Qaptaýyl qalam, tutqaýyl talǵam

Qanattas qalamger Qulbek Ergóbektiń ádebıet álemindegi ádemi ǵumyry týraly syr-deste Ekeýmiz qurdaspyz. Ázilimiz jarasqan, áńgimemiz tań asqan. Qatarlas oqydyq. Baıaǵy KazGÝ-de. Til-ádebıette. Ol oqýǵa bir jyl keıin keldi. Qatarlasyp, qanattasyp, qalamdasyp kettik. Birden. Bir kórgennen. Ol áýeli óziniń basynan úlken boks qolǵabyn kıdi. Fakýltet atynan jarysqa tústi. Shynashaqtaı sary bala. Ashań. Sharshy alańnyń shańyn shyǵaryp jatqandar murnyn shúıire qaraıdy. Kánigi daıyndyǵy joq. Tek qushtar kóńil men balań namys. Alǵa súıregen sol. Biraq tehnıkanyń aty tehnıka, qoly aýa qarmap, qarsylasy bult etkende, bul jylt etip, buryshqa ótip ketedi. Biraq fakýltet namysyn qorǵap jatqan sary balaǵa degen jankúıerler aıqaıy basym. Onyń júzinde oınap turǵan namys pen qushtarlyq bizdi birden jaqyndastyryp áketti. Sol namys pen jiger ony jeńiske jetelep kele jatty. Ádebıet maıdanynda synshy qolǵabyn kıdi. Bul joly sasyp, sansyramady. Namysyn qamshylaǵany. Mańdaı teriniń tamshylaǵany. Ýnıversıtettiń Áýezov atyndaǵy birlestiginiń jumysyna batyl kirdi. Tipti ekinshi kýrsta oqyp júrgende baıanger Beısenbaı aǵaıymyzdyń senimine ıe boldy. Stýdenttik ǵylymı májilisterde boı kórsete bastady. Taqyldap sóıleıdi. Taqymdap pikir aıtady. Beısekeńe eliktep, shashyn tikireıte qoıady. Kezdesýlerde minbede turady. Ashań júzi ashylyp kele jatty. Maqaldap sóıleıdi. Álem ádebıetiniń bahadúrlerinen mysaldar jonady. Jalyn kúdireıte bastady. Kýrsynyń aldynda kele jatady. Aýzynda mysal. Ázilinde tuspal. Sózinde syn. Qýaqy, qýnaq. Baıaǵy bokstaǵy balańdyǵy umytyldy. Ádebı alańda senimdi. Sergek. Sezimtal. Qumnan altyn aıyrǵan, qashaǵan sózdi qaıyrǵan ustazdar: zerger Zekeń – Zeınolla Qabdolov pen qalaqtaı ǵana qaısar shal  Beı­sekeń – Beısenbaı Kenjebaev, kóp bilse de az sózben syr uqtyrar, oıyńdy ıýmormen shynyqtyrar Temirǵalı Nurtazın,  sóziniń basy Muhańmen bastalyp, sonymen aıaqtalatyn syrshyl aǵaı Sultanǵalı Sadyrbaev, janary jalt-jult, aıtqany derek, keýdesi zerek – Rymǵalı Nurǵalıev, Belınskıımen bel quda bolǵandaı Belgibaı Shalabaev sekildi sańlaqtar da osynaý sary balaǵa nazar sala bastaǵan. Tipti jandaryna tartyp, onyń áńgimesine jarǵaq qulaqtaryn jalyqpaı tóseıtin boldy. Ýaqyt ótken saıyn ashań sary ertektegi jaýyr taıdaı jutynyp, sóz sapyrsa «qutyryp» shyǵa keletin boldy. Aramyz kún ótken saıyn jaqyndaı tústi. Sózge quryq tastaǵan óńsheń kógenkóz kezdesýlerde birimiz óleń oqyp, birimiz sóz sóılep, ádebıetti ózimiz jasaǵandaı bolyp jeldenip, shabyt kergende sheldenip, sóz tergende sendelip, aǵalardyń aldynda kóldeneńdeı bastadyq. Bes jyl bes kúndeı eken. О́te shyqty. Dıplom alyp, Mańǵystaý astym. Ol Almatyda qaldy. Ádebı mekemelerdiń esiginen batyl ene bastady. Akademııaǵa bardy. S.Muqanov murajaı-úıinde qyzmet atqardy. Alysta jatsam da kózden tasa etpeımin. Oqyp jatamyn. Shyny kerek, ol áýelden arǵa baqty. Ádildikke moıyn burdy. Áli kelse, aqıqatyn aıtýǵa qumarlandy. Jazdy, jazǵan saıyn óse tústi. Kórdi, kórgen saıyn kósile tústi. Bildi, bilgen saıyn izdene tústi. Áýelden ishki dúnıesi qaısar edi. Ishki qaısarlyq syrtqa tepti. Jaly kúdireıgen synshy boldy da shyqty. Ádebıetti jilikteı shaǵyp, qalamy ushynda maıyn sorǵalatty. Almaty túnde tústen, kúndiz oıdan shyqpady. Eki jyldan soń ókshemdi kóterdim. «Lenınshil jas» gazetine at baıladym. Kileń yǵaı men syǵaı, «men ataıyn, sen tur». Júreksine kirip, jyldardy júgirtip kete bardyq. Ol da keldi jastar ortasyna. Ádebıet bólimine jaıǵasty. Endi ol jaly kúdireıgen synshyǵa aınala bastaǵan. Jazbager jurt jalpyldap kirip, jaltaqtap shyǵyp jatady. Bezben sol. Talantqa tarazy. Ásirese haltýraǵa qas. Shegir  kózi shatynap, jasyqty kórse, jaý kórgendeı túıiledi, aqsuńqar qustaı shúıiledi. Jarq etken jaqsyny kórse, joǵyn tapqandaı súıinedi. Áriptesterine aıtyp, kelinshegi ul tapqandaı máre-sáre bolady. Dereý alǵysóz jazyp, Sákeńe silteıdi. (Sákeń – sardar aǵa Seıdahmet Berdiqulov). Solaqaı qoldyń bir tartary jas qanattyń qaýyrsynyn burqyratady. Qara maqalaǵa da júırik. Gazette ondaı tapsyrmalar da az emes. Qara maqala dep qomsynbaıdy, oń qolmen, oń nıetpen jazady. Qaı jazbasynda da jylt etken sezim, samala senim, astary jumsaq sóz, aıtary qundaq oı jatady. Al ádebı maqalalarǵa kelgende tabany jerge, qalamy shelge tımeıdi. Tógilip te jazady, sógilip te jazady, jan aýyrtsa jadaý sóz, egilip te jazady. Jastar gazetinde qatar qalam siltegen sol bir shýaqty shaqtar qaıta aınalyp kelse, shirkin, qapy ketken tustar men qaıyrtpaı ketken taqyryptar qoraǵa kirgen qoıdaı jýasyr edi-aý dep oılaımyn. Ol da osylaı oılaıtyn bolar. Men buǵan kámil senemin. Jastar gazetindegi jarqyn kezeńniń jylnamasyn taratyp jatqan jazbagerlerdiń jadynda qalǵan sol bir jyldarda onyń ózi órkeshtenip, qalamy býyrshyndaı bulqynyp, aýyr júkti arqasy qomdy atandaı tarta aldy. Kórkem sózge sheshen. Qara sózge kósem. Ádebı trıbýn. Basynda júz aqynnyń jyry júredi. Talaı qalamgerdiń syry júredi. Saǵynyshy men muńy júredi. Jastar gazetiniń jaqsy qamshygerleriniń biri boldy. «Sosıalıstik Qazaqstan» gazeti qalap áketti. Uzatyp saldyq. Aǵa tilshilik laýazymynan ketti. Endi sál kútkende bólim meńgerýshisi bolar edi. Jastar basylymynyń Ádebıet jáne óner bólimine. Gazettiń eń bedeldi de, daýly bólimine. Aıyna myńdaǵan hat keletin bólim. Qazaq aqyn ǵoı, eldiń ár óńirinen, Almatynyń ózinen óleń, áńgime burqyrap kelip jatady. Bir jyly sanadyq, shamamen jylyna jıyrma myńdaı hat keledi eken. Aıaqtaı kelgenderin esepke almaǵanda.  Avtorlardyń ishinde daýkester de, aryzqoılar da, «qyzyl kommýnıster» de, pále baqqandar da, haltýrshıkter de jetip artylady. Sekeń meni Ádebıet bólimine meńgerýshi etip aýystyrdy. Eń áýeli Kópen kókem keldi. Qulbekpen boıaýlas. Eshteńe ákelgen joq. Aqyl ákeldi, naqyl ákeldi. «О́tesh, bul jerden sen júz dos, myń jaý tabasyń», dedi shegir kózin qadaı otyryp. Sony aıtýǵa keldińiz be? dedim. «Iá, dedi ol, biraq men myńnyń ishinde joqpyn» dedi kúlimsirep. Endi keletin «toqsan toǵyz dosym qaldy» dep oıladym ishimnen. Dos degen birden quıylyp kele qalmaıdy eken. Sony ekeýmiz de bastan keshtik. Tipti qyzyq jaǵdaı ózi. Bolǵan oqıǵa. Jastar gazetinde meniń basymda, «Sosıalıstik Qazaqstanda» onyń basynda bolǵan jaıt. Aıtar reti keldi. Q. degen aǵamyz boldy. О́leń jazady. Jaza bersin. Biraq aptasyna kem degende bir ret  keledi. О́leń ákeledi. Almatyda aýdandyq gazet joq, soǵan silteıin deseń. Sharshamaıdy, talmaıdy. Talanty nól bolsa da, «eńbegi» eki júz prosent. Qaıtaramyn. Bir túıile qarap, shyǵyp ketedi. Taǵy keledi. Bir kúni, áli esimde, tórt óleń ákeldi. «Bala, óleńimdi ózim oqyp bereıin, sen tyńda» dedi kesimdi únmen. Maqul. Tyńdap otyrmyn. Birinshisi «Bolmasyn soǵys» degen óleń eken. Tyńdap bolyp, jaramaıdy dedim. «Mine, kórdiń be, sen qandaı adamsyń, men soǵys bolmasyn dep otyrmyn, sen jaramaıdy deısiń, demek, soǵys bolsyn dep otyrsyń, soǵysty jaqtap otyrsyń» dep tap berdi. Sasyp qaldym. Men kútpegen burylys. Ekinshi óleńin oqydy. Taqyryby «Jasasyn, Kompartııa». Maǵan endi bul oıyn sekildi bolyp kórinip ketti. Jaramaıdy dedim nyqtap. «Á, tutyldyń ba, sen Lenın partııasyna qarsy adamsyń, bul jerde qalaı otyrsyń, SK-ǵa baryp, kózińdi qurtamyn» dedi endi kúsh alǵandaı bolyp. Kelesisin oqyńyzshy dedim jaıbaraqat. «Abaı – uly aqyn» dedi daýsyn kúrkiretip. Oqydy. Jaramaıdy dedim. Men de kúreńite bastadym. «Áp, bálem, bildim seni, Abaıdy moıyndamaısyń, jershil, júzshil adam ekensiń, qurtamyn» dedi endi júzi tútigip. Tórtinshi óleń oqylmaı qaldy. «Aǵasy, meni qurtý úshin jumysyńyzdy Berdiqulovtan bastańyz, osynyń bárin aıtsańyz, qurtady da salady» dedim. Shyǵa jóneldi. О́leńderin alyp. Sekeń shaqyrdy. Júzi qabaryp ketken. «Aıt ne bolǵanyn» dedi salqyn júzben. Aıttym. Jiliktep. Sekeń óleńderdi ózi oqydy. Júzi tipti qabaryp ketti. Janary jalt-jult. «Aǵasy, qaıda barsańyz, onda baryńyz, endi qaıtip osy jetinshi qabattan kórmeıtin bolaıyn» dedi ashýyn ázer basyp. «Bul sizge shantaj jasaıtyn jer emes. Baryńyz». Kókemiz qara kisi edi, odan saıyn qap-qara bolyp ketti. Shyǵa jóneldi. Aýzyndaǵy «qurtamyn» degen sóz borandap birge ketti. «Osylar ǵoı bizdi qurtqan» dedi Sekeń sharshańqy únmen. Ol ekeýmiz mundaı jaǵymsyz jaılardy san ret kórdik. Jańaǵydaı jazǵyshtar áli de qasymyzda júrgen sekildi. Sharshadyq. Biraq ólermen óleńshiler sharshamaıdy eken. Endi ol bir top «óleńsekildilerin» alyp oǵan barady. Jaratpaıdy. Eki barady, jaratpaıdy. Úsh barady, jaratpaıdy. Tórtinshi ret Abaıdyń oqyrmannyń kózine kóp túse bermeıtin óleńderin alyp jáne barady. Dosym jaratpaıdy. «Tipti myna óleńderińiz burynǵydan da nashar eken» deıdi. Sodan álgi: «SQ»-da  otyrǵan synshy Ergóbek Abaıdy oqymaǵan, óleńderin bilmeıdi, Abaıdy mensinbeıdi» dep baıbalam salyp, baqanyn alyp, aıaqtan shalady. «Abaıdy mensinbegen» adamdy aıasyn ba, ádebı gazet «jarq etkizip jarııalap, jalp etkizer» qadam jasaıdy. Dosym dúbára talǵam men kúldibadam kómekke qolyn bir siltep, ǵylymǵa ketti. Bir jamandyqtyń bir jaqsylyǵy bolady degen sóz bar. Ras eken. Tipti álgindegilerge rahmet aıtsaq ta bolar. Ol qazaq ádebıettaný ǵylymyna talantty, bilimdi, bilgir, óz kózqarasyn qaı jerde de dáleldeı alatyn, eń bastysy jaza alatyn, jazǵanda da jorǵa júrisi jurtty ılandyryp, súısintetin, mılandyryp, qýantatyn daryndy synshy-ǵalymdy qosýǵa septigin tıgizdi. Ashýyn aqylǵa, sezimin senimge jeńdirgen synshy Ǵylym Akademııasynda mol qazynaǵa keneldi. Oqý quraldaryn da jazdy, jazys­­ty. Tarıh shańyn talǵap súrtip, shyńyraý túbindegi shyndyqty qaýǵalap syrtqa shyǵardy. Erinbedi, ekshedi. Taýsylmady, tekshedi. Qalamy qozǵalyp, kókeıdegi sózdi alyp, oqyrmannyń kózine súzdi. Tapqan qýanyp, tanyǵan alyp, talantqa rahmetin jaýdyrdy. Qazaǵymyzda: «kúshiginde talanǵan» degen sóz de bar. Ol da osyny bastan keshti. Biraq onyń basqalardan ereksheligi, jasyp qalmady, júni jyǵylmady. Qaıta jalyn tikireıtip, qalamyn sert ustap, ulttyq ádebıettiń uly maıdanyna urandap shyqty. Qazyp jazdy, tanyp jazdy. Qazaqtyń ǵana emes, álem ádebıetiniń alyptarymen kezdeskende, suhbattasqanda ıyǵyn bermeı, deńgeıles darynyn, qalamger qarymyn kórsetýmen boldy. О́sti, órisin keńeıtti. О́negesin molaıtty. Akademıktermen ázili jarasyp, tulǵalarmen talasyp, bahadúrlerdiń batasyn alyp, sańlaqtardyń sarqytyn ishti. Qaýqarlyǵa qolbala bolmaı, zeıindige zor bala boldy. Ergóbek – eńbek ozaty. Taptaýyryn tirkes demeńiz, aıdaı aqıqat.  Onyń júrdek qalamy jıyrma tomdyq eńbek berdi. Sonshasy tartpasynda jatyr. Alty tomdyq «Arystary men aǵystary» qandaı! Qalyń tomdar. Aty qandaı bolsa, zaty da sondaı. Tereń tanym. Tálimdi talǵam. Sergek sezim. Tolybaıdyń kózimen kórip, Kúreńbaıdyń sózimen aıtady. «Arystar men aǵystar» qazaq ádebıetiniń sońǵy jetpis jyldyq jylnamasy sekildi. Anyqtamalyq jınaq. Antologııalyq oqýlyq. Hrestomatııalyq túzilim. Uzaq jyldardaǵy kóz maıyn taýysqan eńbek. Ádebıettiń tegi men túrin taldap, talǵaǵan, tolǵaǵan tomdar. «Aqyndar aǵasy» Á.Tájibaevtyń, qazaq jyrynyń qaıratkerleri S.Máýlenovtiń, M.Álimbaevtyń, Q.Shańǵytbaevtyń, T.Berdııarovtyń, S.Jıen­baevtyń, Q.Myrzalıevtiń, M.Maqataevtyń, S.Asa­novtyń, B.Ábdirazaqovtyń, О́.Nurǵalıevtiń, T.Me­detbektiń, J.Ermannyń t.b. tanymal talant­tardyń poetıkasyn taldaýyndaǵy syrshyl sóz, shynshyl peıil, novellalyq naqyshtarǵa baı lırıkalyq esseler óleńniń ózindeı bolyp móldirep týyp, qýanta oqytady.  Bilgirlik pen aqyndyq sezim astasqanda synnyń da shyraıy kirip, jany jarqyraıdy. Al prozany taldaǵanda, jazyp otyrǵan nysanasyna suǵyna kirip, ar jaq, ber jaǵyn qoparyp tastaıdy. Syn maqala oqylmaıdy degen tirkesti buzǵan «buzyqtardyń» biri de osy aýzyn ashsa, aıtary tógile jóneletin ashań sary. Qazaq jyrynyń kóshindegi qyzdardyń anasyndaı bolyp, abzal ǵumyr keshken Marııam Hakimjanova apamyzdan tartyp, aıaýly arýlarymyzdyń taǵdyryn móldiretkende talaı oqyrmannyń janary botalap, júrekteri eljiregenine san ret kýá-dúrmin. Budan eki jyl buryn «О́leńsózi» óriske shyqty. Alpysqa tolǵanda. Osy daryn daralyǵy men janr jańalyǵyn jiktegen saraptamalyq eńbekti tereń tanyp, «ádebıettegi qajetti eńbek, kerekti zertteý-taldaý» dep baǵalaı almadyq bilem. «Synshynyń joly – aýyr jol» dep ustazy Beısekeń aıtyp edi. Bilgen eken. Qazaq ádebıetinde qyryq jyldan beri qalam sýytpaı, týǵan ádebıettiń týyn kóterip, jaqsysyn jarııalap, jańasyna qýanyp, qashanda qaǵylez minez tanytyp kele jatqan qalamgerdiń mańdaı teriniń óteýi aldaǵy kúnderde qaıtar dep úmittenemin. Onyń jazǵandaryn oqý bir ǵanıbet. Poezııany taldaǵandaǵy parasat, prozany taldaǵandaǵy ishki qýat, dramatýrgııany taldaǵandaǵy dınamıkalyq jiger, el mádenıetin ekshegendegi erekshe energetıka, eń bastysy týǵan ádebıetke degen taza perzenttik sezim ony ózgelerden oqshaý kórsetedi. Muny bárimiz bilemiz. Aıta bermeımiz. Álde aıtqymyz kelmeı me eken? Ony ótken jyly ádebıetimizdiń alyptarynyń biri Ábekeń – Kekilbaıuly aıtty. Aıtqanda qandaı, onyń týǵan ádebıettegi eren eńbegin batyrlyq pen janqııarlyqqa teńep, bir ózi bir ǵylymı zertteý ınstıtýtynyń jumysyn atqaryp júr dep aǵyl-tegil pikir aıtty. Habarlasyp, «men úshin eń negizgi baǵa osy» dep kóńili bosap ta ketkeni bar. Sol kezde ol ózin baqytty sanady. Shyndyǵy sol, ol baqytyn ulttyq ádebıetke qyzmet jasaý­dan tapqan qalamger. Qyzyǵa qaraımyn. Qyzǵana qaraǵandar da bolǵan. Qyzǵanyshtyń qyzyl kúshigi sháýildep kórgen. Túıe ústinen ıtke qaptyrmas jigit qoı, kerýeni kóshe berdi. Ol óz mandatyna adal qal­pynan aınymaı keledi. Ultqa qyzmet etýdiń ulaǵatyn kórsetti. Ustazǵa qyzmet jasaýdyń úlgisin kórsetti. Qazaq ádebıetiniń bastaýyn on ǵasyrdan astamǵa ári jyljytyp, uly jyraýlar men jyrshylarymyzdy tiriltken talantty topty tulpardaı baptaǵan qarapaıym ǵana qalaqtaı qara shaldyń – Beısenbaı Kenjebaevtyń týǵan balasyndaı qabyldanyp, uly ustazy Alla bergen amanatyn tapsyrǵansha janynda bolyp, qarııanyń batasyn alǵan onyń azamattyǵyn sheksiz qurmetteımin. Qara shalmen birge bolǵan kúnder qazaq ádebıetine, onyń tarıhy men synyna qazyna bolyp qosyldy. Kómbe ashyldy. Kóńil toǵaıdy. Kóz toıattady. Qalam qýattandy. Shyndyq shýaqtandy. Beısenbaı aǵamyz ómirden ótken soń onyń ádebı murasyna shynaıy qamqorlyqpen qarap, túzip, jınaqtap, tekshelep, kıeli Túrkistan jerindegi Qazaq-Túrik ýnıversıtetiniń janynan kitaphanasyn jasaqtap, kóshirip ákelip, jaınatyp, jasantyp qoıdy. Ustazdyń atyn ozdyrdy, zatyn qadirletti. Rýhanı-dinı ortalyq bolyp qalyptasqan Túrkistan endi mádenı-ǵylymı ortalyqtyń da týyn kóterip, ádiskerler men dáriskerlerdiń izdep keletin ornyna aınaldy. Bul uıymdastyrýshylyq qabilet. Kópke bolsyn, kóńilge jaqsyn degen áreket. Shákirt tárbıeleýdiń úzdik kórinisi. Ustaz bolýdyń ozat mysaly. Aqsaqaldyqqa abyroımen qadam basý. Arýaq shet kórmesin, keıde ázil alyp qashqanda: «Túrkistanda Qoja Ahmet, onyń qasynda Qulbek» dep aıtyp jiberetinim bar.  Rızalyq. Shyn peıil. Úsh ǵasyrlyq soǵystardan úzilip jetken ańyzdar men áfsanalar jeterlik. Sonyń biri Abylaıdyń zamanynda bolypty. Syr boıynan shyqqan, Dóıttiń dúri, Bozǵyldyń urpaǵy Kelmenbet batyr jaýǵa sholaq ton kıip, jalańtós shabady eken. Birde qyrǵyn urysta, qazaq jaǵy shegine bastaǵanda Kelmenbet atoılap shyǵyp, jaýdyń betin qaıtaryp, urysty qazaqtardyń paıdasyna sheshipti. Sony kórip turǵan han jas batyrdy shaqyrtyp, tanysyp, onyń túr-tulǵasyna kóz toqtata qarap: «Kelte tondy Kelmenbet, qaıratyńa rahmet» dep rızashylyǵyn bildiripti. Han aıtqan sózdi biz de aıtyp kórelik: «Qalamger dos Qulbek, qaıratyńa rahmet». Ádebıet atynan, qalamgerler atynan, oqyrmandar atynan. «Hannyń sózin qul da aıtar» demekshi, aýzymyzǵa dýa bere gór, Jaratqan. Maıyn tamyzady degen sóz bar. Aıtsa áńgimeniń máıegin, jazsa dáıegin tabady. Keıde telehabarlarǵa qatysyp qalady. Ondaıda kókjáshiktiń kózine telmirip qalamyn. Sol kezde ol kókjáshikpen «birtústes» kózi astasyp, ári-sárileý bolyp jatqan telehabardyń ón boıyna qan júgirtip, qozǵap jiberedi. Biledi, bilgesin aıtady. Ekiushty pikirlerdiń ózin derekpen shıratyp, baıytyp, qaıytyp, qara sózdiń betine qaımaq uıalatady. Qazir qaptap ketken teleshoýlardyń salmaǵy bazardyń shýyndaı, kóńildiń býyndaı. Kúlegeshterdiń jeńil kúlkisi de ol qatysqan ádebı-mádenı, estelik habarda ádemi ázil, jumsaq ıýmor, ınabatty ısharamen órilip, kórermenge rýhanı salmaq qosar sarabdal dúnıege aınalyp shyǵa keledi. Dereý telefon soǵyp, kórgenimdi aıtamyn. Aıtylmaǵany odan ári óriledi. Qanattanyp qalamyz. Qalam ustaımyz. Oı ushtaımyz. Tanym talǵaımyz. О́tken jyly ekeýmiz de ádebıet pen óner salasy boıynsha beriletin memlekettik syılyq alý jarysyna birge túse qaldyq. Men – poezııadan, ol – ádebıet synynan. Ishteı tilektespin. Kelesi kezeńge shyqsa eken dep tilekshimin. Jarys lebi jaqyndaǵanda telefon shaldy. «О́tesh, jol bolsyn, baǵyt qalaı, jaı qalaı?» dedi kóńildi únmen. Aıttym. «Men almasam da sen alsań eken, jınaǵyń tyń taqyryp, kórkemdigi men ıdeıasy teń túsken. Eger alda-jalda aqtyq márege qatar keler bolsaq, men saǵan jolymdy beremin» dedi nyq sóılep. Shyn nıeti. Shynaıy kóńili. Jabyq daýystyń jumbaǵy kóp ekenin bilgendikten, Qadyr Myrza Álı aǵamyzdyń: «Men jabyq jarystan qorqamyn, ne bolsa da ashyq bolǵanǵa ne jetsin» degen sózin eske aldym. Máz bolyp kúldi. Qadekeń danyshpan ǵoı, dedi sosyn tebirenip. Bıyl qoı jyly. Toı jyly. Oı jyly da bolsa dep armandaımyz. Ásirese, Qazaq handyǵynyń jóni de, josyǵy da bólek. Kóp aıtyp jatyrmyz. Aıtqan saıyn júregimiz búlkildep, janymyz nurlanyp ketedi. Tarıhymyzdyń oqýlyǵy Qadyr Myrzalıev zamanynan beri birshama qalyńdady, biraq áli de jazylar betteri jetip jatyr. Sol juqalań betterdi jaqsy jazǵan – qazaq ádebıeti. Ult poezııasy. Ult sózi. Sóz maıdanynda júrgen dostyń eńbegi de osynyń ishinde. Eleýli úlesi bar. О́zindik qoltańbasy bar. Árgi tarıh bergi tarıh bola ma dep umtylyp jatqan jaı bar. Bergi tarıh bolashaqqa jol bola ma dep jatqan jaı bar. Máńgilik eldiń mártebesi men mereıi ústem bolsyn dep qalam ustap júrgen arqaly toptyń jýan ortasynda jaqsy dos – fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Qulbek Ergóbek te kele jatyr. Túrkistannyń turǵyny. Turannyń perzenti. Ádebıet synshysy, ádebıet zertteýshisi, ádebıet tanytýshysy qandaı bolý kerek? Ony ábjil qımyldap, júrdek qozǵalyp, jyldam áreket jasap, óz qyzmetin múltiksiz atqaratyn ulan demeske bola ma? Daý joq, Qulbek qaptaýyl qalamger. Qashanda ádebı qaqtyǵysqa, synshylyq soqtyǵysqa daıyn. Bes qarýy boıynda. Qalam-naızasy qaıraýly, kóńil-tulpary beldeýinde baılaýly. Shyǵa shabady. Jyǵa tanıdy. Jyrǵap aıtady. Jyrlap aıtady. Dúdámal derekterdiń tigisin jatqyzyp, qyrnap aıtady. Aıta alatyn bolǵasyn aıtady. Jaza alatyn bolǵasyn jazady. Bir ózi bir shaǵyn ǵylymı ortalyq sekildi. Basshysy da ózi, qosshysy da ózi. Hatshysy da ózi, atshysy da ózi. О́z isine berilgen. Quldaı qulaǵan. Sharshamaıdy. Talmaıdy. Ol qashanda talantsyz taýarǵa tutqaýyl. Kóńili qulamas keden. Kirbińi bar dúnıege kirpik qaqpaıdy. О́lekseni ótkizbeıdi. Jerine jetkizbeıdi. Tutady. Odan tek qana ádebıettegi adaldyq utady. Onyń tutqaýyl qasıeti ádebı paıymdary men tolǵamdarynda jan-jaqty kórinip, jarasymyn taýyp jatady. Jaǵa jyrtyspaıdy. Keıde ádebı temperatýrasy kóterilip ketetin jeri de bar bolar, biraq dıagnozyn durys qoıa bilgendikten, daý asqynbaıdy. Joǵary tehnologııalyq dárigerlik qural-jabdyqtardyń zamanynda ol baıaǵy, kádimgi shynysy qalyń qol mıkroskoppen aýrýdy jazbaı aıyratyn kónekóz dárigerlerdeı biliktilik kórsete alady. Ádebı biliktilik – ádildiktiń ólshemi. Ol ólshemnen jańylyspaıdy. Budan 3-4 jyl buryn Qulbek «Qazaq ádebıeti» gazetinde maǵan arnap oılamaǵan jerden: «Men seni joǵaltyp alýdan qorqamyn» degen ashyq hat jazdy. Kútpegen hat. Kóp syry bar hat. Sonyń bir jerinde: «men sen arqyly ádebıetke keldim» degendeı dep, meni asyra maqtap ta ketipti. Qýandym. Biraq osyndaı talantty adamdy men qalaı ádebıetke alyp keldim dep qınaldym. «Joq, sen ádebıetke óziń keldiń» dep jaýap jazdym. «Alystan ańsap jetken jolaýshymyn» degen jaýap hatym «Qazaq ádebıetinde» jarııalandy. Jaqsy pikir týǵyzdy eki hat ta. Dostar maquldady. Oqyrman qýandy. Qulekeń kitabyna kirgizdi. Biz ádebıetke birge keldik. «Ýchılısheden keldim» dep Gennadıı Hazanov aıtqandaı: KazGÝ-den keldik. Qatar keldik. Ortaq dosymyz Baqytjan Buıraevtyń balyǵyn jep otyryp kelgen sııaqtymyz. Álde ekinshi ret «abıtýrıent bolyp», KazGÝ-ge birge kelgende keldik pe eken? Inilerimizdi oqýǵa alyp kelgende. Men Beısenbaı Kenjebaev aǵaıdyń sońǵy dıplomshysy boldym. Ol onyń balasy boldy. Sonda birge keldik pe eken? Kezdesýge kelgen Saǵı, Tumanbaı, Qadyr, Muqaǵalı, Farıza, О́tejandardyń aldynan qýana shyǵyp, esik ashqanda  qabattasa kirdik pe eken ádebıet aýylyna? Talaı jyldar zaýlap óte shyqty. Birde ozyp, birde qalyp, jyldardy jetelep kelemiz. Alla ǵumyr berse, áli talaı qatar júrermiz dep oılaımyn. Meniń Qulbekten úsh-tórt aı úlkendigim bar. Soǵan baǵyp ini-dosym týraly osy bir jazbany qaǵazǵa túsirdim. Álginde aıtqan hattardan keıin oǵan arnap óleń jazǵanmyn. О́zine kezinde joldap edim, tutqaýylynan qınalmaı óttim. Álde dosy bolǵasyn, kóńiljyqpastyq tanytty ma eken? Aralasyp arǵy bir aǵystarmen, Saýsaq synap bergi bir qaǵystarmen. Kele jatyr bir adam – Jany – Jaıyq, Til qatysyp tarıhı arystarmen...   Jany – jaınaq, Jel soqsa aspandaǵan, Janarynan qýansa jas parlaǵan. Bilmeıtini joq onyń bul ómirde, Árbir kúni bir óleń bastalmaǵan.   Jany – aspan, Bulty joq, buldyry joq, Ázili bar ájimsiz, qýlyǵy joq. Túrkistannyń tútinin tikeıtedi, Syrshyldyq pen sezimniń  syńǵyry bop.   Áńgimemiz jarasqan, syrymyz da, Ázilimiz jarasqan, muńymyz da. Sóz-sulýǵa biz birge uryn bardyq, Shań qonbady kóńildes jyrymyzǵa.   Birge júrgen kúnderge bir baramyn, Túrkistanǵa telmirip myń qaradym. Ashań júziń ashylyp, Arystaı bop, Aman-esen árqashan júr, qaraǵym.   Qulbek dos, Qulekem – Qulagerim, Janymdy kór jaınaǵan myna meniń. Arystardan kep jetken adal elshi, Túrkistandy tiregen quba belim! *  *  * Bul – dostyq kóńildiń tapsyrysymen jazylǵan syr-deste. Ol bıyl paıǵambar jasyna qaraı qadam basty. Ázir jaınamazǵa qulamaıtyn sekildi. Qulaǵany – qazaq ádebıeti. Oqyǵany – tarıhı tulǵalar. Jazǵany – týǵan mádenıettiń shejiresi. Jazar kóbeısin, jan dosym! О́tegen ORALBAIULY, aqyn, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri.