О́mirdiń joly san taraý, qıly taǵdyrly adamdarǵa jolyǵasyń. Áńgime-dúken qurasyń, syrlasasyń, muńyn bólisesiń. Asý-asý belderden, «tar jol, taıǵaq keshýden» ótken, san túrli taǵdyrly adamdardyń qaıtpas qaıratyna, erik-jigerine tánti bolasyń.
Osydan tup-týra 28 jyl buryn ulty qytaı jigit aǵasymen tanysqan edik. Baspahanaǵa jańa dırektor kelipti, degen habar lezde tarady. Nesin aıtasyz, Balqash baspahanasy respýblıkamyzdaǵy ozyq tehnologııaly óndiris oryndarynyń biri sanalatyn. Jýrnalıster qaýymy ózderiniń jazǵan-syzǵandaryn basyp shyǵaratyn bul mekememen qashan da tyǵyz yntymaqtastyqta júredi. Gazettiń ýaqytynda shyǵyp, halyqqa taraýy baspahananyń qyzmetker, mamandarynyń iskerligine baılanysty. Jurtshylyq ony Dmıtrıı Sergeevıch dep atady. Qazaqshaǵa sýdaı, aty-jóni ózgerip jatqan aǵaıyndar az ba. Sonyń biri shyǵar dep júre berdik. О́zi aqkóńil, adamdarmen tez til tabysyp ketti. Gazetke qol qoıýdy keshiktirip jatsaq, únemi janymyzdan tabylady.
– Áı, jigitter-aı, materıaldardy kúni buryn daıyndap, terýge berseńizder ǵoı, gazet basýdy keshiktirmes edik, – dep qynjylys bildiredi. Biraq, bazynysynyń astarynda zil joq. Keıde: «Tilshilerdiń jalqaýlyǵy ustaǵan ba», – dep jigerlendirip ketedi.
Birde etene tanystyq, syrlastyq.
– Adam mańdaıyna jazǵanyn kóredi. Qazaqta naqyl bar ǵoı, «adamnyń basy Allanyń doby» degen. 1962 jyly shekaradan Qazaqstanǵa qaraı óttik. Úlkenderdiń uıǵarymy solaı bolsa kerek. О́zim – qytaımyn, Qytaı Halyq respýblıkasynyń Shyńjan ólkesindegi Sháýeshek qalasynda týyp-óstik. Onda qazaqtar boldy. О́zderi uıymshyl, bir-birine qol ushyn berip, járdemdesedi. Bir-birin baýyryna tartady. Qazaq balalarymen oınadyq, aralastyq. Sodan til úırenip kettim. Qala shaǵyn edi. Sońǵy jyldary bir-eki ret at izin saldym, ájeptáýir úlkeıipti. Jyldam damyp keledi eken.
– Shekaradan ótken soń taǵdyrlaryńyz ne boldy?
– Jezqazǵan oblysynyń, Jezdi aýdanyna taban tiredik. «Sarysý» sovhozyna jiberdi. Ákeı naǵyz eńbek torysy edi. Mal baqty, sharýashylyqtyń barlyq salasyna aralasty, qoltańbasyn qaldyrdy. Ol kisi ismer edi, etikshi boldy. «Sarysý» sovhozyna qarasty Túıemoınaq degen bólimshede turdyq. Eki aǵam da shopannyń kómekshisi boldy. Ákemnen juǵysty bolǵan shyǵar, saptama etikterdi syryp, oıyp ádemilep tigemin. Kirisip ketsem, anaý-mynaý etikshiler shań qýyp qalady.
– Jergilikti halyqpen tez til tabystyq. Qazaqsha aıtqanda «tastaı batyp, sýdaı sińdik». О́zim de qoı baqtym, mehanızator bolyp eńbek ettim. Sodan 1968 jyly Jezqazǵan qalasyna kóship keldik. Ne nárse de buıryqqa baılanysty ǵoı. Sátin salyp, oblystyq baspahanaǵa jumysqa turdym. Gazet basýshy, retteýshi, sheber, sońynda baspahananyń bas ınjenerine deıingi joldan óttim. Dırektorymyz Qasqadamov degen aǵaı bolatyn. Ol kezde polıgrafııa mamandyǵy boıynsha bitirgenderdi sırek kezdestirýshi edik qoı, men de óndiristen qol úzbeı júrip, Reseıdiń Kýıbyshev qalasyndaǵy polıgrafııa tehnıkýmyn bitirdim.
Kúnder ótip jatty. 1989 jyly aıaq astynan Balqash qalasyndaǵy irgeli baspahanaǵa dırektor etip, buıryq shyǵardy da qaǵazdy qolyma ustatyp qoıa berdi. Oblysta ol kezde baspa, polıgrafııanyń basyn qosyp otyratyn mekeme bolatyn. Ol oblystyq partııa komıtetine qaraıtyn. Sóıtip, dám tartqan soń óndiristi qala Balqashtan bir-aq shyqtyq qoı.
– Jas kezińizde Qazaq eli jatsynǵan joq. Qazir qandaı sezimdesiz?
– Osydan biraz buryn Elbasy N.Á.Nazarbaev Qazaqstan halqy Assambleıasy basqosýynda jaqsy sóz sóıledi. Sonyń ishinde memlekettik til – qazaq tilin meńgerýge degen ózindik ustanymyn shegelep aıtyp keledi. Til saıasaty – óte názik. Al, endi qazir oılap qarasaq, Elbasynyń saıasaty shyndyǵynda júregimizge jetti. Aýasyn jutyp, topyraǵyn basyp júrgen baýyrmal halyqtyń tilin nege bilmeske? Qazaqtar «tatý úıge taqsiret jýymaıdy» deıdi ǵoı. О́te oryndy sóz. Taǵdyrdyń talaıymen qanshama ult ókilderi qazaq jerin mekendep qaldy, endi olarda basqa taǵdyr joq, sondyqtan, halyqtar arasyndaǵy birlik, aýyzbirlik, ózara túsinýshilik asa qajet dep bilemin. Ekonomıkany órkendetetin, áleýmettik salany aıaǵynan tik turǵyzatyn birden-bir jol – judyryqtaı jumylyp, eńbek etý.Eńbek etý úshin ulttar arasynda yntymaq bolýy shart. Búgingi táýelsiz Qazaqstannyń ilgeri jyljyp kele jatqanyn ishteı sezip otyrmyn. Ári shúkirshilik deımin osy kúnimizge. Qazaqstan halqy Assambleıasynyń 20 jyldyǵyna baılanysty mádenı is-sharalar bastalyp ketti. Qazir qaıyrymdylyq aksııasyna qatysýdamyz. Qazaqstan halyq Assambleıa merekesi – ortaq shańyraqtyń merekesi. Ár ulttardyń ókili muny tereń júrek sezimimen túsinýde. Qandaı mádenı sharadan bolsyn syrt qalmaımyz.
– Otbasyńyz týraly aıta otyrsańyz?
– Darıa Grıgorevna Lıý ómirlik qosaǵym. Aıtpaqshy, meniń qujat boıynsha aty-jónim Lıý Chan Fa. Tegim Lıý, óz atym Chan, ákemniń aty Fa. Mysaly, ózderińiz meni Dıma dep atap kettińizder. Tórt bala ómirge keldi. Taǵdyrdyń jazýy ǵoı, bireýi qaıtys bolyp ketti. Onshaqty nemeremiz bar. Shesheı Jezqazǵan qalasynda turady. Bir otbasynda 11 bala boldyq. Men úshinshimin.
* * *
...Bir-aq kúnde baspahananyń dırektory ózgerip shyǵa keldi. Jap-jaqsy syrlas bolǵan Lıý Chan aǵamyz basqa jumysqa aýysyp ketti dep estidik. Umytpasaq, 1993 jyldyń jazy bolsa kerek. Árıne, ómir jalǵasyn taýyp jatty. Táýelsizdikke qol jetkizdik. Buǵan qatty qýandyq. Alaıda, ekonomıkalyq quldyraý keńes kezindegi qaıta qurýdan bastap shegine jetti. «Balapan basyna, turamtaı tusyna» degendeı. Kóp uzamaı aǵa dosty jolyqtyrdyq, eshqaıda ketpepti, osy qalada turyp jatyr eken.
– Oý, aǵa kórinbeı kettińiz, qalyńyz qalaı, baspahanany da, bizdi de tastap kettińiz ǵoı, – dep ázil-shynyn aralastyra bastyrmalatyp jatyrmyz.
Taǵdyrdyń jazýy shyǵar, aǵa ekeýmiz qalanyń qaq ortasyna salynǵan kópqabatty úıden páter alyp, kórshi bolyp shyǵa keldik.
– Bıznes joly – aýyr jol. Erinbeı eńbek etý kerek. Qazir sol aýyr kezeńderdi eske alsam, keıde kúlip jiberemin. Keıde kórgen qıyndyq oıǵa túsip, kúrsinip te alatyn kezim bolady. Almatyǵa baryp, qara bazardan kákúr-shúkir satyp alamyz, ony qalaǵa ákelip satamyz. Kásipkerlik táýekelim osylaı bastalǵan. Otbasym qoldady, – deıdi sóz arasynda aǵa dos Lıý Chan.
Bul kúnde ol qaladaǵy kásipkerlikti birinshi bolyp bastaǵandardyń qatarynan oryn alady. Qazir sharýasynyń irgesin keńeıtken. Turmysqa qajetti tehnıkalardy satatyn ortalyqqa aınaldy. Ýaqyt aǵymyna ilesip, qala halqyn sony úlgidegi turmystyq qural-jabdyqpen qamtamasyz etýde ájeptáýir tájirıbe jınaqtady. Birneshe adamǵa jumys taýyp berip otyr. Turmystyq zattardy turǵyndarǵa nesıege beredi, nemese úsh-tórt aıǵa bólip tóleýge múmkindik týǵyzady. Qashan da halyqtyń qajetin ashqanǵa ne jetsin. Mundaıda alǵys alasyń. «Alǵys alǵan arymas» degen.
Osydan biraz buryn aǵa dos Lıý Chanǵa arnaıy baryp sálem berdim. Biraz syrlastyq, áńgime tıegin aǵyttyq. Qansha aıtqanmen burynǵy baspager ǵoı, búgingi jaǵdaıdan habardar.
– Qazir gazet shyǵarý qandaı jeńil, qorǵasyn kótermeıdi, saldyr-gúldir lınotıp joq, elektrondyq poshta arqyly dúnıeniń tórt buryshyna hat-habaryńdy jibere beresiń. О́zderińe de ońaı bolǵan shyǵar.
– Nesin aıtasyz, úıde otyryp, materıalyńdy jazyp-syzyp, bitken soń elektrondyq poshta arqyly jiberesiń. Bir mınýtqa jetpeı redaksııada otyrǵan qyz-jigitterdiń qolynda turady.
– Ýaqyt adamdy da, tehnıkalyq ólshemdi de shapshań ózgertti ǵoı. 24 jyldyń ishinde qandaı damýdy bastan ótkerdik. Budan da jaqsy kúnder áli alda – deıdi aǵa dos.
Jaqsy adamǵa jolyqsań, jan dúnıesiniń shýaǵyna shomylasyń, jadyrap sala beresiń. Shirkin, meıirimin tógip, kisilik kelbeti, adamgershiligimen rýhanı baıytatyn jandar mańaıymyzda kóp bolsa ǵoı. Men úshin Lıý Chan sondaı janymdy ystyq yqylasqa bóleıtin qadirlesterimniń biri. Tipti kórmesek saǵynysyp qalamyz.
– Assalaýmaǵeleıkým, – dep qushaǵyn ashyp aǵa dos kele jatady.
– Álıki-salam aǵa, – dep men de júregimdi alyp ushyp umtylamyn.
Ystyq qushaqtar aıqasa ketedi.
Aıtpaqshy, aǵa dosym bul kúnde alpystyń segizinde.
Men árqashan qadirles aǵanyń tileýin tilep kelemin.
Oralbek JÚNISULY
jýrnalıst.
Qaraǵandy oblysy.
Sýrette: Lıý Chan otbasymen birge.
Osydan tup-týra 28 jyl buryn ulty qytaı jigit aǵasymen tanysqan edik. Baspahanaǵa jańa dırektor kelipti, degen habar lezde tarady. Nesin aıtasyz, Balqash baspahanasy respýblıkamyzdaǵy ozyq tehnologııaly óndiris oryndarynyń biri sanalatyn. Jýrnalıster qaýymy ózderiniń jazǵan-syzǵandaryn basyp shyǵaratyn bul mekememen qashan da tyǵyz yntymaqtastyqta júredi. Gazettiń ýaqytynda shyǵyp, halyqqa taraýy baspahananyń qyzmetker, mamandarynyń iskerligine baılanysty. Jurtshylyq ony Dmıtrıı Sergeevıch dep atady. Qazaqshaǵa sýdaı, aty-jóni ózgerip jatqan aǵaıyndar az ba. Sonyń biri shyǵar dep júre berdik. О́zi aqkóńil, adamdarmen tez til tabysyp ketti. Gazetke qol qoıýdy keshiktirip jatsaq, únemi janymyzdan tabylady.
– Áı, jigitter-aı, materıaldardy kúni buryn daıyndap, terýge berseńizder ǵoı, gazet basýdy keshiktirmes edik, – dep qynjylys bildiredi. Biraq, bazynysynyń astarynda zil joq. Keıde: «Tilshilerdiń jalqaýlyǵy ustaǵan ba», – dep jigerlendirip ketedi.
Birde etene tanystyq, syrlastyq.
– Adam mańdaıyna jazǵanyn kóredi. Qazaqta naqyl bar ǵoı, «adamnyń basy Allanyń doby» degen. 1962 jyly shekaradan Qazaqstanǵa qaraı óttik. Úlkenderdiń uıǵarymy solaı bolsa kerek. О́zim – qytaımyn, Qytaı Halyq respýblıkasynyń Shyńjan ólkesindegi Sháýeshek qalasynda týyp-óstik. Onda qazaqtar boldy. О́zderi uıymshyl, bir-birine qol ushyn berip, járdemdesedi. Bir-birin baýyryna tartady. Qazaq balalarymen oınadyq, aralastyq. Sodan til úırenip kettim. Qala shaǵyn edi. Sońǵy jyldary bir-eki ret at izin saldym, ájeptáýir úlkeıipti. Jyldam damyp keledi eken.
– Shekaradan ótken soń taǵdyrlaryńyz ne boldy?
– Jezqazǵan oblysynyń, Jezdi aýdanyna taban tiredik. «Sarysý» sovhozyna jiberdi. Ákeı naǵyz eńbek torysy edi. Mal baqty, sharýashylyqtyń barlyq salasyna aralasty, qoltańbasyn qaldyrdy. Ol kisi ismer edi, etikshi boldy. «Sarysý» sovhozyna qarasty Túıemoınaq degen bólimshede turdyq. Eki aǵam da shopannyń kómekshisi boldy. Ákemnen juǵysty bolǵan shyǵar, saptama etikterdi syryp, oıyp ádemilep tigemin. Kirisip ketsem, anaý-mynaý etikshiler shań qýyp qalady.
– Jergilikti halyqpen tez til tabystyq. Qazaqsha aıtqanda «tastaı batyp, sýdaı sińdik». О́zim de qoı baqtym, mehanızator bolyp eńbek ettim. Sodan 1968 jyly Jezqazǵan qalasyna kóship keldik. Ne nárse de buıryqqa baılanysty ǵoı. Sátin salyp, oblystyq baspahanaǵa jumysqa turdym. Gazet basýshy, retteýshi, sheber, sońynda baspahananyń bas ınjenerine deıingi joldan óttim. Dırektorymyz Qasqadamov degen aǵaı bolatyn. Ol kezde polıgrafııa mamandyǵy boıynsha bitirgenderdi sırek kezdestirýshi edik qoı, men de óndiristen qol úzbeı júrip, Reseıdiń Kýıbyshev qalasyndaǵy polıgrafııa tehnıkýmyn bitirdim.
Kúnder ótip jatty. 1989 jyly aıaq astynan Balqash qalasyndaǵy irgeli baspahanaǵa dırektor etip, buıryq shyǵardy da qaǵazdy qolyma ustatyp qoıa berdi. Oblysta ol kezde baspa, polıgrafııanyń basyn qosyp otyratyn mekeme bolatyn. Ol oblystyq partııa komıtetine qaraıtyn. Sóıtip, dám tartqan soń óndiristi qala Balqashtan bir-aq shyqtyq qoı.
– Jas kezińizde Qazaq eli jatsynǵan joq. Qazir qandaı sezimdesiz?
– Osydan biraz buryn Elbasy N.Á.Nazarbaev Qazaqstan halqy Assambleıasy basqosýynda jaqsy sóz sóıledi. Sonyń ishinde memlekettik til – qazaq tilin meńgerýge degen ózindik ustanymyn shegelep aıtyp keledi. Til saıasaty – óte názik. Al, endi qazir oılap qarasaq, Elbasynyń saıasaty shyndyǵynda júregimizge jetti. Aýasyn jutyp, topyraǵyn basyp júrgen baýyrmal halyqtyń tilin nege bilmeske? Qazaqtar «tatý úıge taqsiret jýymaıdy» deıdi ǵoı. О́te oryndy sóz. Taǵdyrdyń talaıymen qanshama ult ókilderi qazaq jerin mekendep qaldy, endi olarda basqa taǵdyr joq, sondyqtan, halyqtar arasyndaǵy birlik, aýyzbirlik, ózara túsinýshilik asa qajet dep bilemin. Ekonomıkany órkendetetin, áleýmettik salany aıaǵynan tik turǵyzatyn birden-bir jol – judyryqtaı jumylyp, eńbek etý.Eńbek etý úshin ulttar arasynda yntymaq bolýy shart. Búgingi táýelsiz Qazaqstannyń ilgeri jyljyp kele jatqanyn ishteı sezip otyrmyn. Ári shúkirshilik deımin osy kúnimizge. Qazaqstan halqy Assambleıasynyń 20 jyldyǵyna baılanysty mádenı is-sharalar bastalyp ketti. Qazir qaıyrymdylyq aksııasyna qatysýdamyz. Qazaqstan halyq Assambleıa merekesi – ortaq shańyraqtyń merekesi. Ár ulttardyń ókili muny tereń júrek sezimimen túsinýde. Qandaı mádenı sharadan bolsyn syrt qalmaımyz.
– Otbasyńyz týraly aıta otyrsańyz?
– Darıa Grıgorevna Lıý ómirlik qosaǵym. Aıtpaqshy, meniń qujat boıynsha aty-jónim Lıý Chan Fa. Tegim Lıý, óz atym Chan, ákemniń aty Fa. Mysaly, ózderińiz meni Dıma dep atap kettińizder. Tórt bala ómirge keldi. Taǵdyrdyń jazýy ǵoı, bireýi qaıtys bolyp ketti. Onshaqty nemeremiz bar. Shesheı Jezqazǵan qalasynda turady. Bir otbasynda 11 bala boldyq. Men úshinshimin.
* * *
...Bir-aq kúnde baspahananyń dırektory ózgerip shyǵa keldi. Jap-jaqsy syrlas bolǵan Lıý Chan aǵamyz basqa jumysqa aýysyp ketti dep estidik. Umytpasaq, 1993 jyldyń jazy bolsa kerek. Árıne, ómir jalǵasyn taýyp jatty. Táýelsizdikke qol jetkizdik. Buǵan qatty qýandyq. Alaıda, ekonomıkalyq quldyraý keńes kezindegi qaıta qurýdan bastap shegine jetti. «Balapan basyna, turamtaı tusyna» degendeı. Kóp uzamaı aǵa dosty jolyqtyrdyq, eshqaıda ketpepti, osy qalada turyp jatyr eken.
– Oý, aǵa kórinbeı kettińiz, qalyńyz qalaı, baspahanany da, bizdi de tastap kettińiz ǵoı, – dep ázil-shynyn aralastyra bastyrmalatyp jatyrmyz.
Taǵdyrdyń jazýy shyǵar, aǵa ekeýmiz qalanyń qaq ortasyna salynǵan kópqabatty úıden páter alyp, kórshi bolyp shyǵa keldik.
– Bıznes joly – aýyr jol. Erinbeı eńbek etý kerek. Qazir sol aýyr kezeńderdi eske alsam, keıde kúlip jiberemin. Keıde kórgen qıyndyq oıǵa túsip, kúrsinip te alatyn kezim bolady. Almatyǵa baryp, qara bazardan kákúr-shúkir satyp alamyz, ony qalaǵa ákelip satamyz. Kásipkerlik táýekelim osylaı bastalǵan. Otbasym qoldady, – deıdi sóz arasynda aǵa dos Lıý Chan.
Bul kúnde ol qaladaǵy kásipkerlikti birinshi bolyp bastaǵandardyń qatarynan oryn alady. Qazir sharýasynyń irgesin keńeıtken. Turmysqa qajetti tehnıkalardy satatyn ortalyqqa aınaldy. Ýaqyt aǵymyna ilesip, qala halqyn sony úlgidegi turmystyq qural-jabdyqpen qamtamasyz etýde ájeptáýir tájirıbe jınaqtady. Birneshe adamǵa jumys taýyp berip otyr. Turmystyq zattardy turǵyndarǵa nesıege beredi, nemese úsh-tórt aıǵa bólip tóleýge múmkindik týǵyzady. Qashan da halyqtyń qajetin ashqanǵa ne jetsin. Mundaıda alǵys alasyń. «Alǵys alǵan arymas» degen.
Osydan biraz buryn aǵa dos Lıý Chanǵa arnaıy baryp sálem berdim. Biraz syrlastyq, áńgime tıegin aǵyttyq. Qansha aıtqanmen burynǵy baspager ǵoı, búgingi jaǵdaıdan habardar.
– Qazir gazet shyǵarý qandaı jeńil, qorǵasyn kótermeıdi, saldyr-gúldir lınotıp joq, elektrondyq poshta arqyly dúnıeniń tórt buryshyna hat-habaryńdy jibere beresiń. О́zderińe de ońaı bolǵan shyǵar.
– Nesin aıtasyz, úıde otyryp, materıalyńdy jazyp-syzyp, bitken soń elektrondyq poshta arqyly jiberesiń. Bir mınýtqa jetpeı redaksııada otyrǵan qyz-jigitterdiń qolynda turady.
– Ýaqyt adamdy da, tehnıkalyq ólshemdi de shapshań ózgertti ǵoı. 24 jyldyń ishinde qandaı damýdy bastan ótkerdik. Budan da jaqsy kúnder áli alda – deıdi aǵa dos.
Jaqsy adamǵa jolyqsań, jan dúnıesiniń shýaǵyna shomylasyń, jadyrap sala beresiń. Shirkin, meıirimin tógip, kisilik kelbeti, adamgershiligimen rýhanı baıytatyn jandar mańaıymyzda kóp bolsa ǵoı. Men úshin Lıý Chan sondaı janymdy ystyq yqylasqa bóleıtin qadirlesterimniń biri. Tipti kórmesek saǵynysyp qalamyz.
– Assalaýmaǵeleıkým, – dep qushaǵyn ashyp aǵa dos kele jatady.
– Álıki-salam aǵa, – dep men de júregimdi alyp ushyp umtylamyn.
Ystyq qushaqtar aıqasa ketedi.
Aıtpaqshy, aǵa dosym bul kúnde alpystyń segizinde.
Men árqashan qadirles aǵanyń tileýin tilep kelemin.
Oralbek JÚNISULY
jýrnalıst.
Qaraǵandy oblysy.
Sýrette: Lıý Chan otbasymen birge.
