JOǴALMAI JETKEN JÁDIGER

Mustafa Shoqaıdyń túpnusqa qoljazbalary elge oraldy Osy ýaqytqa deıin de ultqa qatysty mádenı muralarymyzdy álemniń ár qıyrynan jınap júrgen azamattar men ǵalym­dardyń arqasynda Mustafa Sho­qaıdyń shyǵarmashylyq mura­ǵat­tarynyń kóshirmeleri atajurtqa tam-tumdap bolsa da oralyp jatqany aıan. Degenmen, keshe Almatydaǵy Ortalyq mem­lekettik muraǵatta ótken oqıǵanyń or­ny bólek. TÚRKSOI halyqaralyq uıy­my­nyń bas hat­shysy Dúısen Qaseıinov bas bolyp, Qazaqstan Respýblıkasynyń Orta­lyq memlekettik muraǵatyna jýyrda Túr­kııadan tabylǵan áıgili qazaq saıasatkeri Mustafa Shoqaıdyń túpnusqa qoljaz­ba­laryn tabystady. Al TÚRKSOI uıymy­nyń qolyna qomaqty muralar qalaı túsken? – Birneshe aı buryn meniń qa­byl­daý­y­m­da “Dúnıejúzilik qyrym tatarlary ulttyq qozǵalysy” uıy­mynyń Túrkııadaǵy ókili, Túrkııada turatyn qyrym tatarla­rynyń biri Muzaffer Akchora atty Túrkııa aza­maty kelip, óziniń qolynda Mus­ta­fanyń qujattary bar ekenin ha­barlady. Kezinde bul murany amanat etken adamdardyń ósıe­tine sáıkes qoljazbalardyń tek senimdi qol­ǵa tapsyrylýy kerek ekenin, sońǵy kez­de túrki mádenıetin damytýǵa, túrki ha­lyq­tarynyń birligin nyǵaıtýǵa qatysty iri jo­balardy júzege asyrǵan TÚRKSOI halyq­aralyq uıymyna senim arta­tynyn bildirdi. Men qoljazbalardy saraptan ót­kizgen soń asa qundy murany QR Ortalyq memlekettik muraǵatyna tapsyrýdy usyndym, ol kelisimin berdi. Ata­myzdyń arhıvin onda­ǵan jyldar boıy saq­tap kel­gen Muzaffer Ak­cho­r­a myrza búgin al­da­r­y­ńyzda otyr, – dedi TÚRKSOI ha­lyq­aralyq uıy­my­nyń bas hatshysy Dúı­sen Qa­seıinov. Al Akchoranyń qo­lyna Mustafa Sho­qaıdyń hattary qalaı túsken? – Mustafa Sho­qaı­dyń bul mura­la­ryn kezinde Tahır Sha­ǵataı saqtaýǵa tap­syryp edi. 1975-1976 jyldary qy­rym ta­tar­la­ry­nyń bir­neshe kórnekti ókilde­ri­men ta­nys­tym, olardyń ishinde M.Shoqaıdyń sońǵy kúnderine deıin janynda bolǵan Tahır Sha­ǵataı da bar edi, – deıdi Túrkııa azamaty. Muzaffer Akchora sol kezderi Túrkistan ortalyq qozǵaly­sy­nyń muraǵatyna kirýge Tahır Sha­ǵataı bastaǵan adam­dar ruqsat ber­gendigin aıta kele, búgingi qoly­­­myzǵa tıip otyrǵan qujattardy Ta­hır Shaǵataı saqtaýǵa bergendigin jetkizdi. – Kóp jyldar eki el arasyn­daǵy qa­rym-qatynas saıası jaǵ­daı­larǵa baı­la­nys­ty úzilip qaldy, ári Qazaqstan Mustafa Shoqaıdy zert­teıtin halde emes edi. Bertin kele “TÚRKSOI” halyqaralyq uıymy ju­mystarynyń jetistikterimen tanysa kele, qujattardy osynda tapsyrýǵa bel býdym. Bul qujat­­tardy Dúısen Qaseıinovtiń usynysy boıynsha túrki elderiniń túpki ordasy, qazirgi Qazaq eliniń Ortalyq memlekettik muraǵatyna berýdi jón kórdim, – deıdi Muzaffer Akchora. Al onyń jeke qorynda saqtalǵan Mus­tafa qoljazbalaryna ne kiredi desek, ta­bylǵan qujattardyń jalpy sany 100, olar 340 bet materıaldy quraıdy. Bulardyń ne­gizgi bóligi Mustafa Shoqaıdyń emıgrasııa­daǵy ýkraın, grýzın, ázirbaıjan, osetın, t.b. halyqtardyń iri saıası qaıratker­le­ri­men j­a­zysqan hattarynyń tupnusqasy. Hat­tardyń jalpy sany – 84, bet sany – 188. – Sondaı-aq, qundy jádigerler­diń qa­tarynda onyń alty tól maqa­la­synyń tup­nus­qasy da ta­byldy. Bularǵa qo­sym­sha emı­grasııadaǵy bógde avtorlar jazǵan 3 maqala, bir roman jáne Mustafaǵa Túrkis­tan ulttyq ortalyǵy aty­nan 1940 jyly Ystam­bulda berilgen óki­lettik kýálik, taǵy basqa qu­jat­tar bar. Eń mańyz­dysy – bulardyń bári túpnusqa qujattar, kóp­shiligi buryn-sońdy qazaq ǵylymynda aına­lysta bolmaǵan mu­ralar. Budan 80-90 jyl buryn jazylǵan Mustafa Shoqaıdyń hat­ta­ryn oqyp otyryp, onyń qansha­lyq­ty dárejede bilimdi, salı­qaly, máde­nıet­ti adam bol­ǵa­nyna, eliniń bol­a­shaǵy úshin, ultymyzdyń bostandyǵy úshin qandaı kúsh-qaırat jumsaǵanyna kýá bo­la­syz, – dedi Dúısen Qorabaıuly. Osy arada bıyl jel­toqsan aıynyń so­ńynda túrki halyq­ta­ry­nyń iri qaıratker­le­riniń biri, emıgrasııada júrip, ult bolashaǵy úshin kommý­nıstik júıe­men kúresken uly tul­ǵa Mustafa Sho­qaı­dyń týǵanyna 120 jyl tolatynyn aıta kete­lik. Sondyqtan da bul sharanyń mereıtoımen oraı­las kelgen aıtýly oqıǵa bolǵanyn atap ótken jón. О́tken ǵasyrdyń al­ǵashqy jartysynda saıası oqıǵalarǵa baı­la­nysty shetelge ke­tý­ge májbúr bolǵan qazaq qaıratkeriniń shy­ǵar­mashylyq murasy onyń emıgrasııada bol­ǵan elderinde (Fransııa, Germanııa, Grý­zııa, Ázirbaıjan, Túrkııa, t.b.) qalyp, bir bóligi joıylyp, bir bóligi ǵana búginge jetkeni belgili. Mustafa Shoqaıdyń kópke belgisiz jeke qoljazbalarynyń bir bóligin qolǵa túsirgen TÚRKSOI uıymy basqa da túrki halyqtarynan shyqqan iri ǵalymdardyń, saıası qaıratkerlerdiń ǵylymı muralary­nyń zerttelýi men nasıhattalýyna erekshe yqylasty bolyp, ıgi yqpal etip kele jatqanyn atap ótý lázim. Máselen, bıyl Bashqurtstan Res­pýblı­ka­sy Mádenıet mınıstr­li­giniń usynysyna oraı, kórnekti ǵa­lym, professor Ahmet Zákı Ýálıdı To­ǵannyń túrki mádenıeti men ta­rı­hyn zertteýge sińirgen eńbegin eskere oty­ryp, 2010 jyldy “Ahmet Zákı Ýá­lıdı Toǵan jyly” dep jarııalaǵan. Al Mustafa Shoqaıdyń tabyl­ǵan qoljazbalaryn túgel ǵylymı sa­raptaýdan ótkizip, hattarynyń top­tamasyn kitap etip daıyndap ja­tyr­myz. Túpnusqalar oryssha bol­ǵan­dyqtan, qazaqshaǵa aýdarma jasalýda. Jaqyn ýaqytta qoldaryńyzǵa tıedi dep sendire alamyz. Asyl arysymyz ózi elge orala almasa da, kózindeı bolyp 70 jyldan soń qomaqty murasynyń týǵan eline oralýy aıtarlyqtaı asa mańyzdy oqıǵa, – dep málimdedi baspasóz máslı­ha­tynda TÚRKSOI jetekshisi. Ortalyq memlekettik muraǵat úshin sáti sırek túsetin sharaǵa tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Kóshim Esmaǵanbetov syndy birqatar ǵalymdar, “Mustafa Shoqaı” kór­kem fılminiń rejısseri Satybaldy Narymbetov qatysyp, qýanyshqa ortaqtasty. Aınash ESALI, Sýretterdi túsirgen Bersinbek SÁRSENOV ALMATY.