Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Árıne, joldaǵy apattyń kóbeıýin polıseılerdiń nemquraıdylyǵymen ǵana baılanystyrǵanymyz durys emes. Munda faktor kóp. Kóbine júrgizýshilerdiń kinásinen bolyp jatady. Memleket basshysy jol-kólik apatynyń tek bizde ǵana emes, kóptegen el úshin óte ózekti másele bolyp otyrǵanyn jetkizdi. Al oǵan basty sebeptiń biri dep avtokóliktiń kóbeıýin atap ótti.
«Infraqurylym jetildirildi, baqylaý kúsheıdi. Aıyppuldy ósirý týraly sheshim de, eń aldymen, jol qaýipsizdigin qamtamasyz etý úshin qabyldandy. Sonyń nátıjesinde ahýal jaqsaryp keledi, kólik apattarynan bolǵan adam ólimi 9,4 paıyzǵa azaıdy. Alaıda qoǵam jol erejesin saqtaýǵa nemquraıly qarasa, qolǵa alynǵan sharalardyń eshqaısysy tıisti nátıje bermeıdi. Túptep kelgende, júrgizýshiler qarapaıym, biraq óte mańyzdy talaptardy saqtamaǵandyqtan, jan túrshigerlik apattar bolyp jatady. Bul jaǵdaı kólik júrgizýshileriniń jol erejesin bilmeýiniń nemese ony bile tura elemeýiniń kesirinen oryn alady. Dál osyndaı jaýapsyz júrgizýshiler adam ólimine ákep soqtyratyn apattarǵa sebepker bolady», dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Prezıdent suhbatynda keıbir damyǵan elderde kólik apattarynyń aldyn alý úshin jańa tujyrymdama engizilip jatqanyn jetkizdi. Soǵan sáıkes ár adam polısııa qyzmetkerlerine ustalyp qalýdan qoryqqandyqtan emes, óziniń jáne basqa adamdardyń qaýipsizdigin oılaǵandyqtan, jol erejesin saqtaýǵa tıis ekenin atap ótti. Budan bólek, Memleket basshysy bul salaǵa jańa tehnologııalardy, sonyń ishinde álem bar yntasyn salyp otyrǵan jasandy ıntellektini keńinen engizgen jón ekenin aıtty.
Ásilinde, Prezıdent suhbatta aıtqandaı, byltyrǵy JKO saldarynan bolǵan adam shyǵyny azaıǵanymen, bul tóńirektegi jyl saıyn ósip kele jatqan jalpy statıstıka ońala qoıǵan joq. Bas prokýratýra Quqyqtyq statıstıka jáne arnaıy esepke alý jónindegi komıtetiniń resmı málimetine súıensek, keıingi bes jylda kórsetkish satylap ósip keledi. Máselen, 2021 jyly – 13 940, 2022 jyly – 14 834, 2023 jyly – 15 886, 2024 jyly – 31 597, al ótken jyly 36 146 jol-kólik oqıǵasy tirkelipti.
Komıtettiń eldegi jol apattarynan jaraqat alyp, jantásilim etken adamdar sanyna da kóz júgirtsek, jaǵdaı máz emes. 2021 jyly – 2 270 (zardap shekkender – 18 096), 2022 jyly – 2 425 (zardap shekkender – 19 135), 2023 jyly – 2 543 (zardap shekkender – 19 554), 2024 jyly – 2 579 (zardap shekkender – 40 873), al byltyr 2 330 (zardap shekkender – 49 220) adam qaza tapqan eken. Bir qýanarlyǵy, byltyr qaza tapqandar sany azaıypty. Degenmen qalaı qýansaq ta, myńdaǵan adam ólimi báribir qýanyshyńdy sý sepkendeı basady.
Bul máselege Memleket basshysy 2024 jylǵy halyqqa arnaǵan «Ádiletti Qazaqstan: zań men tártip, ekonomıkalyq ósim, qoǵamdyq optımızm» atty Joldaýynda da mán berip, tıisti vedomstvo basshylaryna tapsyrma júktegen. Otandastarymyzdyń kún saıyn jol ústinde qazaǵa ushyrap jatqanyn, tipti olardyń arasynda tutas otbasylar da bar ekenine qynjylys bildirgen Prezıdent júrgizýshilerdi daıarlaý deńgeıiniń de tómendep ketkeni jasyryn emes ekenin aıtty. Júrgizýshi kýáligin arnaıy oqymaı-aq alatyn jaıttar bar ekenine toqtalǵan Memleket basshysy Úkimet, ákimder, Ishki ister mınıstrligi batyl qadam jasaýy kerektigin eskertip, depýtattar da bul máseleni nazarda ustaýǵa tıis ekenine nazar aýdarǵan-dy.
Oqıǵalardyń basym bóligi negizinen júrgizýshilerdiń jolda júrý erejelerin saqtamaýdyń, olarda zańǵa moıynsuný minez-qulyq qaǵıdalary men daǵdylarynyń qalyptaspaýynyń, jastardyń jolda ushqalaqtap, zeıinsiz bolýynyń, mas kúıinde jolǵa shyǵý men jaıaý júrginshilerdiń de ruqsat etilmegen kez kelgen tustan kese kóldeneń óte shyǵýynyń, qarly kúnderi joldyń durys tazalanbaýynyń, avtomobıl joldarynda kúni-túni maldyń mań-mań basyp, qaraýsyz júrýiniń saldarynan ekenin kúndelikti jańalyqtardan kózimiz kórip, qulaǵymyz estip otyr.
Jýyrda alqa otyrysyn ótkizip, ótken jyldyń jumysyn qorytyndylaǵan Ishki ister mınıstrligi biraz qylmystyń betin ashqanyn málimdedi. Otyrysta mınıstr Erjan Sadenov byltyr quqyqtyq tártip pen qoǵamdyq qaýipsizdikti nyǵaıtýdyń mańyzdy kezeńi bolǵanyn atap ótti.
«О́tken jyl Memleket basshysy jarııalaǵan «Zań men Tártip» qaǵıdatyn nyǵaıtý kezeńi boldy. Osy baǵytta mınıstrlikte Profılaktıka jyly jarııalanyp, bul jasalyp qoıǵan quqyq buzýshylyqtarǵa den qoıýdan olardyń aldyn alýǵa basymdyq berýge múmkindik týdy. Júıeli profılaktıka óz tıimdiligin dáleldep, qylmystyń turaqty túrde tómendeýine septigin tıgizip keledi», dedi mınıstr E.Sadenov.
Mundaı oń kórsetkishter kóńilimizdi kónshitedi. Alaıda jol-kólik oqıǵasyn qalaı azaıtýǵa bolady degen suraq kún tártibinen áli de túspeıtin túri bar. Ádette quzyrly organdar kórsetkishterdiń oń dınamıkasyn aldyn ala qolǵa alynǵan profılaktıkalyq jumystardyń nátıjesi dep túsindiredi. Al ólim-jitimniń, ásirese kólik apattarynyń kóbeıýin polıseılerdiń qyraǵylyǵy men tynymsyz jumysynyń arqasynda kóp tirkeldi dep málimdep jatady. Múmkin solaı da shyǵar. Biraq qalaı bolǵan kúnde de, ózekti órter ókinishti faktiniń artyp bara jatqany janǵa batady.
Kólik salasyndaǵy sarapshy mamandar da, polıseıler de nesheme keńes berip, eskertýlerdi aıtýdaı-aq aıtyp keledi. Biraq tyńdar qulaq bolmaǵan soń, naqty nátıje eńse kóterter emes. Mamandar maksımaldy jyldamdyqty 5 paıyzǵa azaıtqan jaǵdaıda, adam shyǵyny 30% kemıtinin aıtyp keledi. Mektepter men turǵyn úılerdiń mańynda jyldamdyqty 20 km/s deıin azaıtý qajet. Aldyńǵy oryndyqtaǵylar qaýipsizdik beldigin qoldansa, adam shyǵynyn 50% azaıtatynyn zertteýler dáleldegen. Al artqy oryndyqta qaýipsizdik beldigin taǵý kisi ólimin 75%-ǵa deıin, sondaı-aq balalarǵa arnalǵan qaýipsizdik qurylǵylary olardyń jol-kólik oqıǵasynan qaza tabýyn 54-80% deńgeıde boldyrmaıdy.
Oqıǵalar kezinde otandastarymyz eshbir ǵajaıyp jaǵdaılarda qaza taýyp jatqan joq. Sol baıaǵy jyldamdyqty asyrý, mas kúıinde rólge otyrý, basyp ozý (manevr) erejeni buzý, qarama-qarsy jolǵa shyǵyp ketý, jol qıylysy erejesin saqtamaý, qırap turǵan kóligimen jolǵa shyǵý, ara-qashyqtyqty saqtamaý, jol belgilerine baǵynbaý, adam tasý erejesin buzý, tipti jaıaý júrginshilerdiń de joldan ótý erejesin saqtamaýynyń arty orny tolmas adam shyǵynyn boldyryp otyr.
Prezıdent byltyrǵy Joldaýynda aıtyp ótkendeı, árbir adam óz ómirine jáne aınalasyndaǵy adamdardyń qaýipsizdigine jaýapty ekenin sezinýge tıis. Al kólik júrgizý mádenıetin búkil qoǵam bolyp qalyptastyrýymyz qajet.
