Búgin bizdiń stýdentterimizge elimizdiń basty baılyqtary ne dep saýal salsańyz eń aldymen munaı, gaz, jer, paıdaly qazbalar altyn, sońǵy kezde «ınvestısııalar», «ınnovasııalar», keıbireýleri «aqsha» deıdi. Basqasha aıtqanda, materıaldyq baılyqty alǵa tartyp, rýhanı-mádenı baılyqtardy eskere bermeıdi.
«Biz, – dedi, – N.Nazarbaev, – derbes memleket qurý baqytyna ıe bolǵan 193 ulttyń birimiz. Basqa baqyttyń qonýy bir bólek, sol baqytty baǵalaı bilý bir bólek». Eń qymbat ta qasıetti baǵa jetpes baılyq – Táýelsizdik. 105 jyl ómir súrgen qytaıdyń joǵary mártebeli otbasynyń murageri Ý.Týnan (1884-1989 j.j.) erekshe qabiletti adam bolǵan, boıyndaǵy týa bitken aýrýdan óziniń ishki energııa kúshimen saýyqqan. Onyń keremet qabiletteri týraly áńgimeler kóp. 1937 jyly ýnıversıtette jumys jasap júrgen kezinde oqý ornynyń seıfinen bir jylǵa jumsalatyn qarjysy urlanyp ketipti. Izdeýshiler ol qarjynyń taýda tyǵylǵan bandynyń qolynda ekenin baıandaıdy. Biraq oǵan táýekel etip eshkim bara almaıdy. Jasy ulǵaıǵan Ý.Týnan osy iske batyl kirisedi. Bandynyń talaı tosqaýyldarynan ótip, óziniń erekshe qasıetteriniń arqasynda qaraqshylardyń bas májilis zalyna ótedi. Bandynyń jetekshisi áıel eken. Ý.Týnan oǵan Japonııamen óz táýelsizdigi úshin soǵysyp jatqan Qytaıǵa bilimdi azamattar qajet, al urlanǵan qarjy jastardyń bilim alýyna jumsalmasa, el zııan shegedi degen. Ataman áıel «men eń aldymen qytaı áıelimin, sosyn baryp qaraqshymyn» degen eken. Sondyqtan aqsha urlaǵandardy izdetedi, olardy tapqannan keıin ólim jazasyna buıyryp, qarjyny ýnıversıtetke qaıtarady. Qaıtý saparynda qymbat júkti jetkizý úshin Ý-dyń qasyna qarýly kúzetshilerdi de qosa beredi. Osylaı elge qaýip tóngizgen sýyqqol el múddesin oılastyra bastaıdy. («Naýka-relıgııa» 2013, №1, 54 bet). Adasyp, keıin aıybyn túsinip, ultyna qyzmet etý, ol da kisilik qasıet.
Al táýelsizdikti saqtaý úshin senim, kelisim, turaqtylyq, túsinistik, áleýmettik ádildik, ar, uıat, jaýapkershilik degen eń qymbat, aqshaǵa satyp almaıtyn qundylyqta ekenin keıde oılanbaıtyn sııaqtymyz. Bir kezderde munaı, gaz, basqa da baılyq sarqylar, bolmasa búgingideı baǵasy arzandar, al kisilik, ımandylyq, ózara syılastyq qaı zamanda da qundylyq bolyp qala beredi. Elbasy qoǵamdyq kelisimdi, ásirese, etnosaralyq túsinistikti ál-aýqattyń, qaýipsizdiktiń tiregi dep óte oryndy aıtty. Sondyqtan bıylǵy jyl – Qazaqstan halqy Assambleıasynyń jyly, ótkendi saralap, bolashaqqa qadamdarymyzdy oılastyratyn jyl bolǵaly tur. Osyǵan oraı táýelsizdigimizdi baıandy etetin, barlyq qazaqstandyqtardyń basyn biriktiretin memlekettik til – qazaq tili tóńireginde birqatar áleýmettik-psıhologııalyq máselelermen bóliskendi jón kórdik.
- Jańa tildik ahýal
Memlekettik til jalpy memlekettik saıasatqa, Konstıtýsııaǵa negizdelinedi. Teorııa jáne praktıka júzinde de qazaq tiline memlekettik til retinde basymdyq berildi. «Tilder týraly» Zańmen, memlekettik baǵdarlamalar arqyly tildi qoldaý júzege asyrylyp keledi. Sonymen qatar, orys tilin, basqa da tilderdi damytý strategııalyq baǵyt bolyp esepteledi. Til saıasaty birtildik emes, qostildilik, kóptildilik júıe qalyptastyrýdy kózdeıdi. Degenmen, qazaq tiliniń mártebesi bólek másele.
Qazaq tiliniń táýelsizdik jyldarynda bilim, buqaralyq aqparat quraldary, mádenıet, óner, ekonomıka, ǵylym, saıasat, qorǵanys salalarynda órisi keńeıdi. Qazaq tili din salasynda da keń óris aldy. Tek qazaq tilinde birneshe telearnalar jumys jasaıdy, termınologııa salasynda júıeli jumystar jalǵasýda. Qazaq tili ǵylym tiline de aınala bastady, ol tilde dıssertasııalar qorǵalady. Qazaq tili basqa tilderden, Eýropa, ásirese, aǵylshyn, sondaı-aq, arab, túrki tilderinen jańa sózdermen tolyqty.
Prezıdent Ulytaý tórindegi tolǵanysqa toly sózinde: «Men bárin bilemin, bizdiń jazýshylarymyz, mádenıet ókilderi bizdiń tilimiz jetimdik kórip keledi, táýelsizdiktiń jıyrma jyl ishinde baıǵus tilimiz jetimdikten shyqpaı júr» dep aıta beredi, – dedi – «Baqytsyzbyn» degen adam baqytsyz bolady. «Baqyttymyn» dep júrse, baqytty bolady. «Tilimiz bar» dep júrse, tilimiz bar bolady. «Tilimiz joq» dep júrse, tilimiz joq bolady», – dedi.
Táýelsizdik alǵannan keıin qazaq tilinde bilim alatyn oqýshylardyń sany 574 myń adamǵa ósken, ol barlyq oqýshylardyń 64,5%-yn quraıdy. Jylyna 25 myńnan astam qazaq mektepterinde oqıtyn oqýshylardyń sany ósip otyr. Qazaq tilinde oqıtyn oqýshylardyń sanynyń ózi ult sanynyń ósýiniń ındıkatory, ólshemi deýge de bolar. Shym-shymdap, az-azdap bolsa da ulttyq sana ósip, qazaqtar ulttyq mektepte balalaryn oqytýda. Ulttyq sanany oıatyp, eldi tárbıeleýde ulttyq patrıottyq kúshterdiń yqpaly zor. Qazaq tilinde bilim alatyn qazaq jastarynyń sanynyń ósýi, oǵan qazaq halqynyń búgin suranysy burynǵy kezdermen salystyrǵanda da artýy qazaq tiliniń ıesi barlyǵyn kórsetedi.
Eń bastysy, qazaq tili tóńireginde psıhologııalyq ahýal ózgere bastady, jaǵymdy tildik psıhologııa, tildik ıdeologııa, ońdy, bolmasa beıtarap kózqaras qalyptasa bastady, qazaqtar arasynda tilge baılanysty jańa sana-sezim, tildik úlgi, tildik ustanym, minez-qulyq qalyptasyp keledi. Biz osydan 25 jyl burynǵy qazaqtar emespiz.
Ýrbanızasııalaý qala halqynyń sanyn qazaqtar esebinen ósirýde, 1970 jyly qalalarda olar 17,2%-dy qurasa, 2009 jyly 55,9%-dy qurady. Orystar sáıkesinshe 58,2%-dan 31,9%-ǵa tústi. Aýyldyq jerde qazaqtar 1970 jyly 48,3-dy qurasa, 2009 jyly – 71,5% boldy. Orystar sáıkesinshe 26,3%-dan 14%-ǵa deıin azaıdy. Qazaqtardyń aýyldyq jerde úles salmaǵynyń ósýi orys halqynyń qalaǵa, tarıhı otandaryna qonys aýdarýyna baılanysty. Qalalarda jańa tildik ustanym, tildik betalys, tildik praktıka kórine bastady. Eń aldymen, qalalyq qazaqtar arasynda ana tilin meńgerýge umtylys kúsheıdi, al ana tilin biletin aýyl qazaqtary arasynda orys tiline yqylas azaıǵan joq.
- Qaıshylyqtar
2013 jyly 18 sáýirde Elbasy Jarlyǵymen Qazaqstan halqy Assambleıasynyń 2020 jylǵa deıingi damý tujyrymdamasy bekitildi. Onda eldiń birligin nyǵaıtý, etnostyq mádenıetter men órkenıettiń úndesý baǵytyndaǵy memleketimizdiń tájirıbesin qorytyndylaýmen qatar, etnosaıasatty iske asyrý salasyndaǵy kúrdeli obektıvtik jáne sýbektıvtik faktorlar da atalǵan. Solardyń ishinde «halyqty biriktirýshi faktor, áleýmettik utqyrlyqtyń jáne ár azamattyń básekege qabilettiliginiń kepili bolyp tabylatyn memlekettik tildi jekelegen etnos ókilderiniń tómen deńgeıde bilý;
– qoǵamnyń bir bóliginiń dúnıetanymdyq turǵydan enjarlyǵy, ulttyq-memlekettik sáıkestik pen ulttyq birlikti nyǵaıtý tetikteriniń álsireýi» – delingen.
Etnolıngvıstıka ilimi tildik oppozısııa nemese tildik básekelestik degen máselege mán beredi. Qazaq tiliniń mártebesiniń ósýi tildik oppozısııany kúsheıtti. Birinshiden, ol oppozısııa tek orys tilinde sóıleıtin, jazatyn, oılaıtyndarmen negizinen eki tilde sóıleıtin, jazatyn, oılaıtyndar arasynda. Áli de orys tiliniń artyqshylyǵyn saqtaǵysy keletin nıet, psıhologııa, qazaqy qundylyqtarǵa, ásirese, qazaq tili men mádenıetin ishteı mensinbeýshilik, tákapparlyq, «ulylyq» derti basym. Ekinshiden, bul qaıshylyq tek orystildi qazaqtar men qostildi qazaqtar arasynda kórinis alady. Tildik nıgılızm ana tilin mensinbeıtin, ulttyq qundylyqtardy moıyndamaıtyndar men ulttyq patrıottar arasynda kórinis alyp otyr.
Taǵy da bir qaıshylyqty aıtpasa bolmaıdy. Qazaqtar arasynda qospa, bylyq, qoıyrtpaq, orys-qazaq sózderin aralastyryp sóıleý keń etek aldy. Bul qarapaıym adamdar túgil, ıntellıgensııa, aqyn, jazýshylar, ǵalymdar arasynda da beleń alyp barady. Saýatty, ádebı tildiń úlgisin kórsetetinder kúndelikti ómirde azaıyp bara jatyr. Ýkraınada «sýrjık» degen qubylysty kóp aıtady. Sýrjık bıdaı men qara bıdaı, qara bıdaı men arpa, taǵy da basqa qospalardy bildiredi. Osydan ýkraındyqtar orys-ýkraın, ýkraın-orystildik qoıyrtpalyqty da «sýrjık» dep ketken. Sýrjık, jergilikti til men ústem tildiń qospasy, qoıyrtpaǵy, negizinen otarlanǵan elderge tán, bara-bara adamdar qatynasynyń úırenshikti quralyna aınalyp, turmystyq tilden ádebı tilge básekeles til bolyp, keıin tipti ádebı tildi de yǵystyrýy múmkin álemde ondaı jaǵdaılar kezdesedi. Sýrjık nemese bizdiń búgin etimiz úırengen shubar tiládebı tilimizge oppozısııa bolyp otyrǵany anyq.
Til biliminde til naryǵy (ıazykovoı marketıng) degen uǵym bar. Ár memlekette tilderdiń óz aldyna áleýmettik toptardyń mártebesin aıqyndaıtyn yqpalyna baılanysty óz «baǵasy», óz qundylyǵy bar. Til adamdyq kapıtal retinde onyń meńgergenderdiń qoǵamdaǵy ekonomıkalyq, áleýmettik, saıası mártebesin aıqyndaıdy, sondyqtan ol tilge suranys ta joǵary. Negizinen, ol qyzmetti memlekettik til atqarady.
Búgin qazaq tili alýan túrli básekelestikke túsip otyr: ekonomıkalyq salada, ıntellektýaldyq, ǵylymı, memlekettik qyzmet, mádenıet, óner, BAQ, quqyq, densaýlyq, otbasy, din, áskerı qyzmet, syrtqy saıasat, básekelestik kúsheıýde. Búgin til máselesin barlyq salalarda tek zańmen retteı almaıtyndyǵymyzǵa kózimiz jetti. Mysaly, otbasy, kúndelikti turmystyq qatynastarda, bazar, saýda, kólik, densaýlyq, basqa da salalardy qazaq tiline zańmen ıkemdep, jónge salý qıyn. Ol mádenıet, ulttyq namysqa, tárbıege baılanysty.
Álemdik tájirıbede san jaǵynan basym ulttyń tili qoldanysta basym til de bolatyny belgili, ony mamandar ústem til, basym til (domınantnyı ıazyk), deıdi. Qazaqstandaǵy jaǵdaı ózgeshe, san jaǵynan az halyqtyń tili basym, ústem til (domınırýıýshıı ıazyk) bolyp, memlekettik til retinde qazaq tili áli tolyqqandy, jan-jaqty, qoǵamdyq barlyq salalarda qoldanysqa ıe bola almaı otyr.
Kóptegen sarapshylar memlekettik tildiń qoldanysynyń tarlyǵyn oqýlyqtardan, oqý metodıkasynyń jetilmegendiginen kóredi. Ol syn oryndy da shyǵar. Biraq eshqandaı memlekette barlyq eldiń kóńilinen shyǵatyn oqýlyq ta, oqý metodıkasy da joq. Reseı sarapshylary, ǵalymdary, mysaly, orys tilin oqytýdyń deńgeıine kóńilderi tolmaıdy, biraq olar tildi meńgerýine emes, orys tilin bilmeıtin reseılik joq, til mádenıetine nazar aýdarady.
Álemde 184 memleket kópultty, kóptildi, olarda 600-den astam tildik toptar bar. Ár eldegi tildik ahýaldyń basqalarmen uqsastyǵy da, qaıtalanbaıtyn erekshelikteri de bolatyny belgili.
- Til saıasaty erekshelikteri: Belarýssııa jáne Qazaqstan
Táýelsizdik alǵan burynǵy keńestik respýblıkalarynda orystaný, ultsyzdanýdyń tarıhy da, onyń saldary ártúrli. Osy tusta, ultsyzdaný deńgeıi asqyndaǵan eki memleketti mysalǵa alýǵa bolady: biri – Belorýssııa, ekinshisi – Qazaqstan. Belorýstar men qazaqtar aıaqtaryn alshań basyp, tym erkinsimeı, qyzbalyqqa berilmeı táýelsizdiktiń paıymyn, parqyn, mánin túsingen halyqtar. Ol baısaldy ahýal prezıdentter N.Nazarbaev pen A.Lýkashenko ustanǵan saıasatynan týǵan. Belorýs tiliniń qazaq tilimen salystyrǵanda jaǵdaıy áli aýyr. Orys tili belorýs tilimen qatar memlekettik bolyp qabyldandy. Biraq, til saıasatynyń bir ereksheligi belorýs tiliniń aıasyn keńeıtý tek tildi oqytýmen shektelmeıdi, elde ult mádenıeti, tarıhy, onomastıka, basqa da salalarda ult mártebesine baılanysty jaǵymdy psıhologııalyq ahýal, patrıottyq sana qalyptastyrý bolyp otyr. Belorýstar tipti 7 qarasha merekesinen de bas tartpady: halyq ol kúnniń saıası mánin birte-birte túsindi. Kommýnıstik senbilikter de kúshin joıǵan joq, ol endi burynǵy mazmunynan ajyrap, patrıottyq mazmunǵa ıe bola bastady: astananyń, qalalardyń, eldi mekenderdiń tazalyǵyn saqtaý kózdeldi. Baspasózge jazylý da mindetti, biraq ol kórshi ýkraındyqtardaı eldegi jaǵdaıdy saıasattandyrmaı, naryq zamanynda aqylǵa syıymdy ómir súrý, aqshany jumsaı bilý, elde jemqorlyqpen kúresý, ana tilin syılaý sııaqty jańa zamanǵa beıimdeldi. Belorýstar tym baı da emes, tym kedeı de emes, biraq toqshylyqta ómir súrýde. Belorýssııa ózin Batysqa da, Shyǵysqa da bura tartpaı aralyqty tıimdi saqtaıdy, osy saıası ustanym ult, til saıasatyna jaǵymdy yqpal etýde. Belorýstar Polshanyń da, Reseıdiń de otarlyq saıasatynyń zardabyn shekken. Sondyqtan, orys patshalarynyń, patsha generaldarynyń eskertkishterinen arylǵan. Mınsk qalasynyń bas kóshesiniń biri buryn Krasnoarmeıskaıa bolsa, búgin ol kóshe Kastýs Kalınovskıı atynda. Ol da Ýkraınadaǵy Bandera sııaqty qaıshylyqqa toly tulǵa. Endi memlekettiń atyn ózgertý máselesi kóterilýde. Belarýssııa táýelsiz memleket, memlekettiń atyndaǵy, «rýssııa» degen qosymsha otarlanǵan zamandy eske alatyndyqtan memlekettiń atyn ózgertý jón degen ýáj aıtylýda. Sondaı-aq, belorýstarda kırıllısany latyn álipbıine aýystyrýdy kún tártibine qoıyp otyr. Degenmen, belorýs tili tolyqtaı tuǵyryna minsin, sonan keıin oılanaıyq degen pikir ústem, úzildi-kesildi qarsy pikir aıtylmady.
Qazaqtar da orystandyrý saıasatynyń ókpe tusynda turdy. Reseı ımperııasynda tuńǵysh halyq sanaǵy 1897 jyly júrgizilgen. Túrkistan ólkesin eseptemegende, qazaqtar 81,9%-dy, orystar 10,15%-dy quraǵan, qalǵany basqa ult ókilderi.
Odan ári 1959 jylǵa deıin qazaqtardyń úlesi óz elinde azaıa beredi: 1920 jyly – 58,5%, 1939 jyly – 37,8%, 1959 jyly – 30%, 1970 jyldan bastap qazaqtardyń úles salmaǵy az da bolsa óse bastap, 32,5% quraıdy, 1979 jyly – 35,5%, 1989 jyly – 40,0% boldy. Eki jyldan keıin halyqtyń 60%-y basqa ult ókilderi bolǵanmen, táýelsizdik aldyq. 1999 jyly – qazaqtar 53,5%, 2009 jyly – 63,1% boldy. 2013 jyl basynda N.Á.Nazarbaev qazaqtardyń elde 65%-dy quraıtynyn resmı túrde habarlady.
60-70 jyldary orys, ýkraındyqtar, basqalarmen birge elimizge orys tili, orys mádenıeti, orys mektebi, dástúri keldi. Kelip qoıǵan joq, qazaq tili, qazaq mádenıeti, dástúri yǵystyryldy. Sebebi, san jaǵynan basym ult ókilderi qazaqtardy ózine tartyp, sińire bastady. Al ózderi qazaqqa beıimdelmedi. Qazaqstan orystandy, el ózgerdi, orys tildi, slavıan, hrıstıan eline aınaldy. Qazaqstan halyqtar dostyǵynyń laboratorııasy dep aıtyldy, shyndyǵynda, orystanýdyń laboratorııasy boldy. Qazaq ıntellıgensııasynyń birqatary bul jaǵdaıǵa ishteı qarsy da boldy. Al qonys aýdarýshylar qazaq máselesine pysqyryp ta qaramady, tipti qazaq máselesi bar ekenin, qazaq ultynyń muń-muqtajyn elemedi. Qazaqtardy adam retinde, maman retinde keıde syılaǵanmen, ult ókili retinde qurmettemedi. Olar aqsha tabýǵa, páter alýǵa kelgender edi. Qonys aýdarýshylardyń sany kóbeıip, olar 40-50-60%, tipti 70%-ǵa deıin óskende, olar qazaqtarǵa emes, qazaqtardyń olarǵa ıkemdelýine týra keldi. Qazaqstanda orystandyrý úrdisi kúsh alyp qoıǵan joq, ómir súrýdiń amalyna, zańdylyqqa aınaldy. Osylaı orystaný derti batpandap kirdi. Atadan balaǵa, baladan nemerege ultsyzdaný, tilin, mádenıetin jatyrqaý keń etek aldy. Búgin tek orystar, ýkraındyqtar emes, qazaqtar arasynda qazaq tilin syılamaıtyn, demek bilmeıtin, qazaqty ult retinde mensinbeıtin úrdis etek alǵan.
Keńes Odaǵynyń ekonomıkalyq saıasaty da orys tilin barynsha qoldady. Ol zamanda kásiporyndar odaqtyq jáne jergilikti bolyp bólinetin. Qazaqstan ónerkásibiniń 90%-y odaqtyq menshikte boldy, olarda qazaqtardyń úles salmaǵy óte tómen bolatyn, al qazaq tili týraly áńgime bolýy múmkin emes edi.
Ulttar mıdaı aralasqan ortada aralas otbasylary kóbeıdi, olar negizinen qazaqtar men eýropa, slavıan tektes halyqtardyń arasynda boldy, áli de bar. Balalary ákesiniń famılııasyn alǵanymen, onyń tilin, mádenıetin qoldaı bermeıdi. Qazaqqa turmysqa shyqqan basqa ult ókilderiniń áıelderi assımılıasııaǵa, ásirese, orys tiline beıim bolady. Orystardyń, orystildilerdiń mártebesi joǵary bolǵandyqtan da, orystyń tili, mádenıeti, dástúri basqalarǵa, ásirese, jastarǵa úlgi, etalon, elikteıtin ónege de boldy.
2009 jylǵy sanaq boıynsha jaǵdaı jaqsy sııaqty, qazaqtardyń 98,3%-y aýyzeki sózdi túsinedi, 95,4%-y erkin qazaqsha oqıdy, 93,2%-y erkin jazady. Bul derekter de senimsizdik týǵyzady jáne ómirde olar dáleldene bermeıdi. Kóptegen ata-analar, ásirese, jastar, tili shyqpaǵan balalaryna deıin ózderi ana tilin shala bilse de, qazaq tilin biledi dep jazdyrǵan. Bul jerde ulttyq psıhologııalyq faktordyń da yqpaly bar. Qazaq tilin bilmesem, orys dep jazady dep te saqtanǵan, birqatary namysqa baryp, qazaq tilin bilmese de, bilemin degen. Ulttyq sezim eń bir tereń sezim, óz-ózin tegine qaraı ultqa jatqyzý keń taraǵan úrdis. Orys tilin ana tilinen artyq bilý qazaqqa qaýipti ekenin endi túsindik.
Orystandyrý saıasaty tek qazaqtarǵa ǵana emes, ásirese, eýropa tekti halyqtarǵa óz salqynyn tıgizdi. Orys emes qazaqstandyqtardyń 6,5%-y ana tilin orys tili dep tańdaǵan. Mysaly, ýkraındyqtar 2009 jyly halyq sanaǵy boıynsha tek 15,8%-y ǵana ana tilin biledi, belorýstardyń – 13%-y, koreılerdiń – 36%-y, nemisterdiń 17%-y ana tilin oqyp, jazyp bilmese de aýyzeki til deńgeıinde meńgergen. Aıta ketelik, qazaqtardyń 1,1%-y ana tilin orys tili dep tańdaǵan. О́z ultynyń tili, mádenıetinen ajyrap, sýyq baýyr bolyp óskender ózge ulttyń tilin, mádenıetin, dástúrin syılaýǵa enjar bolatyny tarıhı zańdylyq ekeni baıaǵyda dáleldengen aqıqat. Al ondaılar Qazaqstanda kóp.
- «Eki jaqty» sana
Til saıasaty jóninde sóz qozǵaǵanda Eýropa ǵylymdarynyń myna bir tujyrymdamasyna nazar aýdarǵan jón. Afrıkany zertteýshi batys tarıhı psıhologııa mamandary O.Mannonı, F.Fanon «eki jaqty sana» tujyrymdamasyn usynyp, ony ǵylymı qaýymdastyqqa moıyndatty. Aq násildiler, otarlaýshylar, jartylaı qudaı, óz aıtqandaryn istetedi, óz mádenıetin, tilin tańady. Otarlanǵan, táýeldi jergilikti ulttyq násildiń ókilderi aıtqandaryn eki etpeıdi, tilin, mádenıetin, kózqarasyn, tártibin qabyldap, óz múmkindikterin dáleldep kún kóredi. Osylaı otarlanǵan qara násildi aq násildiń maskasyn kıedi. О́zin kemsitý, mensinbeý, tómen sanaýmen betpe-bet kelip, kemsitýdiń azabyn tartqan ultta qarsy agressııa týady, keıbireýleriniń júıkesi tozady, óz qundylyqtarynan da aıyrylyp qalmaýdy oılaıdy. Osylaı otarlanǵan ultta eki jaqty sana qalyptasady.
Al otarlaýshy ult ókilderi afrıkalyqtarǵa beıimdelmeıdi, olarda da eki jaqty sana qalyptasady. «Biz» dep ózderin belgili bir qashyqtyqta da ustaıdy, «olarǵa» mensinbeı, músirkep qaraıdy. «Olardyń» tili, mádenıeti, dástúrinen oqshaýlanyp turady, rýhanı aralasýǵa múddeli emes. Osylaı avtorıtarlyq tulǵa qalyptasady. Ǵalymdardyń aıtýy boıynsha, eýropa otarshyldary keıde esalań jaǵdaıda bolady: ózderi qorlaǵan, qýdalaǵan afrıkalyqtardan ózderi qorqady, saqtanady.
Psıhologııalyq turǵydan búgingi qazaqstandyqtar ózgere, ońala bastady. Biraq zaman, ýaqyt, saıasat ózgergenmen adamdardyń sanasy, qalyptasqan psıhologııalyq daǵdy búginnen erteńge ózgere salmaıtyny tarıhı zańdylyq. Batys zertteýshileriniń «eki jaqty sana» psıhologııasy» barlyq otarlanǵan ulttarǵa ortaq aqıqat ekendigimen bizge de eseptesý jón bolar.
Dilimizdegi nemquraıdylyq, samarqaýlyq, nemkettiliktiń tarıhı tamyrlary tereń. О́tken tarıhtyń búgingi aýyr saldarynan áli de jalǵasyp jatqanyn, ult saıasatyna tildik ahýalǵa jaǵymsyz yqpal etetindigin, memlekettik tildiń básekege qabiletti bolýyna elimizde áleýmettik-psıhologııalyq orta qalyptasa almaýyn aıtyp otyrmyz. Sondyqtan da básekege qabiletti qazaq tildi aqparattyq keńistik qalyptaspady: ol telearnalarda, radıoda, gazetter men jýrnaldardan kórinip tur. Internette de qazaq tiliniń aıasy tar. Telearnada orys tildi aqparat habarlardyń jartysyn quraıdy. Sonymen birge, Reseıden júzden astam telearna aqparat beredi.
- Til jáne dil
Bılik basyndaǵylardyń ana tilinde sóıleýi tóńiregindegi psıhologııalyq ahýal bólek másele. «Múmkin, jurt «Bizdiń Prezıdentimiz nege qazaqsha saıramaıdy, ylǵı da biraz sóılep kelip, orysshaǵa aýysyp ketedi» dep oılaıtyn shyǵar. Men munyń bárin bilemin» –dedi Nursultan Ábishuly Ulytaýdaǵy júzdesýde. «Halyq – qazy, pikir – tarazy» degendeı, Elbasynyń qazaq tilinde sóılegen sózin, pikirin halyq súısinip tyńdaıdy, oıǵa túıedi, sóıleı berse eken, basqa qazaq sheneýnikteri úlgi alsyn deıdi, basqa da jurttyń barlyǵyn, olardyń da kóńilin taýyp ádildikke jetetinimizdi keıbirimiz eskere bermeıtin de shyǵarmyz.
Birqatar qazaq mınıstrler men ákimderge de aıtatyn syn barshylyq. Sarapshylar arnaýly baıandamalarda neshe mınýt qazaq tilinde sóz sóılendi, ol barlyq ýaqyttyń qansha paıyzyn quraıdy, baıandamalarda neshe sóz aıtyldy, onyń qanshasy qazaq sózderi dep taldaý jasaıdy. Sonda olar qazaq tilinde sóılegen sózdiń ýaqytymen, qazaq tilinde aıtylǵan sózderdiń úlesimen qazaq tiline degen qurmettiń ólshemin aıqyndaýǵa tyrysady. Sarapshylarmen kelisýge de, kelispeýge de bolar, biraq qazaq halqynyń asa yntamen nazar aýdaratynyn, keıde qyzý talqylap jatatyny belgili. Al memlekettik tildiń úlken minberlerden qoldanylýy ártúrli etnostyq toptar arasynda árqıly oı da týǵyzady. Baıandamalardyń orys tilinde oqylatyndyǵyn qazaq tilin meńgermegen qazaqtarmen basqa ult ókilderiniń depýtattary keleli máselelerdi taldaýǵa qazaq tili múmkindiginiń shekteýli sózdik qorynyń tapshylyǵynan dep oılaıtynyn depýtat kezimde talaı estidim. Sondaı-aq, memlekettik tilde qazaq azamattarynyń sóıleýi búgingi jas urpaqqa úlgi-ónege ekenin de bilgenimiz jón.
Osy oraıda Smaǵul Sádýaqasulynyń myna bir pikiri oılandyrady: «Mysal úshin mynadaı bir sóz aıtaıyq: qazaq bazarǵa satýǵa malyn alyp keldi. Raspıskasy qazaqsha jazylǵan. Ony qazaqsha bilmeıtin mılısııa durys dep tappady. Anaǵan raspıskany oryssha jazyp alyp kel dedi. Jaı qaraǵanda, bul, árıne, usaq nárse. Ulttyq psıhologııa jaǵynan teksersek, bul úlken jumys. Qazaqsha jazylǵan raspıska jaramaǵannan keıin ana qazaqtyń júreginde óz ultynyń kim ekendigi seziledi. Onyń kózinde qazaqtyń jumysynyń bári orynsyz, osal bop kórinetin bolady. Ol óziniń kúshine ózi senbeýge aınalady. Oǵan basqa ulttyń aldynda jasqanshaqtyq paıda bolady, ol basqa jerde keýdesi kóterilip, aıaǵyn alshaq basyp júre almaıdy».
Úkimeti, soty, mınıstrlikteri, ákimdigi, basqa organdary qazaqsha sóılemeıtin memlekette «Qazaq eli» dep, Smaǵul aıtqandaı, keýdemizdi kóterip, aıaǵymyzdy alshań basyp júre alamyz ba? «Meniń elim, meniń jerim, meniń tilim» dep maqtanǵysy keletinder de maqtana almaıdy. Sebebi, onyń uly tiliniń úni joǵary minberlerden oryssha sóıleý, oryssha oılaý áli de kóbimiz úshin qalypty jaǵdaıǵa aınaldy.
Memlekettik tildiń qoldanys aıasyn keńeıtý týraly sóz bolǵanda, biz qos tildilik máselesin basa aıtýymyz kerek. Elbasy Ulytaýdaǵy kezdesýde: «Al jaraıdy, bárin tyıyp, qazaq tilinen basqa tildi zańmen jaýyp tastap, aýyzdaryńdy ashpańdar desek», dep Ýkraınadaǵy jaǵdaıdy eske saldy. Beınelep aıtsaq, bólshektiń alymy barlyq qazaqstandyqtarǵa ortaq memlekettik til de, al bólimi etnostyq toptardyń tańdaǵan tilderi.
Jumysqa qabyldanǵanda, laýazymdy qyzmetke taǵaıyndalǵanda, basqa ult ókilderi emes, qazaqtarǵa mindetti bolmaǵandyǵy birqatar ata-analar men jastar arasynda qazaq tilin bilýdiń qajettigi týraly ártúrli oı týǵyzyp otyr. Balasynyń erteńgisin oılaıtyn qazaq otbasylary búgin úlken oılaý, tańdaý ústinde: qazaq ulty ókili retinde balasynyń ana tilin meńgergenin qalaıdy, al memlekettik tilge suranystyń tómendigin oılasa, orys mektebinde oqyǵanyn, aǵylshyn tilin bilgenin qalaıdy. Sondyqtan, qazaq balalary orys mektebinde oqyp jatyr. Qyzmetke taǵaıyndaǵanda tildik faktordan góri iskerlikke artyqshylyq berý jón degen ýáj alǵa tartylady. Osylaı memlekettik tildi meńgerý tulǵanyń iskerlik qabiletine qarsy qoıylatyn jaǵdaılar jıi kezdesedi. Bul qalalyq ortada baıqalady. Shyndyǵynda, búgin memlekettik qyzmette, quqyq qorǵaý organdarynda, sot júıesinde, densaýlyq saqtaý, basqa da salalar da qazaqpen qazaqsha, oryspen oryssha sóılesetin, eki tilde jaza alatyn mamandarǵa suranys basym. Kadrlardy irikteý barysynda ol suranys eskerile bermeıdi. Qazaq tili birte-birte ózinen-ózi qoǵamdyq suranyssyz memlekettik mártebege ıe bolady deý de qate pikir. Al ol suranysty ulttyq namys qamshylasa qazaq tili óz tuǵyryna minedi.
Demografııalyq jaǵdaı elimizdegi slavıan tekti dıasporalardyń, sonyń ishinde orystardyń qartaıyp bara jatqanyn kórsetedi. Mysaly, 40-49 jastaǵylardyń qazaqtar arasyndaǵylar arasynda 13,4%-dy qurasa, orystar arasynda – 13,7%, al 50-59 jastar arasynda sáıkesinshe 5,4% ben 8,0%, 60-69 jastaǵylar elimizde 3,7% ben 8,2%, 70-ten asqandar arasynda 2,6% ben 9,1%. Sondyqtan da elimizde orystar 1989 jyly– 37,6%, 1999 jyly – 29,9%, 2009 jyly – 23,7%-dy qurady. Jylyna 40 myńǵa jýyq jastar tarıhı otanyna kóshedi, sondyqtan soltústik oblystarda týǵandardan góri ólgenderdiń sany basym. Bul tabıǵı úrdis. Kúni erteń qazaq óz elinde 70-80%-dy qurap, biraq qazaq tiline suranys bolmasa, jaǵdaı shıelenisip ketpesine kepildik berý qıyn.
Qostildiliktiń Qazaqstanda deńgeıleri kóp: jeke tulǵanyń eki tildi bilýi; aımaq turǵyndarynyń eki tildi meńgerýi; ulttyń eki tildi meńgerýi (mysaly, qazaqtardyń basym kópshiligi, eki tildi); buqaranyń qostildiligi. Qazaqstandyqtardyń buqaralyq qostildilik orys-qazaq, qazaq-orys tilin meńgerýi uzaq tarıhı kezeń alady. Sondyqtan búgin qostildi mamandarǵa ultyna qaramaı jol ashatyn ýaqyt kelgen sııaqty. Sondaı-aq, keıbir aımaqtardy da (Atyraý, Qyzylorda, taǵy basqa da oblystar) memlekettik tilge aýdaryp, aýdarmashylardyń kómegine júginbeı-aq jumys jasaıtyn múmkindik bar. Bul aımaqtarda qazaq tilinde jazatyn, oılaıtyn mamandardy qaı salaǵa da iriktep alýǵa bolady. Basqa ult ókilderin de jumysqa tartý jón, biraq olarǵa memlekettik tildi meńgerýge qatań talap qoıý mindetti emes. Qazaq tildik orta olardy til bilýge birte-birte ıkemdeıdi. Eń bastysy, qazaqtyń qazaq tilin meńgerýi.
Jahandaný úderisiniń ár ulttyń mádenıeti, dástúri, tiline óz salqyndyǵyn da tıgizetinin aıtpaýǵa bolmaıdy. Endi ulttyq sana-sezim, ulttyq til, ulttyq «Men» ıgilikke emes, daýǵa, janjaldarǵa ıtermeleıdi dep, «kosmopolıttik ult» ıdeıasyn usynýshylar kóbeıdi. «Ondaı ultty kim jasaıdy?» degen saýalǵa, onyń tilin, mádenıetin, tarıhyn bilmeıtin bılik basyndaǵylar jasaıdy dep boljaıdy. Memleket birte - birte ulttyq sıpatynan aıyrylyp, kosmopolıttik memleketke aınalady. «Eshkimde de eki otan bolmaıdy» degen qaǵıda eskirdi delinedi. Túptiń túbinde basym tilmen, basym mádenıetpen kelisýge týra keledi, jahandaný búgin amerıkandaný, batystaný, orystaný sııaqty túr alyp otyr. Kosmopolıttik ıdeıa shaǵyn memleketterdiń bolashaǵy týraly. Ol ıdeıanyń yqpaly bizdiń elde de seziledi. Bizdiń de isker toptar, sheneýnikter, BAQ qyzmetkerleri arasynda qazaq tiline, mádenıetine, tipti memlekettiligine beıjaı qaraıtyndar kóp. Sheneýnikterdiń qarjysy, jyljymaıtyn menshigi, otbasy, balalary shetelderde. Kezinde AQSh prezıdenti Tomas Djefferson «kommersanttyń otany joq» dep aıtqan eken. Olardyń ulttyq tilge nıgılıstik, mensinbeı qaraıtyn kózqarasy qarapaıym halyqqa, ásirese jastarǵa zııandy áserin tıgizedi. Kadrlardy irikteý men taǵaıyndaý máselesinde olardyń memlekettik tildi meńgerýi men eldik ustanymyna nazar aýdarýdyń orny bólek.
Úsh tuǵyrly til týraly ártúrli pikir aıtylýda. Aǵylshyn tilinde búgin álemde 3 mlrd. adam sóıleıdi degen derekter bar, basym kópshiligi ol tildi iskerlik, óz kásibı deńgeıinde meńgergender. Aǵylshyn tilin bilýge eshkim qarsy ýáj aıta almas. Biraq ony oqytýdyń óz qısyny, jóni bar, bul salada álemdik tájirıbe de jınaqtalǵan.
Kanada qostildi, frankotildi jáne aǵylshyn tildi memleket. Qos tildilik bilim salasynyń kanadalyq mamandary M.Sıgýan men Ý.F.Makkı usynystary boıynsha, ekinshi tildi oqytýdyń eki talabyn buljytpaı oryndaý kerek. Birinshiden, oqýshy ana tilin tolyq meńgergende ǵana ekinshi tildi oqytýǵa bolady. Ekinshiden, oqý baǵdarlamasynda ana tiliniń basym, negizgi til bolyp qalýyn myqtap qadaǵalaýdy kózdeıdi. Ana tili men ekinshi tilden týra aýdarma arqyly salystyryp oqytylǵanda oqýshy óz ana tilin de tereń meńgerýge múmkindik alady. Al qazaq, orys, aǵylshyn úsh tildi qatar meńgerýdiń ǵylymı-pedagogıkalyq, psıhologııalyq negizi áli tolyq aıqyndalmaǵan. Úsh tildi meńgerýge barlyq balalar qabiletti bola bermeıdi. Sondyqtan, barlyq mektepterde úsh tildi barlyǵyna birdeı oqytýdyń pedagogıkalyq jáne psıhologııalyq jaǵynan pysyqtaıtyn tustary kóp. Oqýlyqtar daıyn bolmaı jatyr. Aǵylshyn tilin qazaq balalaryna ana tili arqyly emes, taǵy da orys tili arqyly oqytyp jatyr. Búgingi úsh tildi keıbir oblystarda oqytý bir kezdegi aımaqtardyń topyraǵynyń sapasy, kún raıymen eseptespeı, N.Hrýshevtiń júgerini tyqpalaǵanyn elestetedi.
Búgingi álemdik áleýmettaný ǵylymy joǵary oqý oryndarynyń maqsatynyń ózgergenine nazar aýdarady. Klassıkalyq ýnıversıtetter elıta tárbıeleıtin, memleketiniń azamatyn qalyptastyratyn oqý, tárbıe oryndary bolsa, búgingi ýnıversıtetter kásiptik ýnıversıtetter. Olar elıta emes, ǵalamdyq básekelestik jaǵdaıynda jappaı eńbek, naryq suranysyn qanaǵattandyratyn, aǵylshyn tilin basym biletin, utqyr, eldiń múddesinen góri bas paıdasyn oılaıtyn pragmatık kadrlar daıyndaýǵa beıimdelip barady. Búgingi kásiptik ýnıversıtetter ulttyq qundylyqtar, mádenıet, ana tiline, jalpy patrıottyq sana-sezimge mán bermeıtin boldy dep batystyq qoǵamda dabyl qaǵa bastady. Bul másele tóńireginde bizdiń joǵary oqý oryndary áli oılanbaıtyn sııaqty.(«Sosıologıcheskıe ıssledovanııa», 2014, №10, 115-bet).
Qazaq sońǵy ǵasyrlarda memlekettiliginen aıyrylǵan ult, sondyqtan, memleket basqarýdyń, memlekettik tildi damytýdyń, qoldanysynyń tájirıbesi bizde kóp emes. Norvegııalyqtar talaı ǵasyr ómir súrgenderimen, ózderin HIH ǵasyr ortasynda grammatıkasy men túsindirme sózdigi paıda bolǵan tusta ult bolyp uıystyq deıdi. Sebebi, ortaq tili, tildik qory, grammatıkasy, sózdigi ulttyń basyn biriktiredi. Bul jalpy áleýmettik zańdylyq.
Ár ult óz qupııasyn ózinde ustaıdy, sondyqtan, ol basqalar úshin máńgilik jumbaq degen naqyl sóz bar. Qazaq ultynyń ózin ózi saqtaıtyn, qorǵaıtyn tarıhı tájirıbesi mol. Sonymen birge, qazaq sııaqty otarlanǵan ult ózin basqalardan, ásirese, otarlaýshy ulttan keıde oǵan kemshin sanaıtyn kóńil kúıi de, keıde tyrashtanyp, basqalarǵa elikteıtin tustary da bolady. Degenmen, qazaq syrttan kelgen qaýipke qarsy turý, qolaısyz, jaısyz, áleýmettik-psıhologııalyq jaǵdaıda ishteı kúsh jınap, ózin saqtaý qabileti basym ult. Ǵasyrlar boıy qalyptasqan bul qasıet orystaný saıasatynan da aman alyp shyqty, sosıalızm qazanynda qaınap, basqaǵa sińip ketpedi, tilin, mádenıetin negizinen saqtap qaldy, sondyqtan búgingi táýelsiz Qazaqstanda bolashaqqa zor senimmen qaraýǵa negiz bar. Al qazaq ulty ana tilin tolyq meńgergende ǵana memlekettik til memleket azamattarynyń basyn biriktiredi.
Amankeldi AITALY,
Q.Jubanov atyndaǵy Aqtóbe
óńirlik memlekettik ýnıversıtetiniń professory, fılosofııa
ǵylymdarynyń doktory.
