Áleýmettik ǵylym: Basymdyqtardyń jańa modeli

Máseleniń túp-tórkini – ǵylymı basym­dyqtardy aıqyndaý júıesinde jatyr. Eli­miz­de ǵylymı zertteýlerdiń ta­qy­ryptary, kóbine qoǵam men ekono­mıkanyń suranysyna baı­lanysty emes, ǵalymdardyń múm­kindikterine qaraı belgilenetini shyndyq.

Sonymen qatar ǵylym­dy qarjy­landyrýdyń 7 basym­dyǵy men 153 mamandandy­ryl­ǵan baǵyttan turatyn qazir­gi qoldanystaǵy modeli  stra­tegııa­­lyq maqsatqa negizdelýi tıis edi. Nátıjesin­de, áleý­met­tik másele­ler usaq taqyryptarǵa bólshektenip otyr. Sondyqtan «XXI ǵasyrda eldiń ıdeo­logııalyq jáne qo­ǵamdyq turaq­tylyǵyn ǵylymı turǵyda qalaı qamta­masyz etýge bolady?» degen suraq áli kókeıkesti.

Memleket basshysynyń tap­syr­­ma­laryn oryndaý aıasynda Aka­demııa ǵylymı basymdyq­tar­dyń tórt deńgeıden turatyn jańa, ıerar­hııalyq modeline kóshýdi usynady:

1) strategııalyq deńgeı – ult­tyq qaýipsizdik pen ekonomıkanyń báse­kege qabiletti sektorlary úshin sheshýshi mańyzy bar jobalar;

2) perspektıvalyq deńgeı – álemdik deńgeıdegi quzyretterdi qalyptastyryp, uzaqmerzimdi teh­nologııalyq áleýetti qamtama­syz etetin baǵyttar;

3) bazalyq deńgeı – qoldan­baly sheshimderdi qamtamasyz etýdiń negizi sanalatyn irgeli jáne ınjenerlik zertteýler;

4) áleýetti keńeıtý deńgeıi – jańa jáne damýshy baǵyttardy qoldaý, rezervti qalyptastyrý jáne ǵylymı portfeldi árta­rap­tandyrý.

Bul modeldiń túpki máni mem­leket ǵylymdy jeke-jeke ta­qy­ryptar jıyntyǵy retin­de emes, ulttyq mindetter port­feli retin­de basqarýǵa qurylady. Áleý­met­tik ǵylym­dar úshin bul model mańyzdy. Adam kapıtaly, qoǵam­dyq qatynastar, tarıh, tárbıe, til saıasaty, memlekettik basqarý sapasy men quqyqtyq tártip máselelerine qatysty zertteý­ler Strategııalyq kontýrda naq­ty aıqyndalýǵa tıis. О́ıtkeni dál osy salalar eldiń ult­tyq qaýipsizdigin jáne áleýmettik turaqtylyǵyn aıqyndaıdy.

Alaıda mundaı joǵary márte­be jiti jaýapkershilikti de talap etetini sózsiz. Sýbektıvızmdi boldyrmaý úshin biz árbir ǵylymı baǵyt bo­ıynsha «Saraptamalyq derekteme» quralyn engizemiz. Bul – ǵylymı áleýetti, naqty qoǵamdyq suranysty, kadrlyq bazany jáne ha­lyqaralyq trendterge sáı­kestikti baǵalaıtyn qatań aýdıt. Bul qadam áleýmettik  zert­teýlerdi «taqyryptar jıyn­tyǵynan» naqty nátıjege shynaıy suranysy bar ulttyq mindetter júıesine aınaldyrýǵa múmkindik beredi.

Strategııanyń ekinshi elementi – sıfrlyq jyldamdyq. Álemdik trendterdi der ýaqytynda boljaı almasaq, eń minsiz degen basymdyqtar modeli de tıim­siz. Sondyqtan Ult­tyq ǵylym akademııasy Koreıa­nyń ǵylymı-tehnıkalyq aqparat ıns­tıtýtymen (KISTI) birlesip, «AI SilkNet» ortalyǵyn – ulttyq forsaıt predıktıvti taldaý júıesin qurdy. Bul júıe jarııalanymdar, patentter men tehnologııalar sekildi aýqymdy derekterdi birtutas ıntellektýaldy sıfrlyq ekojúıege bi­rik­tiredi. Áleýmettik-gýmanı­tarlyq máseleler úshin bul asa mańyzdy. Biz kóshi-qondy basqa­rý, teńsizdikpen kúres, saıası máde­nıetti jáne aqpa­rattyq ornyq­tylyqty arttyrý salala­ryndaǵy úzdik álemdik tájirı­belerdi naqty ýaqyt rejiminde kórip, olardy jedel túrde ult­tyq ǵylymı-tehnıkalyq tapsyr­malarǵa aınaldyrýymyz qajet. «AI SilkNet» – jahandyq aqparattar aǵynyndaǵy memlekettiń «kózi».

Úshinshi element – básekelestik sapasy men ǵylymı mindetterdiń aýqymy. 2025–2027 jyldarǵa arnal­ǵan baǵdarlamalyq-nysa­naly qarjy­landyrý konkýrsyn­da ǵylymı-teh­nı­ka­lyq tap­syr­­malardyń 42%-y boıyn­sha bir ǵylymı taqyrypqa bir ǵana ótinim kelgen. Bul jaǵdaı ásire­­se gýmanıtarlyq blokta anyq baı­­qa­lady. Júrgizilgen taldaý­lar ǵyly­mı baǵdarlamalar ara­syndaǵy báseke­lestiktiń tó­men­digi olardyń sapasyn álsi­rete­tinin kórsetip otyr. Biz­diń usy­nysymyz – usaq ári byty­rań­qy jobalardan iri trans­dıs­sıp­lınar­lyq megagranttarǵa kó­shý. Biz sosıo­logterdi, eko­no­­mıs­terdi, demograftardy, zań­gerlerdi, psıhologterdi jáne IT maman­dar­dy qazirgi zamannyń negizgi syn-qaterleri tóńireginde birik­tirýimiz kerek. Mundaı megamindetter qata­ry­na mynalar jatady:

1. «Demografııalyq turaqty­lyq jáne kóshi-qon» – jaı ǵana sta­­tıstıka emes, qonys­ta­ný men eń­bek naryǵyn model­deý. Iаǵ­nı tur­ǵyndardyń qonys­ta­nýyn, ishki jáne syrtqy mıgra­sııa­­ny, eńbek na­ryǵyn jáne de­mog­­­rafııa­lyq úde­ris­terdiń áleý­­met­­tik turaqty­lyqqa áserin mo­deldeý.
2. «Memlekettik basqarý sapa­sy jáne quqyqtyq jań­ǵyr­tý» – reformalarǵa arnal­ǵan dáleldemelik baza. Bul mem­lekettik ınstıtýttardy ońtaı­landyrý, basqarýdyń ashyq­tyǵy men tıimdiligin qamtamasyz etý.
3. «Ulttyq birliktiń ıdeolo­gııa­­lyq platformasy» – qundy­lyqtardy ǵylymı negizdeý, etnos­tar men má­denıetter arasyn­daǵy ıntegrasııany nyǵaıtý, azamattyq biregeılikti damytý.
4. «Sıfrlyq gýmanıtarıs­tıka jáne memlekettik tildiń bolashaǵy» – ǵylym, bilim jáne memlekettik basqa­rýda qazaq tiliniń tildik korpýs­tary men sandyq modelderin (LLM) jáne taldaý quraldaryn jasaý.
5. «Bilim berý men adam kapı­taly­nyń jańa modeli» – jasandy ıntel­lektiniń syn-qaterlerine beıimdelý, bilikti kadrlar daıar­laý, XXI ǵasyr daǵdylaryn damytý.
6. «Sý qaýipsizdigi jáne áleý­mettik-ekologııalyq adaptasııa» – sýdy paıdalaný boıynsha jańa «qoǵamdyq kelisim» modelin ázirleý, turaqty damýdyń qundy­lyqtyq aspektilerin zertteý, ekologııalyq máselelerdiń áleýmettik áserin baǵalaý.

Bul megamindetterdi júzege asyrý nátıjesinde tek esepter emes, qos maqsatty kózdegen (ǵyly­mı ári basqarýshylyq) ónim­­der usynylady: saıasatqa ar­nal­­ǵan sheshimder pa­keti, ádiste­me­­ler, sıfrlyq platformalar, áleý­mettik ahýaldy ólsheý quraldary.

Tórtinshi element – aýmaq­tyq turaqtylyq jáne óńir­ler­diń róli. Ǵylym salasynda aıtarlyqtaı óńir­­lik teńgerim­sizdik saqtalýda. Qazir ǵalymdardyń 61%-dan astamy jáne bıýdjettik qarajattyń 71%-dan as­tamy Almaty men As­tanada shoǵyr­lanǵan. Bul zertteý uıymdary men óńir­lerdiń, kásiporyndardyń naqty qajet­tilikteri arasyndaǵy alshaq­tyqty kúsheıtip, qoldanbaly ǵylym­nyń damýyn tejep otyr.

Memleket basshysynyń óńir­­lik ǵylymdy damytý jó­nin­­degi tapsyrmasyn oryndaý maq­­satynda Akademııa «Qýat­ty óńir­lik ǵylym – qýatty óńir» baǵdarlamasynyń basta­ma­shy­sy boldy. О́ńirlik teń­gerim­siz­dikti joıý jańa basqarý tehnologııalaryn qajet etedi. Jer­gilikti atqarýshy organ­dar óńirdi ǵylymı negizde basqa­rý quraly­na ıe bolýy kerek. Bul – ta­bıǵı, demog­rafııalyq, eko­no­mıka­lyq jáne áleýmettik derek­terdi she­shim qabyldaýdy qol­daý júıele­ri­ne ıntegrasııa­laý degen sóz. Osy rette biz keńistik-ýaqyttyq jasandy ın­tel­lektini qoldanamyz. Ol mıg­rasııalyq aǵyndardy boljaýǵa, áleýmettik shıele­nistiń jasyryn aımaqtaryn anyqtaýǵa qabiletti ári basqarýshylyq sheshimder qabyl­danbas buryn olardyń saldarlaryn modeldeı alady.

Osy logıka boıynsha Akademııa Ulttyq agrarlyq ýnıversıtetpen birlesip, Soltústik Qazaqstan oblysy úshin sheshim qabyldaýdy qoldaý júıesin qu­rýǵa arnalǵan qanatqaqty ǵyly­mı baǵdarlamany júzege asy­rmaq. Akademııa bazasynda Qy­taı Ǵylym akademııasynyń aka­demıkterimen birlese otyryp, keńistiktik-ýaqyttyq jasandy ıntellekt zerthanasy ashylyp, otandyq DeepBas JI modelin qurý jumystary bastaldy.

Osylaısha, Ulttyq ǵylym aka­demııasynyń usynystary bir arna­ǵa toǵysqan tutas júıe­ge aınalady: naqty memleket­tik mindetter (maǵynasy aıqyn­dalmaǵan, túsinik­siz taqy­ryptardyń ornyna); ba­sym­dyqtardyń ashyq kontýrlary (bul jerde áleýmettik ǵylymdar – strategııaǵa aınalady); «AI SilkNet» analıtıkalyq qýaty (sıfrlyq forsaıt); aýqymdy pánaralyq mega­granttar, olar qoǵam men óńirler­diń damýyna naq­ty serpin beredi. Sonda ǵana áleýmettik ǵy­lymdar tek «shyndyqty pas­sıvti túsindi­rýmen» shektel­meı, Qazaqstan­dy turaqty, ádilet­ti ári bá­­sekege qabi­letti etýge ti­keleı úles qo­satyn bel­sen­di qalyptas­tyrýshy kúshke
aınalady.

Aqylbek KÚRIShBAEV,

Prezıdent janyndaǵy Ulttyq quryltaı múshesi, akademık