Salyqbaı mergen

Sozaq kóterilisi týraly ótken ǵasyrdyń sekseninshi jyldarynyń ortasynda belgili tarıhshy Talas Omarbekovtiń aýzynan estidik. QazPI-degi fılologııa fakýltetiniń stýdentimiz. Ataqty Muhtar Maǵaýın sabaq beredi. Qaztýǵan, Aqtamberdi, Shalkıiz, Úmbeteı jyraýlardan bastap qazaqtyń ótken qıly taǵdyryn baıandaıdy. Sol kezegi jalyndaǵan jas tarıhshy Talas Omarbekov Keńes ókimeti kemeline kelip, meımanasy asyp turǵanda sovettik odaqqa qylysh kótergen Sozaq kóterilisshileri týraly aıtady. Súısinińkirep, jaq tartyp aıta ma qalaı, áıteýir keńeske qarsy turǵan sarbazdardy jamandamaıdy. Ishimiz búlk ete qalady. Yrymǵa bir orys otbasy joq qazaq aýy­lyn­da oqydyq. Ondaǵy tarıh­shy aǵaıymyz tómendegideı sóıleı­tin. Kommýnızmdi maqtaıtyn. «Adam­dardyń sana-sezimi ábden jetiledi, urlyq-qarlyq degen bol­maıdy. Dúnıege kerektiń bári dúken­derde tegin, árkim óz keregin alady. Kom­mýnızm degen sol» dep tujyratyn. Muǵalim aýzynyń sýy quryp maqtaıdy. Biz kommýnızm elesi aýzymyzdy toltyrǵan tátti sóldi tamsap, tamsanamyz. Ákeń, shesheń baı emes, jetpeı jatqany kóp qoı. Sozaq kóterilisshileri týraly Baýkeńniń, Baýyrjan Momysh­ulynyń esteligin oqyǵanda búıregi­miz taǵy da búlk ete qalǵan. «Shym­kentte shtyk vıntovkaly konvoılar bir top adamdardy aıdap keledi, – deıdi Baýkeń esteliginde. – Qazaqtar. Bireýiniń basy jarylǵan, bireýiniń kózi shyqqan. Keıbiri aqsańdap basady. Qoldary arttaryna qaraı baılanǵan. Tánderi azap kórse de júrekteri óshpendilikke toly, jan-jaqtaryna yzaqorlyqpen qaraıdy. Áskerı adam, nemese orys kórse keıbiri qoly bos bolmaǵandyqtan basymen súzbekke umtylady. Ashý tolǵan kózderi ottaı janady. Bular kimder dep surap edim, Sozaq kóterilisshileri ǵoı, atýǵa apara jatyr, dedi». Esteliktiń uzyn-yrǵasy osyndaı. Keıin qyzmetimiz Ońtústikke aýysty. Jumys babymen Sozaqqa jıi bardyq. Bul óńir qazaq úshin óte kıeli jer. Myna jaıtqa kóńil aýdaryńyz­dar, Sozaqtyń bar tarıhyn osyn­daǵy azamattar ǵalymdardy kerek etpeı ózderi-aq jazyp tastaǵan. So­zaq kóterilisi týraly da kónekóz qarttardyń estelikteri jazylyp alynǵan. Netken yjdaǵattylyq deseńizshi. Almatydaǵy Talas Omarbekovten bólek, jergilikti jazýshy, arhıv dırektory bolǵan marqum Muhamedjan Rústemov, sozaqtyqtar Súleımen Tábirizuly, Dýlat Turantegi, Jaryl­qasyn Boranbaı, О́tesh Qyrǵyzbaev búge-shigesine deıin qazyp zerttep, qundy eńbekter jasaǵan. Súleımen Tábirizuly aqsaqalmen onshaqty jyldan beri aǵaly-inimiz. Sozaqqa barǵanda retin taýyp, bir áńgimelesip qalamyz. Sol kisi aıtqan: «Sozaq kóterilisiniń ar jaǵynda Alashordanyń azamattary turǵan», dep. Bir aptaǵa sozylǵan kóterilis aıaýsyzdyqpen basylyp janshyldy. О́zbek baıynyń keń áýlisine ty­ǵylǵan sońǵy sarbazdarǵa jasaýly pýlemet qoıyp qyryp jatqanda keshe ǵana aq kıizge otyrǵyzyp han kótergen Shalaqtyń uly Sultanbek: «Qazaqtarym-aı, obaldaryńa qaldym-aý», dep ókirip jylady deıdi jazataıym tiri qalǵandar. Bizdi kóteriliske qatysqandardyń ishinen Salyqbaı mergen taǵdyry qatty qyzyqtyrǵan. Quralaıdy kóz­ge atqan batyr qasyndaǵy serikteri­men Betpaqta júredi eken. Ash, jalańash bolmaǵan. Kózdegeni qur ket­peıtin mergenniń otbasynyń, ózine qaraǵan aǵaıynnyń qarny toq. Biraq, qazaqqa náýbet ákelgen  Keńes ókimetine narazylyq júregin meńdegen, boıyn namys qysqan esil er Sultanbek hannan arnaıy shaqyrtý kelgende qarap jata almapty. Qoldarynda uzyn aǵashqa shan­shyǵan istik temir, aıbalta, qy­lysh sııaqty qarýlary, biren-saran ań-qus atatyn birdeńkesi bar kóteri­lisshilerdiń negizi sengen kúshi Salyqbaı bastaǵan mergender toby bolady. Shymkent pen Túrkistannan otrıad uıymdastyrylǵanyn estigen Sultanbek Salyqbaı mergen basta­ǵan topty Sýyndyq asýyn baqy­laýǵa jiberedi. Túrkistannan kúsh alǵan OGPÝ áskerin Sozaqtaǵy ókil Tynyshtyqbaev bastap keledi. Olardy asýda kútip alǵan mergen­der Tynyshtyqbaevtan bastap bárin atyp óltiredi. Salyqbaıdyń qaraýyna Qasym, Bekbolat, Jandilda, Nur­peıis, Jáken, Isa, Ábjappar syn­dy mergender toptasqan eken. Salyqbaı olarǵa múmkindiginshe ofıserlerdi atýǵa tapsyrma beripti. Tyń kúshpen shabýyldaǵan ári pýlemet, myqty vıntovkalarmen qarýlanǵan keńes jaýyngerlerine toıtarys bere almaǵan Sultanbek qoly Sozaqqa shegingende, tosqaýyl­ǵa Salyqbaı mergen tobyn qal­dyrady. Kúshi teń emes atysta mergender attaryna minip shegingende Salyqbaıdyń aty tuıaǵyn tasqa tilgizip, shaba almaı qalady. Qaıy­ryl­ǵan seriktesterine mergen: «Maǵan qaramańdar, arttaryńnan qýyp jetem», deıdi. Bir ofıserdiń aty júırik bolsa kerek, quıǵytyp kep qalǵanda tasada turǵan Salyqbaı atyp túsirip, janynan óte bergen sáıgúliktiń jalynan jabysyp erge sekirip mingen eken. Jaı ǵana mergen emes, at ústindegi aıqasta birneshe jigitti er ústinen tymaqsha julyp alatyn Salyqbaıdyń erligi jóninde el ishinde áńgime kóp. Sonyń birparasyn Súleımen Tábirizuly aqsaqal aıtyp bergen edi. Olardyń Salyqbaıdyń jaqyn týysy Shymkent qalasynyń turǵyny, zeınetker Jaqaı Úsenbaı­ulynan jazyp alǵan eken. – Kóterilis kezinde men 8 jasar bala edim, – deıdi Jaqaı. – Salyq­baı kókem oq-dári jasap jat­qanda topyrlap janynda otyratynbyz. Qorǵasyndy jalpaq nanǵa uqsatyp quıyp alyp, tabanyń eki betiniń arasyna salyp aınaldyratyn. Osylaısha domalaq bytyralar jasaıdy. Myltyqtyń dárisin de ózi daıyndaǵan. Oq-dárini aldymen ártúrli qashyqtyqtaǵy zattardy atyp synap kóredi, oq aýytqıtyndaı bolsa, qaraýylyn jóndeıdi eken. Salyqbaı myltyǵynyń jerge tirep qoıatyn aıaǵy bolǵan. Mergen ańǵa shyqqanda, kıikterdiń terisi búlinbesin dep, tek artqy qos aıaǵynan ǵana kózdeıdi eken. Jaqaıdyń ákesi Úsenbaı 1934 jyly Shymkentke taıaý Qyzylkópir degen jerde qaıtys bolady. Sheshesi balalaryn Arys qalasyndaǵy balalar úıine tapsyrady. Jaqaı 1940 jyly Tashkenttegi medýchılıshege túsip, 1941 jyly soǵys bastalýy­na baılanysty eki jylda bitirip shyǵady. 1943 jyly Sozaq aýdandyq medısına birlestigi bas dárigeriniń orynbasary bolyp istegen. Sol kezderi aýdan ortalyǵy Sholaqorǵanda taıaý jerdegi Jetkinshek aýylynda Salyqbaıdyń áıeli Ulbalanyń qolynda turady. Jaqaı jeńgesinen jáne kóz kórgen aýyl adamdarynan Salyqbaı kókesiniń kóterilis bastalǵannan keıingi ómiri jaıly surap biledi. Kóterilisshiler jeńilgennen soń Salyqbaı óz tobymen Moıynqum, Shý boıyndaǵy qumǵa sińip ketedi. Bulardy «Salyqbaıdyń bandasy» atap, artynan jazalaýshy otrıad shyǵarady. Jer jaǵdaıyn jaqsy biletin Salyqbaıdyń jigitteri olardy joıyp jiberýge múmkindikteri bolǵanymen tartyna beredi. Sebebi, soldattar: «Sender Salyqbaıdy qoldaısyńdar, tyǵyp otyrsyńdar, azyq-túlik beresińder», dep joldaǵy aýyl adamdaryn jazalaıdy eken. Amal joq, aýyl qarttary Salyqbaıǵa adam salyp, óz erkimen berilmese aǵaıynǵa aýyr tıip jatqanyn aıtady. Eldi qyryp alǵysy kelmegen Salyqbaı mergen tobymen otrıadqa beriledi. Sonda el aýyzynda mynadaı óleń joldary aıtylypty. Atqa saldym pystandy, Kóterdiń Alla dushpandy. Estigen jurt dýa qyl. Salyqbaı mergen ustaldy. О́z erkimen berilgendigi eskerilip mergen on jylǵa kesilip, Belomor-Baltyq kanalyn salatyndar qata­ryna jiberiledi. Saryshunaq aıaz, kıim juqa, tamaq az. Tutqyndardyń jaǵdaıy múshkil, soldattar da jetisip júrgen joq. Taıgadan ań qaqqandar oljasyz kele beredi. Sondaı kúnderdiń birinde qaraýyl qoıyp, oq atyp otyrǵan soldattarǵa jaqyndaǵan Salyqbaı ózine de atqyzyp kórýdi ótinedi. Tutqyn qaǵazyndaǵy mergen jazýynan habary bar soldattar jan-jaqtan myltyq kezep otyryp, Salyqbaıǵa oq atýǵa múmkindik beredi. Sonda Salyqbaı aǵashtyń ushar basynda sekirip júrgen tıyndy kózinen atyp túsiripti. Tań-tamasha bolǵan soldattar Salyqbaıdy ózderimen birge ań qaǵýǵa alyp shyǵatyn bolady. Kózdegeni qur ketpeıtin mergenniń arqasynda soldattar da, tutqyndar da etke qarq bolypty. Mergenniń sińirgen eńbegine ári azamattyǵyna, tártiptiligine tánti bolǵan túrme basshylyǵy oǵan «Belomor-Baltyq kanalynyń qurmetti qurylysshysy» degen medal berip, 1935 jyly túrmeden bosatady. Qazaqstannyń qaı jerine barsa da sot úkimimen bosaǵan adam sińedi ǵoı. Týǵan elin saǵynǵan Salyqbaı mergen Sozaqqa qarasty Jetkinshek aýylyna Túrkistannan áıelin alyp, kóship keledi. Bir jaǵy medaline sense de kerek. Biraq, Sozaq kóterilisshilerin joıdyq dep kúpinip júrgen aýyl, aýdan belsendilerine atyshýly mergenniń qaıtyp kelgeni unamaıdy. Eldiń mazasyn alǵan, zábir kórsetkenderdiń ishinde zálimdiginen «kápir Musa» atanǵan mılısııa qyzmetkeri bar eken. Sol «sen qaıtyp kelýge tıisti emes ediń» dep qaıta-qaıta tıisip júredi. Jetkinshek aýylynda egilgen aǵashtarǵa qaraýyl bolyp dalada qos tigip otyrǵan Salyqbaı mergendi tún ishinde bireýler syrttan daýys berip shaqyryp alady da, sodan mergen qaıtyp oralmaıdy. Ári qaraı bolǵan oqıǵany jilikteýge Súleımen Tábirizuly aqsaqal járdemdesken. Salyqbaı mergenniń ómiriniń sońǵy kezeńiniń qalaısha bolǵan­dyǵyn óz kózimen kórgen, kóp jyl boıy Sozaq aýdanynda partııa, keńes qyzmetinde bolǵan, zeınetker Elbergen Júsipuly bylaı depti: – Meniń 14-15 jasar kezim edi. Salyqbaı mergenniń atyna qulaǵym qanyq bolǵanymen, ózin alǵash ret kórýim. Boıy ortadan joǵary, myǵym deneli kisi eken, – deıdi Elbergen aqsaqal. Salyqbaı mergen egilgen aǵash­tarǵa qarap, ári sýaryp júredi. Elbergen bolsa egistiń qaraýyly. Eki úı de kúrkede turady. Salyqbaı óziniń aıdaýda Belomor-Baltyq kanalynda bolyp jaqsy qyzmeti úshin Belomor-Baltyq kanalynda qurmetti qurylysshy belgisin alyp elge merziminen buryn oralǵanyn áńgimelep júredi. Onyń aýylǵa jasqanbaı kelýine osy ataǵy sebep bolsa kerek. Biraq jergilikti bel­sendiler bul jaǵdaımen esep­tespeıdi. Olar kelip: «Seni mergen bolǵan deıdi», dep aınaldyra bastaıdy. Ulbala jeńgeı Salyqbaıdyń atyn atamaı otaǵasy deıdi eken. Birde Ulbala jeńgeı aýyldy aralap, jylap júrip: «Otaǵasyny ustap áketti, ne bolǵanyn bilseńdershi!» – deıdi jalbarynyp. Arada eki kún ótkennen keıin sý muraby bolyp isteıtin Álipti de ustap áketedi. Arada biraz kún ótkende Salyqbaı men Álipti atyp tastapty dep estidik, – deıdi Elbergen Júsipuly. Bul oqıǵa 1937 jyly bolǵan edi. NKVD atyn baǵatyn qarııa  Ulbala men onyń jaqyn aǵasy Dosmaǵanbetke kelip: «Túnde bir belsendi meni ertip alyp, Jetkinshektiń Sozaq jaǵyndaǵy saıǵa Salyqbaıdy aparyp atty. Salyqbaı ózin atatyn adamnyń atyn atap: «Men seniń ne istegeli kele jatqanyńdy bilemin. Eki bas namaz oqyp alaıyn, sonan soń isińdi bitiresiń», – deıdi. Bul er Salyqbaıdyń sońǵy sózi eken. Salyqbaıdyń áıeli Ulbala 1948 jyly Sibirge jer aýdarylady. Jaqaı ınstıtýtta oqyp júrgende jeńgesi Ulbalamen hat jazysyp, habarlasyp turǵan. Ulbalany Habarovsk ólkesindegi Evreı avtonomııaly oblysynyń ortalyǵy Bırobıdjan qalasyna jibergen eken. Sonda jumys istegen. Jaqaıǵa jazǵan hattarynda jeńgesi: «Saǵan saǵat, kıim alyp qoıdym, aqsha jınadym, kelip alyp ketesiń be?” deıdi. Alaıda zaman qıynshylyǵy Jaqaıdyń jeńgesin izdep baryp qaıtýyna erik bermegen. Ulbala Bırobıdjanda bolǵanda týǵan jerge tezirek jetý úmitimen, densaýlyǵynyń nasharlyǵyna qaramastan, tynbaı eńbektengenge uqsaıdy. Ol týraly mynadaı qosymsha derek bar. Kóp jyl boıy Sozaq aýdany kóleminde ár salada qyzmet atqarǵan Shoıynbaev Ábitaı aqsaqal bir oqıǵany eske alady. Mektepti bitirgennen keıin ol alǵashqy kezde Sozaq aýdandyq prokýratýrasynda hatshy bolyp qyzmet istegen. Aýdan prokýrory Sasyqbaev degen bolady. 1949 jyly Bırobıdjandaǵy Ulbala jumys isteıtin mekemeniń kásipodaq uıymy Ulbala týraly minezdeme jazyp, ónegeli eńbegi úshin ony týǵan jerine qaıtarýǵa bolatyndyǵyn aıtyp, jergilikti prokýratýranyń kelisimin suraıdy. Prokýror Sasyqbaev hatqa jaýap qaıtarý úshin Salyqbaımen jáne Ulbalany biletin adamdardy shaqyryp, osy jaıly pikir­lerin suraıdy. Biraq, ol sózin yz­ǵarly keıippen aıtqandyqtan, shaqy­ryl­ǵandardyń «kelsin» deýge batyly barmaı kúmiljip qalady. Osydan keıin Sasyqbaev: «Keńes ókimetine qarsy shyqqan halyq jaýynyń áıelin elge qaıtarýǵa jatpaıdy», dep jaýap qaıtarady. Ulbala 1953 jyly qaıtys bolyp, Bırobıdjanda jerlenedi. Bul jaıly Jaqaıǵa Sozaq óńirine sol jaqqa jer aýdarylyp barǵan adamdar habarlaıdy. Jaqaı Úsenbaıuly qyzmet babymen Shymkentke aýysady. Taǵ­­­dyrdyń jazýy degendi qoı­sańyzshy, Jaqaıdyń balalary Klokov atyn­daǵy orta mektep­te oqıdy. Sozaq kóterilisin bas­qan Klokov ofıser Salyqbaı mer­genniń tobymen bolǵan aıqasta qaza bolǵan eken. Mekteptiń saltanat­ty keshteriniń birinde Klokovty batyr dep áspet­tep, Salyqbaıdy bandy, Keńes ókimetiniń jaýy dep jamandaıdy. Salyqbaıdyń nemereleri bolyp keletin Jaqaı balalary «atamyzdy jamandaǵanda jerge kirerdeı qor boldyq» dep kelipti. Qazir kimniń batyr, kimniń dushpan bolǵanyn emshi ýaqyt kórsetti. Baqtııar TAIJAN, «Egemen Qazaqstan». Ońtústik Qazaqstan oblysy.