Elimizde jol qozǵalysy qaýipsizdigi kóbine jyldamdyqty shekteý men aıyppuldy kúsheıtýge qatysty ǵana aıtylady. Al joldyń jobalaný jaı-kúıi, tehnıkalyq jaǵdaıy sonyń kóleńkesinde qalyp qoıady. Birde-bir júrgizýshi jolǵa shyqqanda ádeıi apatqa túsemin dep oılamaıdy. Ár adam kólikke otyrǵan kezde ishteı aman jetsem eken dep tileıdi. Sondyqtan apattyń sebebin adam faktorymen ǵana shekteý ǵylymı turǵyda da, ómirlik tájirıbe turǵysynan da durys emes.
Elimizde 2000 jyldan bastap birinshi tehnıkalyq sanatty joldar salyna bastady. «ST 1412 2017» standarty boıynsha mundaı joldardaǵy eseptik jyldamdyq – 110 km/saǵ. «Astana – Shortandy» jáne «Almaty – Qapshaǵaı» avtojoldarynda eseptik jyldamdyq 140 km/saǵ. Astana men Almaty qalalaryndaǵy magıstraldyq kóshelerde 80 km/saǵ. 2024 jyldan bastap osy mejelerdi asyrǵany úshin aıyppul kólemi aıtarlyqtaı ósti. 10 men 20 km/saǵ assa, 5 AEK nemese 20 men 40 km/saǵ assa, 10 AEK. Osylaı kóbeıip kete beredi.
Bizde qaýipsizdikti qamtamasyz etýde jyldamdyqty tómendetý men aıyppuldy kóbeıtý aldyńǵy orynǵa shyqty. Al joldyń ınjenerlik sheshimderi, jobalaý sapasy men kútip-baptaý máselesi ekinshi qatarda qalyp otyr.
«Almaty – О́skemen» avtojolyn mysalǵa alaıyq. 2016 jyly Almatydan Taldyqorǵanǵa deıingi 265 km jol paıdalanýǵa berildi. Keıin bul jol О́skemenge deıin tolyq aıaqtaldy. Alaıda Taldyqorǵanǵa deıingi bólikte 17 jaıaý júrginshi ótkeli joldyń ústimen salynǵan. Bul avtomatty túrde jyldamdyqty 110 km/saǵ emes, 60 km/saǵ deńgeıine túsiredi. Buǵan qosa, joldyń bir bóligi taýly jotaly aımaqtan ótedi. Bul jerlerde de jyldamdyq 60 km/saǵ. Sonymen qatar jol 6 eldi mekenniń ishinen ótedi. Ol aralyqtarda da shekteý bar. Ár burylys saıyn jyldamdyq taǵy tómendeıdi.
Osyndaı jaǵdaıda bul joldy júrdek jol deý qıyn. Memlekettik standartta «jaıaý júrginshi ótkeli joldyń astymen ótýi kerek» dep naqty jazylǵan. Eger jobalaý kezinde osy talap oryndalǵan bolsa, keıin jyldamdyqty qoldan tómendetýge májbúr bolmas edik.
Bul máselelerdi sheshýge bolady. Jaıaý júrginshi ótkelderin joldyń astyna túsirý qajet. Eldi mekenderden ótetin bólikterdi negizgi joldan oqshaýlaý kerek. Mysaly, Qonaev qalasynan ótetin joldyń uzyndyǵy – shamamen 11 km. Mundaı ýchaskeni aınalma jol arqyly ótkizý eshqandaı tehnıkalyq qıyndyq týdyrmaıdy. Qonaev, Sheńgeldi, Aınabulaq, Balpyq bı, Baqtybaı eldi mekenderi men Taldyqorǵanǵa kireberis jáne aınalma joldardaǵy ótkelderdi durys sheshý arqyly qozǵalysty úzdiksiz etýge bolady. О́kinishke qaraı, bul sheshimder jobalaý kezinde eskerilmegen.
«Almaty – О́skemen» avtojoly halyqaralyq dáliz mártebesine ıe bolmaǵany da oılandyrady. Bul jol arqyly Qorǵas, Dostyq, Baqty, Maıqapshaǵaı shekara beketterine halyqaralyq saýda tasymaly júrip jatyr. Reseı men Mońǵolııaǵa shyǵatyn baǵyt osy jolmen ótedi. Almaty, Jetisý, Abaı, Shyǵys Qazaqstan, Pavlodar oblystarynyń ishki saýda aınalymyna tikeleı áser etedi. Balqash, Alakól, Katonqaraǵaı, Marqakól, Zaısan sııaqty demalys aımaqtaryn baılanystyrady. Jalpy, 4 mln-ǵa jýyq halyq osy joldy turaqty paıdalanady. Mundaı salmaǵy bar joldyń halyqaralyq deńgeıde baǵalanbaı jatqany ókinishti.
Qysqy jol jaǵdaıy apat qaýpin birneshe ese arttyrady. Mysaly, byltyr «Astana – Petropavl» avtojolynda bir mezgilde 95 avtomobıl apatqa tústi. Bul jerdi óz kózimmen kórip, sebepterin ǵylymı turǵyda taldadym. Joldyń ortasy tazalanǵan. Al shetki jolaqta taptalǵan qar qalǵan. Taptalǵan qardyń ilinis koeffısıenti 0,1 pen 0,16. Al tolyq tazalanǵan asfaltta 0,50 pen 0,55. Aıyrmashylyq – 3,2 pen 3,9 ese. Mundaı jaǵdaıda tejegishti basqan kezde kóliktiń bir dóńgelegi bir betpen, ekinshisi basqa betpen syrǵıdy. Saldarynan avtomobıl óz osinde aınalyp ketedi. Sondyqtan mundaı apatty tolyqtaı júrgizýshiniń kinási deý ádiletsiz.
Qala joldaryndaǵy jaǵdaı da alańdatady. 2024 jylǵy derek boıynsha Almatyda – 717 myń, Astanada –
456 myń, Shymkentte 270 myń avtomobıl tirkelgen. Halyq sany da ósip keledi. Biraq ınfraqurylym sol ósimge saı jańarmaı otyr. Qala ishinde baǵdarsham tym kóp. Jaıaý júrginshi men kólik bir deńgeıde qozǵalady. Al damyǵan elderde jaıaý júrginshilerdi joldyń astymen ótkizý arqyly kólik qozǵalysyn jeńildetken. Eger jaıaý júrginshi men kólikti ajyratsaq, qaladaǵy qozǵalys tyǵyzdyǵy 1,5 pen 2,5 esege tómender edi.
Ábdi QIIаLBAEV,
tehnıka ǵylymdarynyń doktory, professor
