BÁRINEN DE KО́ŃIL QYMBAT

Adam shyr etip dúnıege kel­gen­nen bastap sezim pernelerin uǵyna túsedi. “Aınalaıyn”, “Kúnim”, “Botam”, “Janym” degendi kóp es­tigen balanyń jany shýaqty bop ósse, kishkentaıynan qatygezdikti kóp kórgen jetkinshek aınalasyna nem­quraıdy qaraıdy. Adam ta­bıǵaty osylaı qalyptasady. О́zińdi qor­shaǵan ortadan shapaǵatty uǵyn­ǵan saıyn ómirge degen ińkárligiń, qush­tarlyǵyń arta túsedi. Áıtse de... ómir bolǵan soń qanshama jáıtterdi bastan ótkeretiniń ras. Sanańdy ez­gilegen suraqtar, janyńdy aýyrt­qan mınótter ońaı soqpasy anyq. Mundaıda parasatty dúnıeni kórgen adam ustamdy, sabyrly júredi. Degenmen keıbirimizdiń ózinen eki ese aýyr júk arqala­ǵan­daı qınalyp kúı kesherimiz jasy­ryn emes. Ondaıda ómir degen osy dep júre beremiz-aý... Kóp jaǵdaıda adam­nyń kóńili temirden jaral­ma­ǵanyn esten shyǵaryp alamyz. Iá, búkil dúnıeniń tutqasy adamdardyń syılastyǵyna ǵana syıyp tur desek, artyq aıtqandyq emes. Kórshi ekesh kórshimen jaqsy bolmasań, arada bereke ketedi. Ony aıtasyz, bir otbasynyń yntymaǵy bolmasa she, búkil shańyraq shaı­qalyp ketpeı me?! Adamdarǵa adamdar jaqyndaýǵa asy­ǵyp júrse qandaı jarasady. Aı­tyńdarshy, myna ómirde bir-bi­rińdi izdep júrgennen, adamǵa qýa­nysh syılaǵannan artyq baqyt bar ma?! Aq nıetti jandarǵa shyn kó­ńildi bildirip, taza peıilińdi arnap jat­sań, odan artyq shattyq bar ma?! Qarap otyrsań, ómirde tań qala­tyn, keıin ańǵaratyn jáıtter kóp eken. “Kóre kóre kósem bola­syń” de­mekshi, aınaladaǵy ózińdi qorshaǵan jandardyń ishki psıho­lo­gııa­syna úńile tússeń, bári de aınalyp kelgende, adamdyq kóńilge kelip tireledi eken. Azamattyq namysyn tómen­det­kisi kelmegen Zulqaıyrdyń myna áńgimesi túrli suraqtarǵa jeteleı túseri haq. – О́mirde ábden qıyndyq kórip ós­tim. Jastaı ákeden jetim qal­dyq ta bar taýqymetti óz basy­myz­dan keshtik. “Jaǵdaıy qıyn eken” dep ózgeler aıtpasyn dep na­mys­qoılyqpen jan aıamaı eńbek ettim. Birde jetti, birde jet­pedi... Temirlan men bizdiń aýyl Kók­tó­beniń arasy on bes shaqyrymdaı. Aýdan ortalyǵyndaǵy sharýam bitip, kesh­ki avtobýsqa kelip otyrdym. Bı­let quny 20 teńge. Qaltamda qal­ǵany da sol edi. Bir kezde ishke aýyld­aǵy Sáttibek degen dáýletti kisiniń balasy Maqulbek bastaǵan eki-úsh jigit kirdi. – Eı, Zulqaıyr! 20 teńgeń bar ma? – dedi ol salǵan jerden búkil jur­tshylyqtyń nazaryn aýdara. “Joq” dep aıta salsam, “myna beı­sha­rada ol bolýshy ma edi?” — deı­tin­deı kórindi. Ári onyń qal­ta­syn­da bar bola ádeıi surap turǵanyn da sezdim. Marqum bop ketken ákeme sóz kelmesinshi degen oımen qal­tam­daǵy tıyndy bere saldym. Sóıtip, ózim júrgeli turǵan avtobýstan túsip qaldym. Esesine sharshap-shaldyǵyp, ábden qaljyrap túnniń bir ýaǵynda úıge jaıaý jettim... Árıne, pende bolǵan soń jaq­syny da, jamandy da bastan ótkeresiń. О́zińshe oı túıesiń. Bol­ǵan isti qorytyndylaısyń. Keıde túzý degeniń qısyq, qısyq degeniń túzý bolyp shyǵady. Bultarys-qalta­rystary... ótkelderi... kóktem­deri... kúzderi... izderi... kóp ómir ǵoı bul! Tanydym degen adamyńnyń ózi er­teń, tipti basqasha bolyp shy­ǵa­dy. Al, múlde bilmeıtin, beıtanys jan bir páste taýdaı tulǵalanyp ketedi. Gúlde de tiken bolatynyn saýsaǵyńdy qanatqanda bilersiń. Sóıtesiń de taǵy da qym-qıǵash, birneshe taraýly joldy ómirge tańqalasyń. О́ıtkeni, ańqaýlyǵy, sumdyǵy, aılasy, shyndyǵy basym ómir ǵoı bul! О́mirdiń qarama-qaıshylyq­t­a­ry­nyń biri: jaqsylyq pen ja­man­dyq. Keıbirimiz osy ekeýin ajyrata almaı azaptanamyz. Sondyqtan da adam balasy qýanyshy men muńyn bólisetin dos izdeıdi. “Jaman jol­das­tan jalǵyzdyq artyq. Ja­l­ǵyz­dyqtan jaqsy joldas artyq. Jaman sóz sóılegennen úndemegen jaqsy. Úndemegennen jaqsy sóz aıtqan jaqsy”. (Muhammed paıǵam­bar­dyń hadısinen) Izgilikti sezimiń, senimiń dostyǵyńdy saqtaıdy. Abaısha aıtqanda, “Jaman dos kóleńke, basyńdy kún shalsa, qashyp qutyla almaısyń, basyńdy bult alsa, izdep taba almaısyń”. Osynaý sózdi orys jazýshysy Lev Tols­toı “Qorqaq dos dushpannan da jaman, óıtkeni dushpannan saqtanasyń, al dosqa senip qalasyń” dep jalǵastyrady. Mektepte bastaýysh synypta oqyp júrgende ǵoı, “Jaman jol­das” degen áńgimeni oqyp, ustazben birge talqylaǵanbyz. Búginde mektep baǵdarlamasynan kórin­beı­tin osy qysqa áńgime kezdesken jáıtterge oraı ár kez esime túsip turady… Ol kezde bala qııal “jaqsy” men “jaman” degendi ǵana biletin edi ǵoı. Bári de basqa túsken shaqta synalady. Eseıgenińde qarańǵy­lyq­tan kún izdeıtin jaǵdaı bo­laryn eshkim de bilmeıdi eken-aý. Árıne, árbir jan ózin jamanmyn demeıdi. Biraq, ózine-ózi esep berip, oılanatyny, tolǵanatyny haq. Áıtse de tereńine jetip boıla­maı­dy da. Árbir adam ózinshe bir álem, ózinshe bir dúnıe. Ol dúnıede bári de bar... * * * ...Aqıyq aqynnyń dápterin oqyp otyrmyn. Adamdyq syry men jan kúızelisin bilgen saıyn onyń janyn uǵynǵandaı bolasyń... “Ashyǵyn aıtqanda, ózimniń qan­daı adam ekenimdi de bilmeımin... Alaıda, janym meniń tym meıirban, jú­regim meniń óte jumsaq. Sirá, son­dyqtan shyǵar, Tolstoıdyń “ja­ýyzdyqqa, zorlyqqa qarsy­la­sýyn” meniń de qoldaıtynym? Solaı ma?! Adamdardy jaýyz dep aıta almaımyn, óıtkeni olardy az bilem. Men zertteýshi emespin, aqynmyn. Adamzattyń qaıǵysy men qýanyshy meni jeke adamnyń ózinen artyq qyzyqtyrady. Adamdardyń jaman ekenin, jaqsy ekenin ajyratýshy men emespin, óıtkeni ózim de so­lar­dyń birimin. Meni jurttyń taǵ­dy­ry, olardy qorshaǵan ortanyń shyn­dyǵy, olar ómir súrip otyrǵan ýa­qyt, olardy basqaryp otyrǵan qo­ǵam qyzyqtyrady...” (Muqa­ǵa­lıdiń kúndeliginen) 10 maýsym, 1974 jyl. ... Qalasa da, qalamasa da jurt meni aqyn retinde túsinedi; al adam retinde kim túsine qoıar deısiń. Tipti eń jaqyndarym da... Túsin­seń­dershi, men týǵannan adammyn, adam qal­pym­da qalam... – deıdi aqyn odan ári. Kúndeliktegi osy jazýlardy oqyǵanda, kóp jaǵdaıda adamdyq kóńildiń, yqylastyń jetpeı jatqandyǵyn ańǵarasyz. О́sip kele jatqan gúlge sý qan­daı qajet bolsa, adamǵa da kóńil sondaı qajet. Bir-birine degen yqy­las bolmaýy saldarynan pendeniń kóńili sýyı túsedi. Árıne, qysyna jetpeı, kúzinde, tipti jazyńda jaýraý baryp turǵan azap emes pe? Sol kóńilmen ǵana mynaý dúnıe ǵajap emes pe, adamdar?! Ertede bir kógershinge qara nıetti kókek kelip, jazyqsyzdan-jazyqsyz tap beripti: “Bul meniń uıam, bosat tezirek”, – deıdi kóger­gen kókek. Sol kezde muny estigen ádil­dik úshin jany shyryldaǵan qaz­dar, tipti balapandar qatygez kókekten kógershindi áýpirimdep jú­rip, arashalap alypty. Tórkini te­reń­de jatqan osy áńgimeni eske alǵan saıyn adamdar týraly oılanam. Adamdar shyn máninde sender qandaısyńdar? Túri bólek bolsa da tilegi, atqarar jumysy basqa bolsa da júregi nege bir bolmaıdy? Aýyzdan shyǵar sóz ózge de, ishki dúnıeniń tolǵanysy, tipti basqasha. Kókirekterińniń saraıy nege keń bolmaıdy?! Ishi nege marjanǵa, merýertke tolmaıdy? Adamdar eshqashan da bir-biriniń kóńilin jaralamasa eken deımin. Birin-biri eshýaqytta jek kórmese eken. Iá, ómirde asqaq adamdar, adal júrekti jandar da joq emes eken! Sony kórdim, sony sezindim. Meıirim-shapaǵattyń arqasynda mereıiń tasıdy eken. Aspandy bult basqanda, kóńilge kóleńke túsken­de, kún kórinbeı qalǵanda... adam­dar­dyń jarqyn júzin anyq kórdim. Buryn-sońdy bulaı ashyq kóre almaǵan edim. Ne nárse bolsa da betpe-bet kelý ońaı emes. Áıtse de, shyndyqtyń shyraǵy basym bolyp, jaryq ornady. Kóńil ekra­ny­na qarap kóptegen aqnıetti adam­dardy baıqadym, adamdyq júreginiń dúrsilin estidim. “Er jigittiń qadirin is túskende bi­lersiń, qara etiktiń qadirin qys túskende bilersiń” dep atamyz qazaq qalaı týra aıtqan deseńshi! * * * О́zińdi baǵyndyrý ońaı is emes. Adamdyq qasıetińniń biri – qajet kezinde ózińdi toqtata bilý. Ashýǵa, yzaǵa, ókpege, berilmeý. Sonda qatelik jibermeýge múmkindik týady. О́zińniń is-áreketińe kóziń jetý – qabiletińdi sezingenniń belgisi. Árıne, bizdegi bir kemshilik ar-namysymyzdyń, júregimizdiń únine qulaq aspaımyz. Ne isteseń de, qandaı qadam jasasań da aldyńnan shyǵyp jatatynyn oılamaımyz. Ertede bir patshalyqta jasy alpysqa kelgen qarttardy ólimge bu­ıyratyn salt bolsa kerek. Qar­ta­ıyp, qýaty qashqan adam­dar­dyń endigi jerde patshalyqqa paı­dasy joq degen oımen arnaıy taýǵa apar­ǵyzyp óz balalaryna óltir­t­ki­ze­di eken. Kúnderdiń kúninde bir jigittiń áke­si de alpysqa tolady. Eń bol­ma­sa sońǵy saparyna qurmetpen apa­ra­ıyn degen oımen jigit ákesin ar­qalap jolǵa shyǵady. Orta jolda sharshap, bir tasqa otyryp dema­lypty. Sóıtse, qasynda otyrǵan ákesi myrs etip kúlip jiberedi. – Áke nege kúldińiz? – degen balasyna: – Men de tap sen sııaqty ákem­di ar­qalap kele jatyp, osy tasqa oty­ryp dem alyp edim. Sol kúnniń óz ba­sy­ma aınymaı kelgenine kúldim, – deıdi. Buny estigen jigit “Apyraı ákemdi tiri alyp qalsam, sol aldyma kelip, men de tiri qalarmyn” degen oı­men tún ishinde jasyryn shaharǵa qaıta ákelipti. Ákesin úıinde eshkimge bildirmeı, sandyqqa salyp asyraıdy. Biraz ýaqyttan keıin patshalyq joryqqa shyǵady, jol­dan adasyp qý dalaǵa shyǵyp ke­tip, ásker shólden qyrylýǵa aınalady. – Balam, jurt nege shýlap ket­ti? – degen ákesiniń suraǵyna ji­git jaǵdaıdy baıandaıdy. Sonda shal: – Bir top sıyrdy qýalap aıdap qoıa berseńder, bári úımelep bir jer­ge jınalady, sol tusty qazsańdar, sol jerden sý shyǵady, – depti. Álgi aqylmen sý tabylyp, ásker qyrǵynnan aman qalypty. – Bul aqyldy tapqan kim? – dep izdetkende, patshanyń aldyna dedek­tetip álgi jigitti alyp kelse kerek. – Qyryq ýázirimmen qosylyp men bilmegendi sen qaıdan taptyń? – dep sózine senbeı qınaǵanda, ji­git amalsyz shynyn aıtypty. Son­da oılanyp otyryp qalǵan patsha: – Qarttar endi óltirilmesin! – dep jarlyq shyǵarsa kerek. Ákesine istegeni jigittiń aldyna kelipti. О́zi de qartaıǵan shaǵynda osylaı tiri qalypty. Iá, bul ómirde bári de bir-birine baılanysty. “Ar-uıatyńa qaraı jaza nemese syılyq alasyń! О́lshemine qaraı úles alasyń” degen sózdi búgin kúndeligime jazyp qoıdym. * * * Keıde oılanamyn... kimder kelip, kimder ketpegen deısiń bul ómirge? Jaqsy da, jaman da, dana da, batyr da... bári-bári turaqty oryn ala almaǵan bul jalǵannan. Turlaýsyz ómir deıtini de son­dyqtan shyǵar, bálkim. “О́mirden pálenshe ótti” degende nemese qabir basyna barǵanymyzda ǵana bul ómirge kelgen meıman ekenimizdi eske túsiremiz. Bireýlerdi joqtap jylap turǵanda, kúnde kórip júrgen adamyńnyń o dúnıelik bolyp ketkenin bilgende ómirdiń jalǵan ekenin uǵynamyz. “Biz de sizdeı bolǵanbyz. Siz de bizdeı bolarsyz” degen qabir basyndaǵy jazýdy oqyǵanda ǵana “oıpyrmaı, nege mynaý dúnıede máńgilik jan qusap, tasyrańdap júremiz?!” dep ózimizge-ózimiz suraq qoıamyz. Áıtse de, kóbimiz ile-shala osynyń bárin esten shyǵaryp alatynymyz jasyryn emes, aǵaıyn. – Máńgi baqı ata bermes tań kúlip, Mánin oıla bul ómirdiń, áńgúdik Úıiń seniń on bolsa da – ýaqytsha, Molań bireý bolǵanmenen – máńgilik, – deıdi mundaıda Qadyr aqyn. Adamdar árqıly. Mynaý jalǵan dúnıede áke ólimine baryp bir ýys topyraq salýǵa da jaramaǵan shirikter bar ekeni de kezdesip jatady. Sál bir bıiktikke jetse ótkenin umytyp ketetinder de bar. Bir kúnin ǵana oılaıtyn beı­sharalar da tabylady eken, bul ómirden. Áldebireý baılyǵyna mastanyp, ózgeni kózge ilmeýge tyrysady. Bárin satyp alýǵa bolatynyn dáleldeıtinder de bar. Biraq eshteńege satylmaıtyn adal kóńildiń de bar ekeni mereıińdi ósiredi, ómirge degen qushtar­lyǵyńdy arttyrady. Jerlesim Bórihan Támenniń ómir shyndyǵyn aıtqan myna áńgimesi de esten ketpeıdi. Arys ózeniniń bir salasyn belýar­dan keship ótken úsh bala kishkene araldan otyn terip, ári oıyn qyzyǵyna berilip ketken. Keshegi taý­ǵa jaýǵan jańbyrdan keıin ózen­niń kóterilip jatqanyn baıqa­maıdy. Bir kezde gúrildegen tas­qyn­nyń úninen balalardyń záresi ushyp “qutqaryńdar!” dep shyńǵyrady. Ja­ǵada jınalǵan jurtta járdem be­rýge dármen joq. Ásirese ana­la­rynyń ashy zaryna adamnyń shydaýy múmkin emes. Jurttyń kóz aldynda úsh bala ajal aýzyna ketip bara­dy… Jan tátti. Eshkimniń batyly barar emes. Bir kezde alystan atpen jet­ken Qurmanbek kókparshy jaǵdaıdy túsinip, oılanbaı sýǵa qoıyp ketti. Bar qaýip-qaterge qaramaı, ózi de ólim­men arpalysyp júrgen Qu­rm­an­bekti bireýler quptasa, bireý­ler aqymaqqa balap turdy. Ne kerek, al­dymen eki balany áýpirimdep qut­qarǵan Qurmanbek ekinshi ret “nar­táýe­kel” dep kók aıǵyrymen qaı­­tadan sýǵa úshinshi balaǵa um­tyl­dy. Shynynda jankeshtilik edi. Aral­daǵy balaǵa sát saıyn sý ja­qyn­dap keledi. Aral sý túbine batyp barady. Qurmanbek te jetti-aý! Qoly­nan kótere tartyp, balany artyna mingestirip aldy. Jany kózine kó­rinip qatty qınalǵan kók qasqanyń basy asaý tolqynǵa bir batyp, bir shyǵady. Qatty qınalǵan janýar bir kezde kisine shyńǵyryp qoıa berdi. Asaý aǵyspen arpalysa bir batyp, bir shyǵyp bara jatqandardyń tileýin tilep halyq tur! Áýpirimdep áıteýir jaǵaǵa da aman-esen jet­ti-aý! Stalındik repressııamen Qazaqstanǵa kóship kelgen qarashaı otbasynyń aǵaıyndy úsh balasyn – Júsip, Súleımen jáne Mahanbet Evzeev­terdi osylaı qazaq Qur­man­bek qutqaryp aldy. Zoryqqan kók­qasqa basyn kótere almaı jatty. Iesine adaldyǵyn dáleldedi. Endi onyń eshqandaı báıgege, alaman kók­parǵa qatysa almaıtynyn Qur­manbek te sezdi. Jańaǵy úsh bala­nyń aǵaıyndary rahmet aıtyp, jik-japar bolǵanda Qurmanbek “Bul eldik, izgilik paryzymyz ǵoı”, – dedi. Mine, naǵyz adamdyq kóńil! Keıin elderine kóship ketken sol qarashaı aǵaıyndar álige deıin qa­zaq­tardyń jaqsylyǵyn umyt­pap­ty. Sonaý Qapqazda bir qazaqty kórse, úıine shaqyryp, dám berýge asyǵady eken. Qazaqstannan barǵan qarashaılardyń otbasynda dúnıege kelgen ul balalarǵa qarapaıym­dy­ly­ǵymen, adamdyq kóńilimen qaza­ǵym­nyń mereıin kótergen Qurmanbek aǵanyń esimi qoıylypty. * * * Adamdyq kóńil... Dúnıeniń tórt buryshynda da pendeler osy bir nıetpen, sezimmen ómir súredi. Adamdar arasynda meıirim, syılastyq dostyq bar desek, bári de osy bir aýyz sózge tirelip jatatyndyǵy anyq. Sondyqtan da aınaladaǵy jandarǵa keıde kóńil qymbat ekenin jetkizgiń keledi. – Bul fánıde qashanda-aı ómir qymbat, О́mir qymbat - adamdyq senim qymbat. Baılyǵyń da, dúnıe, bárinen de, Kóńil qymbat, kóńil qymbat... – degiń keledi. Ákim YSQAQ, Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi.