyzy – qatardaǵy pedagogter, ıaǵnı kó­binde biliktilik sanaty joq. 30 pa­ıyzy moderator, 9 paıyzy sarapshy (1-sanat), 5 paıy­zy zertteýshi (joǵary sanat), 0,1% paıyzy pedagog-sheber sana­tyna ıe. Pedagogterdiń eńbek ótiline qa­raı toqtalsaq. Sany eń kóp top, ıaǵnı 51 paıyzy – eńbek ótili 5 jylǵa deıingi peda­gogter, 20 paıyzy – 6 jyl­dan 10 jyl­ǵa deıingi, 12 paıy­zy – 11 jyl­dan 15 jylǵa deıingi, 19 paıyzy – 16 jyldan astam eńbek ótili bar qyz­metkerler. Jal­py alǵan­da, pe­dagogıkalyq quram qury­ly­mynda eńbek ótili az mamandar basym.

Orta bilim. 2024 jylǵy esep bo­ıynsha elimizdiń jalpy orta bilim berý júıesinde 406 631 pedagog jumys istegen. Pedagogterdiń 94%-y joǵary jáne joǵary oqý ornynan keıingi bilim, al tek 6%-ynda tehnıkalyq jáne kásiptik bilim alǵan. 2024 jylǵy pedagogıkalyq qu­ramnyń biliktilik qurylymy my­na­daı: pedagogterdiń 24,3%-y «pe­­da­­gog» sanatyna ıe, 29,9%-y – «pe­da­gog-mode­rator» nemese ekin­­shi sanat­ta­ǵy pedagog, 24,5%-y – «pe­dagog-sarap­shy» nemese birin­shi sanattaǵy pedagog, 20,5%-y – «pedagog-zertteýshi» nemese joǵary sanattaǵy pedagog, al tek 0,8%-y ǵana – «pedagog-sheber». Atalǵan ulttyq baıandamada: «Bul derekter muǵalimderdiń shamamen tórtten birinde biliktilik sanaty joq ekenin, osy júıede jas mamandardyń kóp­ti­gin nemese pedagogterdiń attes­ta­sııadan ótýde qıyndyqtarǵa kezige­tinin kórsetedi», delingen. Attestasııadaǵy qıyndyq máselesi – óte ózekti.

Tehnıkalyq jáne kásiptik bilim. Tehnıkalyq jáne kásiptik bi­lim júıesi ekonomıkadaǵy naq­ty sektorǵa kadrlar daıarlaýda she­shýshi ról atqarady, bul daıar­lyqtyń sapasy óz kezeginde pedagog kadrlardyń kásibıligine tike­leı áser etedi. 2024 jyly TjKB júıesindegi 42 846 pedagogke qa­tysty derekter kúrde­li ári árke­l­ki jaǵdaıdy kórsetedi. Bar­lyq sanattaǵy oqytýshylardyń basym bóligi joǵary bilimge ıe bolǵanymen, joǵary oqý ornynan keıingi biliminiń bolýy (magıstratýra, doktorantýra) aıqyn­daýshy faktor sanalady, sebebi olar – maman daıar­laý isimen aınalysatyn oqy­týshylar. Ulttyq baıandamaǵa úńilsek, onda: «TjKB pedagogteriniń ǵylymı dárejesi boıynsha jalpy dınamıkasy teris úrdisti kórsetedi. Keıingi úsh jylda magıstr, ǵylym kandıdaty nemese PhD dárejesi bar pedagogter sany birtindep azaıyp barady. 2022 jyly olardyń jalpy sany 5 328 adamdy qurasa, 2024 jyly bul kórsetkish 4 735 adamǵa deıin tómen­degen. Mundaı qysqarý tehnıkalyq jáne ká­siptik bilim sapasynyń uzaqmer­zim­di damýyna qaýip tóndiredi», delingen.

Shyndap kelgende, mamandardyń formaldy bilim deńgeıine qosa, olardyń jumys ótili men biliktilik sanaty da asa mańyzdy. Sondyqtan kolledj oqytý­shylarynyń osy kórsetkishine de toqtala keteıik, biliktilik sanattary boıynsha derekter eldegi pedagogterdiń shamamen 47%-ynyń tek bazalyq «pedagog» sanatyna ǵana ıe ekenin nemese múlde ıelenbegenin kórsetedi. Atalǵan kórsetkish jekemenshik kolledjderde aıtarlyqtaı joǵary, 59,2%-dy quraıdy. Memlekettik uıymdardaǵy joǵary sanattaǵy pedagogterdiń (pedagog-sheber, pedagog-sarapshy jáne joǵary sanat) úlesi aýyldyq kolledjderde (7,5%) eń tómen deńgeıde, al qalalyq kolledjderde 13,6%-dy kórsetip otyr. Bul kásibı sheberlik deńgeıindegi alshaqtyqty, attes­tasııa men mansaptyq ósý júıesiniń qala­lyq memlekettik kolledjderde aıtar­lyqtaı tıimdi jumys isteıtinin kórsetedi. 

Múmkindik pen bar shyndyq

«Pedagog mártebesi týraly» zań qabyldanǵannan beri bilim salasy qyzmetkerlerine aıtarlyqtaı kóńil bólinip keledi. Mysaly, 2020 jyldan muǵalimderdiń aılyq eńbekaqysy 100%-ǵa ósti. Sondaı-aq 2023 jyldyń qyrkúıeginen bas­tap mektepke deıingi bilim berý uıym­dary tárbıeshileriniń jalaqysy 30%-ǵa artty. Al tehnıka­lyq jáne kásiptik bilim berý uıymdaryna kásiporyndardan tartylǵan maman­darǵa 30–35% kóleminde ústemeaqy qosyldy. Sanattarynyń bolýyna baılanysty pedagogterge kelesideı ústemeaqy tólenedi: pedagog-sheber – 50%; pedagog-zertteýshi – 40%; pedagog-sarapshy – 35%; pedagog-moderator – 30%.

Iá, keıingi bes jylda aılyq jala­qynyń ósýin ǵana emes, akade­mııalyq dárejege, tálimgerlikke, sabaq­tan tys sporttyq dárister berýine ústemeaqy tóleý, yntalandyrý júıesin qamtamasyz etý arqyly pedagogterdiń mártebesi men qarjylyq áleýetin kóterý, olardyń mindetine jatpaıtyn ju­mysqa jegýden qorǵaý, mektepti úzdik bitirgen túlekterdi salaǵa tartý baǵytynda mańyzdy bastama­lar júzege asyryldy. Bir sózben aıtqan­da, jaǵdaı jasaldy, biraq sol jaǵ­daı pedagogterimizge ózin kásibı damytýǵa, biliktiligin artty­rýǵa, kadr tapshylyǵyn sheshýge nege qar­qyn­dy yqpal ete almaı otyr?

Aıtalyq, kún tártibinen túspeı turǵan túıtkildiń sońǵysynan bastaıyq. Búginde elimizde bakalavrıat deńgeıinde pedagog daıarlaý lısenzııasy bar 52 joǵary oqý orny jumys istep jatqanyna qaramastan, kadr tapshylyǵy áli bar. Iаǵnı joǵaryda sóz etken pedagogterdiń biliktiligin bylaı qoıǵanda áli sanǵa qol jetkize almaı otyrmyz. О́tkende dál osy másele Premer-mınıstrdiń orynbasary – Mádenıet jáne aqparat mınıstri Aıda Balaevanyń tóraǵalyǵymen bolǵan keńeste talqylandy. Sonda vıse-premer mınıstrlik – ákimdik – joǵary oqý orny arasyndaǵy tıimdi vedomstvoaralyq ózara is-qımyldyń joqtyǵyn atap kórsetti. Onyń aıtýynsha, tek úılesimdi jáne júıeli jumys qana mektepterdi qajetti mamandarmen qamtamasyz etýge, óńirlerdegi kadr tapshylyǵyn aldyn ala, tıimdi sheshýge múmkindik beredi. Al bul tapshylyqtyń negizgi faktory – eńbek naryǵyna jasalatyn jan-jaqty taldaýdyń bolmaýy.

«Kadr tapshylyǵyna baılanysty óńirler boıynsha qabyldaý saıasatyn qaıta qaraý qajet. Keı jerlerde fakýltetterge qabyldaý kólemin arttyrý kerek. Eger bizge pán muǵalimderi, mysaly, matematıkter jetispese, tıisti granttar bólý qajet. Joǵary oqý oryndary eńbek naryǵyna beıimdelýge tıis. Jaqyn ýaqytta salada aıtarlyqtaı ózgeris bolýy múmkin. Aıtalyq, jasandy ıntellekttiń damýyna baılanys­ty birqatar mamandyq ózektiligin joǵal­tady. Osyny eskere otyryp, joǵary oqý oryndary men kolledjder naryqtyń naqty qajettilikterine saı jumys istegeni jón. Tájirıbesiz teorııanyń paıdasy joq. Mamannyń bilimi tek ony is júzinde qoldanǵanda ǵana nátıjeli bolady. Barlyq joǵary oqý ornynda stýdentterdiń praktıkalyq daıyndyǵyn uıymdastyrýda teń múmkindik qaras­ty­rylǵany abzal. Alaıda bul naq­ty ári muqııat jospar­laý­dy talap etedi. Búg­inde bolashaq muǵalimderdi daıyn­daǵanymyzben, jas mamandar dıplom alǵan soń salada qalmaıdy. Bul óz keze­gin­de kadr tapshylyǵyn arttyra beredi. Máseleni sheshý úshin kúsh biriktirýimiz kerek. Qazir vedoms­tvolar arasyndaǵy ózara is-qımyl burynǵydan da mańyzdy. Ortaq maqsat pen mindetterimiz bar eke­nin umyt­paýymyz qajet», dedi A.Balaeva.

Vıse-premerdiń sózine mán berseńiz, ol mamandyqty bitirgen túlekterdiń salada qalmaıtynyn, sodan kadr tapshy­lyǵy týyndaıtynyn tilge tıek etip otyr. Bizdińshe, Úkimet aqsha shyǵyndap oqytqan túlekterdiń salada qalmaýy, ma­man­­dyqqa barmaýy kadr sapasyna da ti­keleı yqpaly bar. Osy oıdy aıtqan qyzylordalyq tárbıeshi Ulbıke О́mirbek granttyń da bir kemshiligi baryn tuspaldady.

«Bizdiń salada, jalpy mektepke deıingi bilim júıesinde kóbine osy mamandyqqa qalamaı túskender jumys isteıdi. Sol sebepti de kolledjben shektelip, joǵary bilim, magıstratýraǵa umtyla bermeıdi. О́ıtkeni mamandyǵyn, jumysyn jaqsy kórmeıdi. Áıteýir ata-anasyn qınamaý maqsatynda grant kóp bolǵandyqtan túsip alyp, bitirgender. Mysaly, maǵan jyl saıyn tájirıbeden ótýge stýdentter keledi. Basym bóligi – áne-mine oqýyn taýysyp, áriptes bolýǵa daıyn turǵandar. Solardan birinshi kúni «dıplom alǵan soń tárbıeshi bolyp jumys isteýdi qalaısyńdar ma?», dep suraımyn. Sonda sanaýlysy ǵana qol kóteredi. Keıbiri tipti grantty ótegenshe ǵana salada qalyp jumys isteıtinin, keıin ózi qalaǵan baǵytqa ketetinin ashyq aıtady. Dál sondaı mamandar atalǵan salada izdenip, bilimin ári qaraı shyńdap, biliktilikke umytylady degenge óz basym senbeımin. Basqa baǵytty bilmeımin, dál osy salada mamandar sapasynyń kóterilmeı otyrǵanyna bir sebep osy sekildi», deıdi U.О́mirbek.

Qaı bir kúni áleýmettik jeliden sumdyq bir jarnamany kózimiz shaldy. Qanshama myń pedagog otyratyn topta taralǵan vıdeoda qyp-qyzyl saýda júrip jatyr. 30 myń tólese jazyp beredi, 50 myń tólese avtorlyq jumysty týra tastúıin da­ıyn etip, attestasııadan ótkizip jibere jazdaıdy eken. Sodan soń osy vıdeony óz paraqshamyzǵa júktep, suraý saldyq. Aty-jónin jarııalamaýdy suraǵan aqmola­lyq mektep muǵalimi pedagogter sapasynyń tómendigine áser etip otyrǵan birshama bylyqtyń shetin shyǵardy.

«Attestasııadan ótetin ýaqyt bas­talsa bitti, dúrbeleń qosa bas­ta­lady. Maqala jazý, jarııa­laý, avtorlyq jumys dep shap­qylaı­myz. О́zińiz bilip otyrǵandaı, bári de kádimgi saýda bazaryna aınal­ǵan. Eki muǵalimniń biri maqala­ny ózi jazbaıdy, jazdyrady. Odan jarııalaǵanyna aqsha alatyn jýrnaldar qaptap ketken. Avtorlyq jumys degen sor boldy. Úlgisin kórseń, kandıdattyq qorǵaıtyn sııaqtysyń. Muny jazyp otyrǵanda sabaqty kim beredi? Jazbaıyn, ótkizbeıin deseń, dırektor tóbeńnen tónip turady. Endi ózińiz oılańyzshy, qansha muǵalim bar, sonsha avtorlyq jumys bolsa, onyń bárin kim engize beredi? Onsyz da baǵdarlama kóp. Qaıbir jyly áleýmettik jelide attestasııada kezdesken óte bir yńǵaısyz suraqtar da shý boldy. Osyndaı mıǵa qonymsyz talaptar men qısynsyz kedergilerden keıin pedagog qaýym biliktilikke qolyn bir siltep jatatyn jaǵdaı kezdesedi», deıdi muǵalim.

Túıin. Bala – bizdiń bolashaǵymyz. Pedagog – tulǵa qalyptastyratyn maman. Bolashaǵymyzdyń berik bolmaǵy, elimizdiń erteńgi adam kapıtalynyń sapasy búgingi urpaqtyń oqý-tárbıesimen shuǵyl­danyp júrgen sala qyzmetker­leri­niń bilim-biligine baılanysty ekeni sózsiz. Keleshegimizdi kimge, qandaı áleýettegi qaýymǵa tapsyrǵanymyzdy, ondaǵy sapany kóterýdegi kedergilerdi baıyptap berdik. Atalǵan salada maman daıarlaý máselesine qatysty atqarylatyn áli talaı sharýa bar sekildi...