Eldiktiń jaýapty kezeńinde birlik pen baıyptylyq mańyzdy

Eńbekpen kórkeıgen óńir

Buǵan deıin ult uıasy Ulytaýda, túbi bir túrki jurtynyń qara shańyraǵy  Túrkistanda, aıbarly Atyraý men tarıhy baı Kókshetaý baýraıynda tórt ret shaqyrylǵan quryltaı otyrystary endigi kezekte qasterli Qyzylorda jerine at basyn tiregenin, bul halqymyz úshin orny erekshe óńir ári «Syr – Alashtyń anasy» ekenin tilge tıek etken Prezıdent sóziniń basynda osy atyraptaǵy Shirik-Rabat, Jankent, Syǵanaq, Altynasar, Barshynkent qala­lary­nyń orny kóne zamannyń ózinde qazaq jerinde damyǵan qala órke­nıeti bolǵanyn aıǵaqtaıtynyna nazar aýdardy. Qyzylordany sol áıgili qalal­ardyń zańdy jalǵasy deýge bola­­ty­nyn, bul shahardyń tarıhı mán-ma­ńyzy aıryqsha ekenin, osydan bir ǵasyr buryn Qazaqstan astanasy bolyp, elimizdiń bolashaǵyna qatysty asa ma­ńyz­dy sheshimder qabyldanǵanyn aıtty.

«Jalpy, «Syr eli – jyr eli» dep beker aıtylmaıdy. Qorqyt ata zamanynan jalǵasyp kele jatqan jyraýlyq-jyrshylyq jáne kúıshilik óner bul aımaqta keń qanat jaıǵan. Jıenbaı, Nurtýǵan, Nartaı syndy sańlaqtar negizin qalaǵan jyrshylyq mektepterdi búkil elimiz biledi. Syr boıy – naǵyz eńbek adamdarynyń mekeni. Keńes zamanynda osy aımaqtan 100-ge jýyq Eńbek Eri shyqqan. Áıgili kúrishshi Ybyraı Jaqaevty halqymyz eren eńbektiń sımvolyna balaıdy. Aǵa býynnyń abyroıly jolyn búgingi urpaq laıyqty jalǵastyryp keledi», degen Memleket basshysy keıingi jyldary Qyzylorda oblysy zaman talabyna saı ósip-órkendep jatqanyna toqtaldy.

Atap aıtqanda, byltyr aımaqtyń ishki jalpy ónimi 6,5 paıyzǵa ósken. Úsh jylda oblysqa 2 trıllıon teńgege jýyq ınves­tısııa tartyldy. Sondaı-aq Prezıdent byltyr oblysta 27 ınvestısııalyq joba júzege asyrylǵanyn, sonyń ishinde jańa jylý elektr ortalyǵy iske qosylǵanyn erekshe atap ótti. Strategııalyq mańyzy bar bul nysan tolyǵymen ınvestordyń qarjysyna salynǵanyn, jylý ortalyǵy aımaqtyń energetıkalyq qaýipsizdigin nyǵaıta túskenin, oblys turǵyndary sapaly aýyzsýmen qamtamasyz etilip, halyqtyń 80 paıyzy kógildir otyndy paıdalanatynyn tilge tıek etti. Eldi mekenderge gaz qubyryn tartý jumysy aldaǵy ýaqytta jalǵasa beredi.

«Aımaqtaǵy avtokólik jolynyń sapasy jalpy jaqsy jaǵdaıda deýge bolady. Oblystyń áýe jáne temirjol júıesi de jańǵyrtylyp jatyr. Qorqyt ata áýejaıynyń jańa termınaly ashyldy. Qyzylorda qalasyndaǵy tarıhı ǵı­ma­­rattyń biri – temirjol vokzaly kúr­­deli jóndeýden ótti. Buǵan qosa aı­maq­taǵy 10 temirjol beketin jańǵyrtý jumy­sy bastaldy. Munyń bári oblystyń logıs­tıkalyq áleýetin arttyra túsedi.

Qazir Qyzylorda oblysynda, ásirese áleýmettik salada jaqsy jańalyq kóp. Úsh jylda osy aımaqta 34 bilim, 45 mádenıet jáne sport nysany salyn­dy. 40 medısına nysa­ny ashyl­dy. Meniń tapsyrmammen Qyzyl­ordada 300 orynǵa arnalǵan kópbeıin­di aýrý­hananyń qurylysy bas­taldy. Kóp uzamaı 500 oryndyq emhana jáne 200 oryndyq perzenthana salynady.

Bir sózben aıtqanda, Qyzylorda oblysy barlyq salada qarqyndy damyp keledi. Oblystyń jaǵdaıy jalpy jaqsy dep kúmánsiz aıtýǵa bolady. Bul – ákim Nur­lybek Nálibaevtyń belsendi, tabandy jumy­synyń nátıjesi», dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Sondaı-aq ol ótken ǵasyrdyń ortasyn­da adam­zat balasy alǵash ret Baı­qo­ńyr­­­­­­dan ǵa­ryshqa attanǵany búkil álem­­­­ge bel­­­gili derek ekenin, Uly Jibek joly­­­­nyń bo­ıyn­d­aǵy tarıhı ólke jańa dáýir­­­de de oı­daǵydaı damyp jatqanyn aıtty.

«Qyzylordaǵa kelip turyp, Aral máselesine toqtalmaı ketý múmkin emes. Araldy qutqarý – barsha adamzat úshin áli de óte ózekti mindet. Men bul másele týraly Joldaýymda aıttym. Jyl­dar boıy júrgizilgen jumystyń arqa­synda Soltústik Araldy qutqaryp qal­dyq. Qashqan teńiz qaıtyp, Kishi Aral­dyń qalpyna kele bastaǵanyna biraz jyl boldy. Qazir Kókaral bógetin bıiktetý is-sharalary qolǵa alynyp jatyr. Joba osy jyldyń sońynda bastalady. Kishi Aral sýynyń kólemin aıtarlyqtaı kóbeıtýge múmkindik bolady.

Biraq bul bizdiń qolymyzda tur­ǵan másele emes. Qazaqstandaǵy iri ózen­derdiń kóbi bastaýyn kórshi memleket­terden alady. Darııanyń basynda tur­ǵan elderdiń sý salasyndaǵy saıasaty­na baılanysty Syrdyń sýy teńizge ár kezde ártúrli kólemde jetedi. Demek, kóp túıtkildiń sheshimi sý salasyndaǵy sheber dıplomatııaǵa baılanysty. Qazir Ortalyq Azııa elderiniń bárimen sý resýrstaryn birlese paıdalaný týraly kelisimder jasaldy. Túptep kelgende, Aral ǵana emes, Kaspııdiń, Balqash­tyń, Ertistiń taǵdyryn sheshý úshin kór­shilermen mámilege kelip, kelisimderge qol qoıýymyz qajet», degen Prezıdent sý elimiz úshin strate­gııalyq resýrs ekenine, son­daı-aq byltyr Birikken Ulttar Uıymy aıasynda Halyqaralyq sý uıymyn qurý­dy usynǵanyna toqtaldy. Onyń aıtýynsha, Birikken Ulttar Uıymyn refor­malaý barysynda osy máseleni alǵa qaraı jyljytý qajet. Aldaǵy sáýir­de Astanada ótetin Halyqaralyq ekolo­gııa sammıtinde Araldy qutqarý qoryna múshe memleketter basshylarymen Aral máselesi talqylanatynyn eske saldy. Mem­leket basshysy Kishi Araldyń qalpy­na kelýi búkil Syr óńirin odan ári kórkeı­týge jol ashady dep úmittenetinin jetkizdi.

Qasym-Jomart Toqaev Ulttyq quryl­taı otyrysyna Syr eliniń azamattary, onyń ishinde arda­gerler, zııaly qaýym ókilderi, qoǵam belsendileri, kásipkerler men jas­tar qatysyp otyrǵanyn, osy oraıda, jer­gilikti halyqtyń eńbekqorlyǵy men uıymshyldyǵyn atap ótti. Syr eli jurt­shylyǵynyń boıynan týǵan jerge degen súıispenshilikti, qamqorlyq pen janashyrlyqty, naǵyz otanshyldyqty kóretinin jetkizdi. Oblys ortalyǵymen qatar, ár aýyldyń tazalyǵy kóz tartatynyn, mysaly, Naǵı Ilııasov, Tań aýyldaryn búkil elge úlgi retinde únemi aıtyp júretinin jetkizip, osy aımaqpen qatar kúlli elimizdiń damýyna úles qosyp kele jatqan jergilikti turǵyndardyń eńbegine nazar aýdardy.

«Biz bir el, bir halyq bolyp jumyla bilgenniń arqasynda ótken jyldy mol tabyspen aıaqtadyq. Byltyr ekonomıkamyz 6,5 paıyzǵa ósti. Elimizdiń ishki jalpy ónimi 300 mıllıard dollardan asty, al jan basyna shaqqandaǵy úlesi táýelsizdik tarıhynda tuńǵysh ret 15 myń dollar boldy. Bul – búkil Ortalyq Azııa aımaǵyndaǵy rekordtyq kórset­kish. Ulttyq qordyń valıýtalyq aktıv­teri 5 mıllıard dollarǵa ulǵaıdy. Altyn-valıýta qorymyz eń joǵary deń­geıge jetip, 65 mıllıard dollardan asty. Shaǵyn jáne orta bıznestiń ekono­mıkadaǵy úlesi 40 paıyzǵa jaqyndady. Halyq sany 20,5 mıllıonǵa jýyqtady. Azamattardyń ortasha ómir súrý uzaqtyǵy 75,4 jasqa jetti», degen ol eń bastysy, qoǵam ózgerip, reformalarymyz turaqty sıpatqa ıe bolǵanyn, halyqtyń sana-seziminde úlken betburys jasalǵanyn, osy rette Ulttyq quryltaı aıryqsha ról atqar­ǵanyn tilge tıek etti. Onyń aıtýynsha, tórt jylda Quryltaı músheleri el ómiri­ne yqpal etetin kóptegen mańyz­dy bastama kóterdi. Ulttyq quryl­taıda aıtylǵan usynystardyń negizinde 26 zań qabyldandy. Osynyń ózi Quryltaı aýqymdy reformalardyń negizgi qozǵaý­shy kúshi bolǵanyn aıqyn kórsetedi.

«Áıelderdiń quqyǵy men balalardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý úshin naqty qadamdar jasaldy. Lýdomanııaǵa, ıaǵnı oıynqumarlyqqa jáne nashaqorlyqqa qarsy belsendi kúres júrgizile bastady. Onomastıka salasyndaǵy jumystar retke keltirildi. Memlekettik nagradalar júıesine jańadan qurmetti ataqtar engizildi. Sol arqyly eńbek adamdarynyń mártebesi arta tústi. Budan bólek, biz ulttyń jańa sapasyn qalyptastyratyn basty qundylyqtarymyzdy aıqyndap aldyq. Urpaqtyń bolashaǵyna zııanyn tıgizetin keselderge barynsha tosqaýyl qoıatyn boldyq.

Quryltaı músheleri ótken jylǵy jıynda ishki saıasat salasyn retke keltirý týraly bastama kóterdi. Tıisti qujatty ázirleýge ózderińiz belsene atsalystyńyzdar. Byltyr Qazaqstan Respýblıkasy ishki saıasatynyń negizgi qaǵıdattary, qundylyqtary men baǵyt­tary bekitildi. Endi osy qujatty basym­dyq retinde qarap, belsendi túrde iske asyrýymyz kerek», dedi Prezıdent. 

Rýhanı-mádenı murany tanytý ózekti

Prezıdent memlekettik saıasat­tyń strategııalyq baǵdarynyń biri – má­denıet pen óner salasyna arnaıy toq­taldy. Onyń sózinshe, qoǵam­nyń sana­­sy jańǵyrmasa, reformalar oı­­da­ǵy­­daı nátıje bermeıdi. Bul – aqı­qat. Son­dyq­tan rýhanııat máse­lesi­ne aı­ryqsha mán berip, osy salada buryn-sońdy bol­maǵan aýqymdy sharýa­lar qolǵa alyna­tynyn, atap aıtqanda, Almaty obly­synda Qazaq drama teatry, Abaı, Aqtóbe oblystarynda teatrlar boı kótereti­nin, Shymkentte de Opera jáne balet teatry­nyń qurylysy bastalatynyn jetkizdi.

«Bıyl Muhtar Áýezov atyndaǵy Qazaq ulttyq drama teatrynyń ashylǵanyna 100 jyl toldy. Osyǵan oraı, teatr ǵıma­ratyna júrgizilip jatqan kúrdeli jón­deý jumysy aıaqtalmaq. Natalıa Sas atyn­­daǵy Orys memlekettik akademııalyq bala­­lar men jasóspirimder teatry da jań­­ǵyr­­tylady. Budan bólek, eki jyldyń ishinde elimizde 100-den astam mádenıet oshaǵy jóndeledi», degen Mem­leket basshysy mýzeı isin damy­tý máselesine de nazar aýdardy. Osy rette, Qyzylordada ashylǵan jańa ta­rıhı-ólketaný mýzeıin erekshe atap ótip, za­man talabyna saı salynǵan ortalyq­ta mýzeı isin uıymdastyrýdyń tyń tásil­de­ri qoldanylǵanyn, bul tájirıbeni bas­qa oblystarǵa úlgi etýge bolatynyn aıtty.

«Qyzylordada jańa drama teatr salý josparymyzda bar, bıyl qurylys­ty bastaýymyz kerek. О́tken saparymda men oblystyń zııaly qaýym ókilderi­­men kezdesken kezde zamanaýı kitaphana salý kerek dep aıttym. Endi bul qurylys bıyl­dan bastap júrgiziledi.

Qazir jastar arasynda Qazaqstan órleý kezeńine qadam bas­ty degen pikir bar. Jas býyn ókilderi jańa qoǵam­dyq etıkany, kreatıvti ındýstrııany damytýǵa zor úles qosyp jatyr. Álem elderi qazirgi qazaq ónerin erekshe qubylys dep baǵalaıtyn boldy. Kıno salasy da damyp jatyr.

Jas urpaqtyń ulttyq biregeı­li­gi­miz­di ónerimen aıshyqtap, ultymyzdy jahan jurtyna tanytýy – zor maqta­nysh. Jastar­dyń kúsh-qýaty, ynta-jigeri, jańa­shyl­dyǵy men jasampazdyǵy kez kel­gen salaǵa zor serpin beredi. Son­dyq­tan óskeleń urpaqqa árdaıym jan-jaq­ty qol­daý kórsetemiz. Olardyń ult­tyq qun­dy­lyqtarmen qatar jańa zaman­nyń jaq­sy qasıetterin boıyna sińi­rýine barynsha jaǵdaı jasaımyz», dedi Memleket basshysy.

Sonymen birge Qasym-Jomart Toqaev buǵan deıin Ulttyq quryltaıda elimizdiń rýhanı-mádenı murasyn álemge tanytý týraly bastamalar kóterilip, soǵan sáıkes josparly jumys júrgizilip jatqanyna, mysaly, 14 jylda alǵash ret asa qundy «Handar shejiresi» qoljazbasy IýNESKO-nyń «Álem jady» derekti muralar tizimine engizilgenine toqtaldy. Onyń aıtýynsha, bıyl jazda Koreıa Respýblıkasynyń Pýsan qalasynda Búkilálemdik muralar komıtetiniń kezekti otyrysy ótedi. Sol kezde Mańǵystaýdyń jerasty meshitterin uıym tizimine qosý máselesi qaralady. Qazir Qazaqstan materıaldyq emes mádenı muralar tizimine óz nysandaryn belsendi túrde engizip jatqan 25 eldiń qataryna kiretinin, degenmen munymen toqtamaı, tól tarıhymyzdy zerdeleý, ónerimiz ben mádenıetimizdi órkendetý úshin áli de kóp jumys istelýge tıis ekenin aıtty.

«Elimizde tanymdyq ári taǵylymdyq máni zor tarıhı oryndar men qundy jádigerler az emes. Mysaly, taza aǵashtan salynǵan Jarkent meshiti – qytaı sáýletshileri men uıǵyr sheberleriniń qolynan shyqqan biregeı týyndy. Almatydaǵy Voznesensk kafedraldy sobory da – aıryqsha tarıhı nysan. Tatýlyq pen dostyqtyń sımvoly sanalatyn osy eki ǵımaratty «Birligimiz – áralýandyqta» qaǵıdatynyń is júzindegi kórinisi deýge bolady.

Uly dalanyń árbir taý-tasy halqymyz­dyń san ǵasyrlyq jylnamasynan syr shertedi. Sonyń biri – qoınaýy qazynaǵa toly Qarataý petroglıfteri. Tórt myń jyldyq tarıhy bar tańbaly tastar tól órkenıetimizdiń tamyry tym tereńde jatqanyn kórsetedi. Ǵalymdarymyz Qyzylorda jerindegi Saýysqandyq pen Túrkistan oblysyndaǵy Arpaózennen jalpy sany 17 myń petroglıf tapqan. Osyndaı qundy jádigerlerimiz ben ulttyq dástúrlerimiz IýNESKO-nyń búkilálemdik muralar tiziminde bolýǵa ábden laıyq dep sanaımyn. Quzyrly mı­nıstr­likke osy máselelerge qatysty ju­mysty qolǵa alýdy tapsyramyn», dedi Memleket basshysy. 

Otanshyldyqtyń asyl arqaýy

Prezıdent Abaı ilimi bizdiń ulttyq biregeıligimizdiń, ulttyq bolmy­sy­myzdyń ózegi bolýǵa tıis ekenin atap ótti. Onyń oı-tolǵamdary qansha zaman ótse de, ózekti bolyp qala beretinin, qazirgi «Adal azamat» tujyrymdamasy uly oıshyldyń «Tolyq adam» ıdeıasymen tyǵyz astasyp jatqanyn, Abaıdyń «Qarasózderin» IýNESKO-nyń «Álem jady» derekti muralar tizimine engizý qajettigin jetkizdi.

«Ál-Farabı, Iаsaýı ilimderi de ult rýhanııatynyń ustyny sanalady. Ashyǵyn aıtsaq, uly babalarymyzdyń ósıetterin olardyń mereıtoıy kezinde ǵana eske alamyz. Bul durys emes. Son­­dyq­tan Ál-Farabı, Iаsaýı jáne Abaı ilim­­d­erin jan-jaqty dáripteıtin ǵylymı jıyn­dar­dy turaqty ótkizip turýy­myz qajet. Bul basqaǵa emes, eń aldy­men ózimiz úshin kerek. Olardyń muralary – bizdiń rýhanı-fılosofııa­lyq bol­my­symyzdyń tiregi. Elimizdiń gýmanı­tar­lyq ınstıtýttary uly oıshyl­dary­myzdyń ilimin júıeli túrde nasıhattaǵany jón.

Basty mindet – halqymyzdyń baǵa jetpes qazynasy ulttyq murasyn saqtap, urpaqqa tabystaý. Osy rette keıbir Quryltaı músheleriniń fılosofııa, áleýmettaný, saıasattaný sııaqty ǵylymdardy damytý men qoǵamdyq-saıası oı-pikirler kóptomdyǵyn ázirleý týraly usynysyn atap ótýge bolady. Sondaı-aq olar ǵylymı mekemelerdiń zertteýleri onlaın platforma arqyly bárine birdeı qoljetimdi bolýy kerek ekenin aıtty», dedi Prezıdent.

Memleket basshysy jýyrda Astana men Almatyda Prezıdenttik kitapha­nalardyń qurylysy bastalatynyn, bul nysandar kitaptar jınalǵan jer ǵana emes, qazaqtyń tarıhyn, mádenıeti men órkenıetin dáripteıtin ortalyqtar bolýy kerek ekenin aıtty. «Sıfrlyq tehnologııalar men jasandy ıntellekt qarqyndy damyǵan saıyn ulttyq biregeıligimizdi nyǵaıtý ózekti bola túsedi. Tól tarıhy men mádenıetin elektrondy formatqa kóshirip, ony jahandyq sıfrlyq órkenıetke qosqan elder ǵana ulttyq bolmysyn saqtap qalady. Muny jańa dáýirdiń talaby deýge bolady. Túptep kelgende, bul – jurty­myzdyń ıdeologııalyq derbestigine jáne bolashaǵyna tikeleı qatysty másele.

Men halyqtyń jady men ǵylym-bilimin jınaqtaıtyn «Ulttyq sıfrlyq mura» qoryn qurý ıdeıasyn qoldaımyn. Sıfrlandyrý jáne jasandy ıntellekt jyly aıasyndaǵy mundaı bastama tarıhı muramyzdy saqtap, ony tereń zerdeleýge jol ashady. Men byltyrǵy Quryltaıda ǵylymı eńbekterdi, muraǵat materıaldaryn, murajaı qorlaryn jáne óner týyndylaryn júıeleý qajettigin erekshe atap óttim. «Ulttyq sıfrlyq mura» bul sharýany zaman talabyna saı júrgizýge múmkindik beredi», dedi Prezıdent.

Sondaı-aq Memleket basshysy keıingi jyldary san ǵasyrlyq tarıhı muramyzdy ǵylymı turǵydan zerdeleý jáne dáripteý jolynda biraz jetistikke jetkenimizge toqtaldy. Bıyl kóktem­de Joshy han týraly derekti fılm túsirý jumystary aıaqtalmaq. Prezıdent kópserııaly fılmniń tusaýkeseri bedeldi halyqaralyq platformalarda ótetinin, bul týyndy Altyn Orda brendin jer júzine dáripteýge yqpal etetinin eske saldy. Biraq osyndaı tarıhı taqyrypqa kelgende tartymdy, kórneki, ıaǵnı vızýaldy beıne jasaýdan bólek, aldymen onyń ishki mazmuny, mán-maǵynasy tereń bolýyn oılastyrý qajet ekenine, sondyqtan óz tapsyrmasymen mamyr aıynda Altyn Orda tarıhyna arnalǵan halyqaralyq sımpozıým uıymdastyrylyp, álemniń bedeldi ǵalymdary shaqyrylatynyna nazar aýdardy.

Prezıdenttiń aıtýynsha, tutas túrki órkenıetin zerdeleý aıasynda qyrkúıekte reseılik áriptestermen jáne basqa da elderdiń ókilderimen birge «О́r Altaı – túrkilerdiń ata qonysy» degen halyqaralyq konferensııa ótkizý josparlanyp otyr. «Bes jyl buryn meniń «Táýelsizdik bárinen qymbat» atty maqalam jaryq kórdi. Onda qazirgi zamanǵy ǵylymı tásilder negizinde tól tarıhymyzǵa arnalǵan jańa akademııalyq eńbek jazý týraly tapsyrma berdim. Osy aýqymdy ári irgeli zertteý jumysy jyl sońyna qaraı aıaqtalady. Qazaqstannyń akademııalyq tarıhynyń kólemdi jeti tomdyǵy jaryqqa shyǵady. Bul eńbek memlekettigimizdi nyǵaıtýǵa jáne ulty­myzdyń birtutas tarıhı sana-sezimin qalyptastyrýǵa qosqan qomaqty úlesimiz bolmaq. Osy mańyzdy ǵylymı jınaq táýelsizdigimizdiń 35 jyldy­ǵy­na oraı shyqqaly otyr. Munyń zor sımvoldyq máni bar. Biz bul tarıhı belesti dál osyndaı naqty istermen atap ótýimiz kerek. О́tkendi umytpaı, bolashaqqa senimmen qarasaq, elimizdiń dáıekti damýy­na jol ashylady. Sondaı-aq urpaqtyń otanshyldyq sezimi el ıgiligi jolyndaǵy naqty ispen ushtasady», degen Memleket basshysy «Otanshyldyq» uǵymyna arnaıy toqtaldy. Otan aldyndaǵy jaýap­kershiligińdi sezinip, perzenttik pary­zyńdy óteýge talpynbasań, «otanshylmyn, patrıotpyn» degen sózińniń quny kók tıyn bolatynyn jetkizdi.

«Qazir qoǵamda «Qazaqstannyń Memlekettik týyn qaıda jáne qashan qoldanǵan jón?» degen mańyzdy másele talqylanyp jatyr. Bul másele arnaıy normalarmen jáne erejelermen retteledi. Memlekettik rámizderdi paı­dalanýǵa jeńil-jelpi, salǵyrt qaraý­ǵa bolmaıdy. Zań talaby árdaıym oryndalýǵa tıis. Degenmen, eń aldymen, zańnyń túpki mánin tereń túsiný kerek. Memlekettik rámizderdi qadirlep, olardy jónimen paıdalanatyn otanshyl azamattardy barynsha qoldaý qajet. Men úılerde, kólikterde, kóshelerde, sondaı-aq elimizdegi, ásirese sheteldegi sporttyq jáne ózge de is-sharalarda Kók týymyz jelbirep turǵanda qýanyp qalamyn. Sol arqyly elimizdiń azamattary birligi bekem ult ekenimizdi kórsetedi. Olardyń áreketterinen týǵan elin maqtan tutatyny baıqalyp turady.

Qazaqstannyń aspanmen astasqan Kók týyn búkil álem biledi. Elimizdiń sportshylary jarqyn jeńisimen, ǵalymdary irgeli eńbegimen, ónerpazdary tamasha darynymen Otanymyzdy jer júzine tanytyp júr. Ár azamatymyzdyń jetistigi – Qazaqstannyń jetistigi, ár órenimizdiń abyroıy – barsha qazaqtyń bedeli. Biz týǵan jerge janashyrlyǵyn, týǵan elge adaldyǵyn naqty ispen kórsetetin naǵyz patrıot azamattardy qoldaýymyz qajet», dedi Memleket basshysy.

Sondaı-aq Prezıdent jasampaz otanshyldyqtyń negizgi qaǵıdattaryna toqtala kele, «Taza Qazaqstan» jalpyult­tyq aksııa­syna, volonterlik qozǵalys­tarǵa, qaıy­rym­dylyq sharalarǵa, áleý­met­tik kásip­ker­lik­ke jáne el ıgiligine arnalǵan basqa da jumystarǵa belsene qatysý jaýa­p­kershilikke negizdelgen jasampaz otan­shyl­dyqtyń kórinisi ekenin aıtty.

«Taza Qazaqstan» ulttyq ıdeologııa­myzdyń ajyramas bóligine aınaldy. Tazalyq halqymyzdyń adal nıeti men taza peıilinen bastalady. Bul – eń aldymen kóshelerdi, úılerdi taza, uqypty ustaý degen sóz. Taza Qazaqstan – ádemi uran da, naýqan da emes, bul – kúndelikti qajyrly eńbektiń nátıjesi. Tazalyq tártipti kúsheıtedi, al tártip jaýapkershilikti arttyrady. Osy mańyzdy tujyrymdy urpaqtyń sanasyna sińirý óte mańyzdy. Biz sonda ǵana naǵyz órkenıetti jáne ilgeri qadam basýshy ozyq el bolamyz.

Qazaqstannyń patrıoty bolý – azamattyq jaýapkershilikti tereń túsiný degen sóz. Ult múddesin jeleý etip bos aıqaıǵa basatyn, odan qaldy, aza­mat­tarymyzdyń Otanymyzǵa degen shynaıy súıispenshiligin saıası upaı jınaýǵa paıdalanǵysy keletin teris pıǵyldy adamdardyń bizge qajeti joq. Barlyq salada, sonyń ishinde zaýyttarda, aýyl sharýashylyǵynda, densaýlyq saqtaý uıymdarynda, mektepterde, ýnıversıtetter men ǵylymı zerthanalarda, memlekettik mekemelerde, jeke kompa­nııa­larda jumys istep júrgen adamdar­dyń bilikti ári tabandy eńbegin, áskerı boryshyn ótep júrgen jáne qoǵam­dyq tártip­ti qamtamasyz etetin azamattary­myz­dyń Otanǵa adaldyǵyn jaýapker­shilikke negizdelgen jasampaz otanshyl­dyq deýge bolady», dedi Prezıdent. 

Zań men tártip – ortaq mindet

Qazaqstan Ádilettiń, Zań men tártiptiń mekeni, eńbekqor adamdardyń eli bolýǵa tıis. Osylaı degen Memleket basshysy zań ústemdigi men jasampaz eńbek joǵary turmystyq mádenıet ıdeologııa­symen astasyp jatýy kerek ekenin, osy qaǵıdattar kóptegen elde tabysty ári berekeli ómir súrýdiń formýlasy sanalatynyn, mundaı basty qundylyqtar men ómirlik ustanymdar ár adamnyń boıyna otbasynan, mektep qabyrǵasynan darýy úshin irgeli ınstıtýttardy kúsheıtýge basa nazar aýdarý qajettigin aıtty.

«Túrli saıası avantıýrısterdiń ulttyq qundylyqtarymyzdyń ózegine balta shabýyna, jastardy «jańalyq» bolyp kórinetin jat qundylyqtarǵa eliktirip, adastyrýyna jol bermeýge tıispiz. Meniń neni meńzep turǵanymdy bárińiz túsingen shyǵarsyzdar dep senemin. Memleket dástúrli mádenı qundylyqtaryn qor­ǵaýǵa, eldi ishten iritetin zııandy nár­selerdi, týrasyn aıtsaq, ersi qylyqtardy nasıhattaýǵa tosqaýyl qoıýǵa mindetti.

Qoǵamymyzda er men áıel óz erkimen shańyraq kóterip, nekesin memlekettik mekemede resmı túrde tirkeıtin dástúrli otbasy ınstıtýtyn zańnamalyq turǵydan nyǵaıta túsken jón. Biraq memlekettiń moralǵa qatysty resmı ustanymyna saı kelmeıtin kózqarasy úshin bireý­di qylmystyq qýdalaýǵa, moraldyq jaǵynan kemsitýge esh jol berýge bolmaıdy. Al memlekettiń ustanymyn «Ár azamattyń tańdaý quqyǵy bar. Alaıda eshkim óz tańdaýyn bireýge kúshtep tańa almaıdy» degen formýlamen túıindeý­ge bolady. Bizdiń memleketimiz bar­lyq azamattyń quqy men bostandyǵyn, ar-namysyn tabandylyqpen qorǵaı beredi», dep sózin túıindegen Prezıdent jýyr­da Shymkentte oryn alǵan qaıǵyly oqıǵaǵa arnaıy toqtaldy. Nuraı esimdi boıjetkenniń kisi qolynan qaza bolýy búkil eldi dúrliktirgeni belgili. Ulttyq quryltaıǵa osy oqıǵa boıynsha 130-dan as­tam ótinish kelip túsken. Kúdiktiniń Nuraı­dy ańdyp, maza bermeı, qoqan-loqy kór­setip, aqyry munyń arty adam ólimine ákep soqtyrdy. Prezıdent osyǵan baılanysty Ishki ister mınıstrine Shymkent qalalyq departamentiniń áreketine quqyqtyq baǵa berýdi tapsyrǵanyn, Bas prokýror da bul máseleni muqııat tekseretinin aıtyp, qyz alyp qashý – adam urlaý, bul ultymyzdyń bedeline nuq­san keltiretin óreskel, jabaıy qylmys ekenin aıryqsha atady.

Memleket basshysy mundaı qaty­gezdikke eshqashan jol berýge bol­maı­tynyn, jyl ótken saıyn halyqtyń sana-sezimi ósip, qoǵamda azamattyq jaýap­kershilik deńgeıi artyp, zańna­malyq ózgerister de soǵan saı bolýy óte mańyz­dy ekenin jetkizdi. «Zań men tártip bárine ortaq. Elimizdiń árbir azamaty zań talap­taryn buljytpaı oryndaýǵa tıis», dedi Prezıdent.

«Kez kelgen memlekettiń kúshi – halyqta. Azamattarymyzdyń jasam­paz­dyq qýatynyń arqasynda elimiz kez kelgen kedergi men tosqaýylǵa qarsy turyp, orasan zor tabysqa jeterine kámil senemin. О́zderińiz bilesizder, men túrli josparlar quryp, strategııalar jasaýdy quptaı bermeımin. Sebebi bos qııalǵa berilip, qurǵaq ýáde berýge túbegeıli qarsymyn, – degen Prezıdent bolashaq­qa baǵdar jasap, jospar qurǵanda ómir­ge shynaıy kózqaraspen qaraǵan jón dep sanaıtynyn jetkizdi. – Biz óte qaýyrt dáýirge qadam bastyq. Bul adamdar­dyń úırenshikti ómir saltyn buzady, sana-sezimin ózgertedi. Sıfrlandyrý men jasandy ıntellekt túbegeıli jańa orta qalyptastyrady. Onda ábden ornyǵyp qalǵandaı kórinetin uǵymdar men tájirıbelerge múldem oryn joq. Jahandyq sıfrlyq ekonomıka dáýirinde memleketterdegi halyq sany burynǵydaı asa mańyzdy bolmaı qala­tyn sııaqty. Jasandy ıntellekt zamanyna beıimdele bilgen, soǵan qarap tirshiligin túzegen, tipti jańa úderisterge naqty ári belsene qatysqan elder ǵana tabys­qa jetpek. Sondyqtan Qazaqstan sıfr­landyrý isin qarqyndy damytyp, jeke jáne qoǵamdyq ómirdiń barlyq sala­sy­na jasandy ıntellektini engize bastady».

Prezıdent bilim, ǵylym jáne joǵary tehnologııa salasyna qomaqty ınvestısııa salynatynyn, sebebi adam kapıtaly­nyń sapasyn arttyrý aıryqsha mańyz­dy mindet ekenin tilge tıek etti. Bul, ásirese, el damýynyń qazirgideı tarıhı, betburysty kezeńinde halqymyz­dyń bolashaǵyna tikeleı áserin tıgizeti­nin aıtty. Eń bastysy, bul josparlar jurtty qur ýádemen jarylqaıtyn tusaý­keser rásimder men forýmdardyń kóleńkesinde qalyp qoımaýy kerek ekenin, pıar-aksııalar men kóz aldaıtyn jalǵan ilgerileýge emes, naqty jetistikke umtylýymyz qajet ekenin atady.

«Sıfrlandyrý jáne jasandy ıntellekt jylyn sán qýyp, urandatý úshin jarııalaǵan joqpyz. Bul sheshim búkil memlekettik apparatqa naqty mindet júktep otyr. Bul – strategııalyq mindet. Sondyqtan memleket úshin aıryq­sha mańyzdy osy mindetti oryndaýǵa qatysty talap ta óte joǵary bolmaq. Bul baǵyttaǵy jumystyń nátıjesi naqty ári kózge kórinetin kórsetkishtermen ólshenýge tıis. Atap aıtqanda, sheshim qabyldaý merzimin qysqartýǵa, eńbek ónimdiligin arttyrýǵa jáne qyzmet sapasyn jaqsartýǵa oń yqpal etýi kerek.

Degenmen basqarý isinde beleń alǵan berekesizdikti ozyq tehnologııalar óz betimen joıyp jibere almaıdy. Muny jete túsingen abzal. Jumys áýel bas­tan durys jolǵa qoıylmasa, birin-biri qaıtalaıtyn mindetter kóbeıip, qaǵazbastylyq sharýaǵa kedergi keltire berse, jasandy ıntellektini engizý arqyly bárin áp-sátte jónge keltiremin deý – bos áýreshilik. Sondyqtan sıfrlyq ózgerister strategııasyn júzege asyrý úshin aldymen basqarý júıesin rettep alý qajet. Osyǵan oraı, shuǵyl mindet týyndap otyr: memlekettik sektordaǵy jumysty uıymdastyrý mádenıetin jaqsartyp, oǵan basqarý salasyndaǵy ozyq tájirıbeler men quzyretterdi engizý kerek. Sıfrlyq sheshimderdiń jáne jasandy ıntellekt tehnologııasynyń kómegimen barlyq saladaǵy memlekettik basqarý isiniń sapasyn arttyrýǵa mol múmkindik bar. Sony durys paıdalanǵan jón», dedi Memleket basshysy. 

Kómir – bizdiń strategııalyq aktıvimiz

Memleket basshysynyń aıtýynsha, joǵary tehnologııaǵa negizdelgen, energııany kóp qajet etpeıtin jańa ekonomıka qurý úshin, eń aldymen, myqty ınfraqurylym qalyptastyrý qajet. Logıstıka salasynda aldymen kóringen jerge qoıma salynyp, sodan keıin ǵana oǵan asa mańyzdy ınjenerlik júıeler tartylyp jatatyn qatelikterge jol bermeý kerek.

«Onyń ústine, mundaı nysandar bárine biryńǵaı talaptarǵa saı kele bermeıdi. Sonyń saldarynan shyǵyn kóbeıip, aýqymdy jumystyń mán-mańyzy joǵalady. Bul – basqarý isindegi saýatsyzdyqtyń kórinisi. Sondyqtan muqııat oılastyrylǵan ári ortaq ustanym bolýy qajet. Barlyq IT ınfra­qurylym­nyń senimdi, úzdiksiz jumys isteýin qamtamasyz etetin qýatty data ortalyqtar salýǵa arnalǵan arnaıy aımaqtardy aldyn ala anyqtap alý kerek. Derekterdi taldaý ortalyqtaryn dál sondaı jerlerge salý qajet. Mundaı ortalyqtarda qýat kózderi, qaýipsizdikti qamtamasyz etý jáne salqyndatý júıesi bolýǵa tıis.

Úkimet Pavlodar oblysynyń ákimdigimen birge Ekibastuz basseıniniń energetıkalyq qýatyn paıdalana otyryp, «Derekterdi óńdeý ortalyǵy alqabyn» jasaýdy josparlap otyr. Bastama jaman emes, onyń qanshalyqty tabysty júzege asyrylatynyn kóre jatarmyz», dedi Memleket basshysy. 

Sonymen birge Prezıdent atom stansalarynyń qurylysy aıaqtalǵanyn kútpeı-aq, jańa qýat kózderin iske qosýdy qolǵa alý kerek ekenine toqtaldy. Data-ortalyqtar metallýrgııa kombınattary sııaqty kóp mólsherde energııa tutynatynyn qaperde ustaýdy eske saldy. Sol sebepti qýat kózderiniń jetkilikti bolýyn qamtamasyz etý memlekettik saıasattyń asa mańyzdy bóligi retinde qarastyrylýǵa tıis ekenin aıtty.

«Qazaqstanda 123,1 mıllıard kılo­vatt-saǵat kóleminde elektr qýaty ón­diriledi. Barlyq josparymyzdy tabysty oryndaýǵa bul jetkiliksiz. Men muny Qaýipsizdik Keńesiniń jaqynda ótken otyrysynda naqty atap óttim. Basqasha aıtsaq, biz elimizdiń álemdik básekedegi artyqshylyqtaryn tıimdi paıdalana almaı otyrmyz.

Qazaqstannyń 33 mıllıard tonnaǵa jýyqtaıtyn orasan zor kómir qory bar. Qazirgideı qarqynmen óndire bersek te, kómirdiń qory 300 jylǵa jetedi. Elimizde jyl saıyn 110 mıllıon tonnadan astam kómir óndiriledi. Bul kórsetkish boıynsha álemde aldyńǵy memleketterdiń qataryna kiremiz. Kómir – bizdiń strategııalyq aktıvimiz. Onyń qorshaǵan ortaǵa zııanyn túgel joıatyn zamanaýı tehnologııa­ny qoldanyp, kómirdi tolyq paıdalaný kerek. Prezıdent Tramp «Maǵan jel emes, kómir unaıdy», dep durys aıtady. Munda aqıqat bar. Kómirmen qýat óndirý isine Ulttyq joba mártebesi berilýge tıis. Úkimetke Ulttyq jobany ázirlep, 20 naýryzǵa deıin qabyldaýdy tapsyramyn», dedi Q.Toqaev.

Sondaı-aq tym sozbalańǵa túsip ketken Kókshetaý, Semeı, О́skemen qala­laryndaǵy jylý elektr ortalyqtary­nyń qurylysyn tezdetýdi, ony jurtshylyq asyǵa kútip otyrǵanyn aıta kele, Úkimet pen «Samuryq-Qazyna» qorynyń jumysyna syn-eskertpe jasady.

«Kýrchatovtaǵy elektr stansasy men Ekibastuzdaǵy 2-GRES-tiń qosymsha energobloktaryn ýaqtyly iske qosý, 3-GRES-tiń qurylysyn bastaý qajet. Energetıka júıesiniń ornyqty bolýyn qamtamasyz etý úshin teńgerimdi qýat kózderin tezirek iske qosý kerek. Bul – eń aldymen gazdan qýat óndirýge qatysty másele. Jańa ken oryndaryn izdeý arqyly tabıǵı gaz óndirý isiniń áleýetin arttyrý qajet. О́kinishke qaraı, kógildir otyn óndirisi ekonomıkamyzdyń kún ótken saıyn ósip bara jatqan suranysyn óteı almaı keledi. Byltyrdyń ózinde taýarly gaz ımporty 18 paıyzǵa ósip, 4,5 mıllıard tekshemetrge jetti. Soǵan qaramastan, jańa gaz kenishterin ashý jumystary óte baıaý júrip jatyr. Bul – tıimsiz josparlaýdyń tikeleı saldary. Qazirgi erekshe jaǵdaıda buǵan múldem jol berýge bolmaıdy. Men «QazaqGaz» basshylyǵyna jeke qarajat esebinen jáne ınvestorlardy tartý arqyly bolashaǵy zor ýchaskelerdi ıgerýge kirisýdi tapsyrdym.

Úkimet «Samuryq-Qazyna» qorymen birge geologııalyq barlaý jumystaryn jandandyryp, jańa kómirsýtegi kenish­teriniń ıgerilýin qamtamasyz etýge tıis. Gaz óńdeýge qatysty iri jobalardyń der kezinde iske qosylýyn qatań baqylaýǵa alǵan jón. Bizge qur nıetti ǵana tanytatyn qujattar emes, naqty nátıjeler kerek», dedi Prezıdent.

Onyń aıtýynsha, energetıka júıesiniń turaqtylyǵyn qamtamasyz etetin taǵy bir mańyzdy rezerv – elimizdiń sý resýrstary. Onyń áleýeti tıisti deńgeıde paıdalanylmaı otyr.

«Ashyǵyn aıtsaq, osy asa mańyzdy baǵyttaǵy jumys­tar beı-bereket júr­gizilip jatyr. Elimiz­diń qolda bar sý qoryna shuǵyl túrde naqty baǵalaý jasaǵan jón. О́ıt­keni keńes zamanynan qalǵan málimet­ter áldeqashan eskirdi. Ǵylym akademııa­syndaǵy ǵalymdarymyz qaıda? Olar nelik­ten osy ýaqytqa deıin elimizdiń sý qoryna qatysty baǵa bermegen? Qazaqstan­nyń sý-energetıka resýrstaryn shyna­ıy kórsetetin karta ázirleý qajet. Ýaqyt kútip turmaıdy. Bul qujattardy ázir­leý jumystary gıdroenergetıkany jedel damytýǵa kedergi bolmaýǵa tıis. Úkimet pen «Samuryq-Qazyna» qory keı­bir gıdrotehnıkalyq nysandardyń tıim­di­ligin arttyrý úshin ony senimgerlik bas­qarýǵa berý máselesin sheshýi qajet», dedi Memleket basshysy. 

Logıstıkalyq áleýetimizdi tıimdi paıdalanǵan jón

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev kólik-logıstıka keshenine de basa nazar aýdara kele, ony durys damytpasaq, el ekonomıkasyn turaqty ósirý múmkin emestigin, elimizdiń orasan zor tranzıttik áleýetin tolyq paıdalaný úshin qyrýar sharýa atqarý kerektigin qaperge saldy.

«Elimizde qyzý jumys qolǵa alyndy. Myńdaǵan shaqyrymdyq avtokólik joldary men temir joldar salynyp, jóndelip jatyr. Basty baǵyttar­dyń talapqa saı emes tustary retke keltirilip jatyr. Vokzal­dar, teńiz jáne áýe porttary, son­daı-aq qurǵaq porttar jańǵyrtylyp, keı jerde jańadan salynyp jatyr. Mýltı­modaldy tasymal túri de damyp keledi.

Avtokólik tasymaly salasy da asa mańyzdy. Eldegi avtokólik joldaryn halyqaralyq standarttarǵa saı jańǵyrtý – aıryqsha mańyzdy mindet. Bul, birinshiden, Qazaqstannyń batys pen shyǵys arasyndaǵy tranzıt dálizi retindegi rólin arttyra túsedi. Ekinshiden, oblystar arasyndaǵy kólik baılanysyn barynsha jaqsartady.

Jaqynda Qyzylorda – Jezqazǵan jolynyń Qyzylordaǵa tıesili bóligi salynyp bitti. Jyl sońyna deıin Ulytaý oblysyndaǵy bóliginde kólik qozǵa­lysy tolyq ashylady. Joldyń jalpy uzyndyǵy – shamamen 400 shaqyrym», dedi Prezıdent.

Onyń aıtýynsha, bıyl elimizde buryn-sońdy bolmaǵan aýqymdy ınfra­qurylymdyq jobalar bastalmaq. Atap aıtqanda, «Batys Qytaı – Batys Eýropa» – Qazaqstandaǵy eń negizgi jol­dyń biri. Alaıda onyń Qyzylorda – Aqtóbe arasyndaǵy bóligi – tar, kólik apattary jıi bolyp jatady. Prezıdent bıyl osy baǵytta 4 jolaqty jańa kúre jol­dyń qurylysy bastalatynyn jetkizdi.

«Qazirgi joldyń kóbi oblystardyń ishki joly bolyp qala beredi. Sondaı-aq men byltyrǵy Joldaýymda «Beıneý – Sekseýil» jolynyń qurylysyn tezdetýdi tapsyrǵanymdy bilesizder. Ondaǵy jumystar da bıyl bastalmaq. Joba júzege asqan soń, «Orta dálizdiń» qashyqtyǵy 900 shaqyrymǵa qysqarady, ıaǵnı Aqtaý, Quryq porttaryna týra jol ashylady. Qaraǵandy – Jezqazǵan baǵytyndaǵy jol talaı jyldan beri tozyp tur. Bıyl eski joldyń qaptalyna eki jolaqty jańa jol salýǵa kirisemiz. Keıin eski joldy da jańǵyrtyp, tórt jolaq etý josparlanýda. Budan bólek, Saryaǵash mańyndaǵy kólik qozǵalysy da óte tyǵyz. Sondyqtan osy jyly «Saryaǵash aınalma jolynyń» qurylysy qolǵa alynady. Barlyq jumystyń sapaly ári ýaqtyly oryndalýyn tikeleı baqylaýda ustaıtyn bolamyn. Sebebi bul jobalar elimizdiń halyqaralyq kólik-logıstıka ortalyǵy retindegi áleýetin meılinshe nyǵaıta túsedi», dedi Memleket basshysy.

Prezıdenttiń aıtýynsha, avtokólik jol­darymen qatar temir jol ınfra­qury­lymyn da keńeıtip, jaqsartý jumy­syn jalǵastyrǵan jón. Bul – tasymal joldarynyń ózara baılanysy turǵysynan alǵanda óte mańyzdy másele. Byltyr «Dostyq – Moıynty» temir­jolynyń ekinshi jelisi iske qosylǵanyn, Almatyny aınalyp ótetin temirjol qurylysy aıaqtalǵanyn, munyń bári elimizdiń tranzıttik áleýetin aıtarlyqtaı kóterip, buǵan qosa, bıyl «Qyzyljar – Moıynty» jáne «Darbaza – Maqtaaral» temirjol jelileri salynatynyn aıtty. Sondaı-aq «Altynkól – Jetigen» jáne «Jezqazǵan – Sekseýil» baǵyttary boıynsha temirjol ýchaskeleri jańǵyrtylmaq.

«Áýe joldaryn damytý isi elimiz úshin óte mańyzdy. Jańa halyqara­lyq reısterdi iske qosý qajet. Bul – ekonomıkalyq másele ǵana emes, azamattary álemdi emin-erkin aralaıtyn ashyq qoǵamy bar memleket ekenimizdi bildire­tin qadam. Elimizdiń aýmaǵynda onnan asa halyqaralyq kólik dálizi bar. Bul – oń úrdis, ony barynsha damytý kerek. Dál osy kezde Qazaqstan ózin halyqaralyq kólik-tranzıt dálizi retinde tanytýǵa tıis. Jahandyq logıstıka kartasynan laıyqty ornymyzdy ıelený úshin júıeli jumys jáne aıqyn is-qımyl strategııasy kerek.

Úkimetke avıasııa salasynda, sonyń ishinde áýemen júk tasymaldaý isinde naqty nátıjege jetý mindeti júkteldi. Menińshe, elimizdiń áli kúnge deıin Eýrazııanyń áýemen júk tasymaldaıtyn ortalyǵy bola almaı otyrǵany – keshirilmeıtin qatelik, qarapaıym tilmen aıtsaq, bul – naǵyz absýrd. Úkimet júk tasymaldaıtyn memlekettik áýe kompanııasyn qurý barysynda qate sheshim qabyldady. Nege ekeni belgisiz, bul mindetti «Qazaqstan temir joly» kompanııasyna júktedi. Eger Úkimet tapsyrmany oryndaýǵa qaýqarsyz bolsa, bul jumysty jeke qurylymdarǵa ótkizip berińizder», dep synǵa aldy Prezıdent.

Taıaýda ótken keńeıtilgen keńeste avıaotynnyń qymbattyǵy osy salanyń damýyna kedergi bolyp otyrǵanyn, onyń baǵasy tym qymbat bolýyna baılanys­ty, kórshi elderdiń áýejaılaryndaǵy baǵamen básekelese almaıtynyn, ózimiz 100 mıllıon tonna kóleminde shıki munaı óndiretin el bola tura, qara altyny joq memlekettermen avıakerosın baǵasy jaǵynan talasqa túse almaı otyrǵanymyzdy tilge tıek etken Memleket basshysy osy rette, elimizdegi tanymal ekonomısterge de, energetıkterge de aıtar qatań syn-eskertpesi bar ekenin, kadrlyq sheshim qabyldaý qajet bolýy da múmkindigin qaperge saldy. 

Jemqorlyqty joıýdyń zárýligi

Memleket basshysy elimizdiń basty strategııalyq maqsaty – ekonomıkanyń sapaly ósý qarqynyn báseńdetpeý ekenin aıtty. Sol úshin ınflıasııany tómen­detýge qatysty jumystar qolǵa aly­nyp, jańa ınvestısııalyq kezeń bastal­ǵany ja­rııa­lanǵanyn, ekonomıka jáne bıznes salasy jańa salyq rejimine kóship jat­qanyn, Úkimet pen jergilikti atqarý­shy organdar fıskaldyq júıedegi ózgeris­tiń eldi dúrliktirmeı, birqalypty júzege asyrylýyn qamtamasyz etýge mindet­ti ekenin jetkizdi. Onyń aıtýynsha, Salyq kodeksin qoldanýǵa qatysty jurt­shylyqtyń oıǵa qonymdy, syndarly usynystaryn muqııat zerdeleý kerek. Qajet bolsa, túzetý­ler engizgen jón. Túptiń túbinde, Salyq kodeksi qasıetti kitap emes.

«Qoǵamda ózgerister jasaǵan kezde halyqpen tıimdi baılanys ornatý asa mańyzdy. Azamattardyń ótinishterine qatysty júıeli jumys júrgizý halyqtyń tynys-tirshiliginen habardar bolyp, olardyń talap-tilegine ýaqtyly jaýap berýge jol ashady. Keıingi kezde maǵan jekemenshik mektepterdi qarjylandyrý tásiline qatysty shaǵymdar jıi kelip túsetin boldy. Jýyrda «Turkistan» gazetine bergen suhbatymda men buǵan qatysty óz ustanymymdy aıttym. Bilim salasyn memleket tarapynan qar­jy­landyrýdyń qazirgi tártibi bur­malanǵan. Bul olqylyqty ýaqyt ozdyrmaı túzetý qajet. Jekemenshik mektepterge júr­gizilgen aýdıt nátıjesinde zańsyz jáne negizsiz shyǵyndarǵa baılanysty quqyq buzýshylyqtar anyqtaldy. Bul túıtkil jan basyna sáıkes qarjylandyrý júıe­siniń osaldyǵynan týyndap otyr.

Úkimetke bilim salasyndaǵy mem­lekettik qarjylandyrý júıesin shuǵyl túrde reformalaý júkteldi. Qar­jy­landyrýdyń naqty krıterıılerin ázir­leý kerek. Osy oraıda, orta bilim berý jú­ıesin damytý isinde bıznes salasy ma­ńyz­dy ról atqaratynyn eskergen jón», degen Q.Toqaev mundaı, tipti budan da zor máseleler densaýlyq saqtaý salasynda da týyndap otyrǵanyn aıtty.

Sondaı-aq Prezıdent Áleýmettik medısınalyq saqtandyrý qorynyń jumysyn jan-jaqty tekserý barysynda kóptegen zań buzýshylyqtar men qyzmet babyn asyra paıdalaný jaıt­tary anyqtalǵanyna, memleketten qyrýar qarjy jymqyrý úshin kópe-kórneý jalǵan derekter usynylyp, ótirik málimetter engizilgenine toqtaldy.

«Búkil el ekonomıkamyzdy órken­detip, ınfraqurylym jobalaryn júzege asyrý úshin bar kúsh-jigerin jumyl­dyryp, densaýlyq saqtaý salasyn damytýǵa qarjysyn jumsap jatsa, áleý­mettik salaǵa bólingen orasan zor qarajat talan-tarajǵa túsip jatyr. Medısına salasyn damytýǵa memleket 2024–2025 jyldardyń ózinde 7,8 trıllıon teńge bóldi emes pe? Túsinikti bolýy úshin aıtaıyn, bul – 15,5 mıllıard dollar degen sóz.

Memlekettiń bilim jáne densaý­lyq saqtaý salasyna jumsap jatqan qarjysy, eń aldymen, azamattary­myzdyń turmys sapasyn arttyrýǵa arnalatynyn jáne Ádiletti Qazaqstandy qurý strategııasymen ushtasyp jatqanyn túsingen abzal.

Quqyq qorǵaý organdaryna sybaılas jemqorlyqtyń qıturqy amal-aılasyn taýyp, paıdaǵa kenelip jatqandardy anyqtaý tapsyryldy. Men Úkimettiń Áleýmettik medısınalyq saqtandyrý qoryn Qarjy mınıstrligine berý týraly sheshimin qoldaımyn. Áleýmettik sala basshylarynyń biliksizdigi men memleket múddesine nemquraıly qaraýynyń saldarynan Qorda osyndaı jaǵdaı oryn alyp otyr. Bul jaǵdaıda patrıotızm týraly sóz qozǵaýdyń ózi artyq. Sondyqtan sheneýnikter adal bolýǵa tıis degen talap jalpy memlekettik aýqymdaǵy ózekti mindet bolyp qala beredi», dedi Memleket basshysy.

Shekten shyqqan alaıaqtar ulttyq qaýipsizdigimizge shyndap qater tóndirýge aınalǵanyn, medısınalyq saqtandyrý qorynda qomaqty qarjy qoldy bolsa, sol ýaqytta «Jedel járdem» qyzmetkerleri men feld­sherler alaıaqtardyń arbaýymen narazylyq aksııasyna shyǵyp, áleýmet­tik talaptar qoıatynyn aıtqan Prezıdent el turǵyndarynyń da alaıaq­tardyń qurbany bolyp jatqanyna nazar aýdardy.

«Kóptegen adam adal eńbekpen tapqan tabysynan aıyrylyp otyr. Aldaýǵa senip, qylmystyq qarjy operasııa­larynyń qaqpanyna túsip jatyr. Álemde ımmıgra­sııalyq alaıaqtyq ta qatty ýshyǵyp tur. Eýropa men AQSh-ta ne bolyp jatqanyn barshańyz kórip-bilip otyrsyzdar. Bul másele bizdiń elimiz úshin de ózekti. Sebebi ýaqyt ótken saıyn Qazaqstan shetel­dikterdiń jumys isteýine jáne turaqtap qalýyna qolaıly elge aınalyp keledi. Quqyq qorǵaý organdary Qazaq­stan aýmaǵynda sheteldikterdiń turaqty turýyn zańdastyrý úshin zańsyz qujat áperý­men aınalysqan alaıaqtardyń qyl­mysyn áshkereledi.

Ekonomıkalyq nemese áleýmettik saladaǵy alaıaqtyq qylmystarǵa qarsy kúresti kúsheıtý qajet. Sondaı-aq usaq buzaqylardan, vandaldar men urylardan bastap, uıymdasqan qylmystyq top múshelerine jáne qoǵamnyń tynyshtyǵyn buzǵysy keletin arandatýshylarǵa deıin, qysqasy, zań men tártipti buzǵandardyń bárin batyl túrde jaýapkershilikke tartý qajet. Bul – óte ózekti ári eń basty mindettiń biri», dedi Q.Toqaev.

Sıfrlandyrý úderisi barlyq jerde jappaı júrgiziletinine, sondyqtan derbes derekterdi zańnamalyq turǵydan qorǵaýǵa, azamattardyń qarjylyq jáne sıfrlyq saýatyn arttyrýǵa erekshe kóńil bólý kerek ekenine sóz arnaǵan Memleket basshysy taǵy bir ózekti másele – halyqaralyq ahýal shıelenisip turǵan zamanda strategııalyq ekonomıkalyq seriktesterimizben tıimdi baılanys ornatýǵa da ekpin berdi.

«Bizdiń ustanymymyz aıqyn: Qazaqstan ekonomıkalyq ıntegrasııany qoldaıdy, osy úderiske belsene atsalysady. Biraq bul yqpaldastyq bizdiń múddemiz turǵysynan qaraǵanda ádil bolýy kerek. Bıyl Qazaqstan Eýrazııa­lyq ekonomıkalyq odaqqa tóraǵalyq etedi. Biz eýrazııalyq yqpaldastyqtyń tıimdiligin arttyrý úshin jasandy ıntellektini engizý máselesine basymdyq beremiz. Saýdadaǵy kedergilerdi joıý, negizsiz proteksıonızmge qarsy kúresý jumystary jalǵasa beredi. Máselen, elimizdiń aýyl sharýashylyǵy ónimderin óńdeý salasy orynsyz qysymǵa ushyrap otyrǵanyn qalypty jaǵdaı deýge bolmaıdy. Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq quramyndaǵy memleketterdiń sýbsıdııa beriletin ónimderi kóbeıip ketkendikten, otandyq taǵam óner­kásibiniń ókilderi ónim óndirýdi azaıtýǵa májbúr. Al bul – biz úshin azyq-túlik qaýip­siz­diginiń máselesi. Sondyqtan ıntegra­sııanyń ádil júrgizilýi qajet ekenin aıtyp otyrmyn. Úkimet ult múdde­sin qorǵaý úshin barynsha belsendi jumys isteýge tıis. Taraptardyń múddesi ádil eske­ri­letin orta tusty taýyp, Qazaq­stan­nyń ustanymyn dáıekti, kásibı túrde qorǵaý qajet. Sonda ǵana ekonomıkamyzdy halyqaralyq naryqtaǵy básekege baryn­sha qabiletti ete alamyz», dedi Prezıdent. 

Ibrahım kelisimine qosylý – durys sheshim

Búginde álem jańa, buryn-sońdy bolmaǵan qubylystardyń kýási bolyp otyr. Prezıdent buǵan qazirgi qoǵam da, keıingi urpaq ta beıimdelýi qajet ekenin aıtty. Ári dúnıe júzinde senim daǵdarysy kúsheıe túskenin, jahanda áskerı shyǵyndar rekordtyq deńgeıge jetkenin, ıaǵnı úsh trıllıon dollarǵa jýyqtaǵanyn tilge tıek etti. Al 2035 jylǵa qaraı bul kórsetkish taǵy eselep ósýi múmkin.

Kún ótken saıyn órshı túsken mılıtarızasııa halyqaralyq qoǵamnyń álemde ádil tártip qurýǵa baǵyttalǵan kúsh-jigerin joqqa shyǵaryp jatyr. Osyndaı kúrdeli jaǵdaıda syrtqy saıasattyń mán-mańyzy arta túsedi. Memleket basshysy onyń barynsha teńgerimdi bolyp, memlekettiń strategııalyq múddesin qorǵaýǵa jáne ilgeriletýge baǵyttalýy kerek ekenin basa atap kórsetti.

«Jalpy, dıplomatııada burys sheshimniń saldary óte aýyr bolady. Memlekettiń uzaq merzimge arnalǵan múddelerine oryn tolmas nuqsan kelýi yqtımal. Bizge bul jaǵdaı jaqsy tanys. Ekonomıka salasynda bir jospardy nemese tujyrymdamany basqa bir baǵdarlamalyq qujatpen almastyrýǵa bolady. Al halyqaralyq sharttarǵa qol qoıǵan soń odan bas tarta almaısyz», dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Prezıdenttiń paıymynsha, dıplomatııa – bul ymyraǵa kelýdiń, kelisimniń balamasyz quraly. Biraq qaqtyǵys pen daý-janjalǵa aparatyn jol emes. Kez kelgen qaqtyǵysty eger shynaıy nıet pen tıisti kásibılik bolsa, eńserýge bolady.

«Men Ibrahım kelisimderine qosylý týraly sheshim qabyldadym. Prezıdent Tramp tarıhtyń astaryn jáne qazirgi saıa­sı ahýaldy tereń túsine otyryp jasaǵan mundaı kelisimder dıplomatııalyq ınnovasııa deýge bolady. Ol Taıaý Shyǵysta beıbitshilikti myqtap ornatýǵa arnalǵan Ibrahım kelisimderine qosylý jónindegi sheshiminiń durys ekenine senimdi jáne ony júzege asyrýǵa bar kúshin salady. Bul kelisimniń túpki mánin túsiný úshin onyń ataýyna nazar aýdarýymyz kerek. Avraam, ıaǵnı, Ibrahım din tarıhynda ıýdaızm, hrıstıan jáne ıslam dinderi­ne ortaq paıǵambar bolyp eseptele­di. Elimiz búkil adamzatty biriktiretin qundylyqtarǵa arqa súıeý­ge tıis. Biz túrli halyqtar men din ókil­deri arasynda tatýlyq bolǵanyn qalaı­myz. Sol sebepti, osy kelisimge qosyl­ǵanymyzdyń mán-maǵynasy erekshe, bul sheshim elimizdiń halyqaralyq bedeline oń serpin beredi», dedi Memleket basshysy.

Sonymen qatar Prezıdent Qazaqstan­nyń jaýapkershiligi joǵary «orta derjava» jáne jer kólemi boıynsha ıslam álemindegi asa iri memleket ekenin eskere otyryp, elimizdiń barshaǵa túsinikti ádil saıasat ustanymyn árdaıym saqtaıtynyn jetkizdi.

«Syrtqy saıasattaǵy is-áreketimizdiń bári bir ǵana maqsatty kózdeıdi. Eń bas­tysy, Qazaqstannyń jeriniń tutastyǵyn, qaýipsizdigi men egemendigin qamtamasyz etýimiz kerek. Qazaq memleketiniń basshysy retinde men úshin Táýelsizdik – bárinen qymbat! Bul – mereıtoı kezindegi uran emes, qazirgi dúrbeleńge toly zamanda ulttyq strategııamyzdyń negizgi qaǵıdasy. Men «Táýelsizdik degenimiz – eń aldymen, jalpyulttyq birlik pen kelisim» ekenin únemi aıtyp júrmin. Biz el birligin saqtap, ósip-órkendegen, abyroı-bedeli joǵary ári qýatty memleket qurýdy basty mindetimiz dep sanaýymyz qajet. Osy maqsatqa strategııalyq turǵydan qarap, parasatty, dana halyq ekenimizdi kórsetýimiz kerek.

Buryn da aıtqam, qazir de atap ótkim keledi: biz «tarıhı jaraqat alǵan» ult psıho­logııasynan birjola arylýymyz kerek. Basqa túsken qaıǵy-qasiret­tiń bárin ózge halyqtardan kórý, ultymyz­dyń mańdaıyna jazylǵan ashy taǵdyr týraly bitpeıtin pikirtalastar júrgizý – keshegi kúnmen ómir súrý degen sóz. Búkil álem ózgerip jatyr, bizge de ózge­re­­tin ýaqyt keldi», deı kele Qasym-Jomart Toqaev otan­dastarymyzdy ýaqyt kóshinen qalmaı, tek alǵa qaraı júrýge, ótkenge baılanbaı, bolashaqqa umtylýǵa shaqyrdy.

Álem barlyq salada aýqymdy ózgeris­­terge ushyrap jatyr. Saıasat pen ekono­mı­kadan bastap, klımat, tehnologııa sa­lasyna deıingi barlyq baǵyttar dına­mı­kalyq damýda. Memleket basshysy mun­daı jaǵdaıda batyl ári tosyn ınnova­sııalyq sheshim qabyldap, esh nárseden qoryqpaýymyz kerek ekenin eskertti.

«Men Úkimet múshelerine «Eger áldekimnen nemese áldeneden qoryq­sańyzdar, maǵan qyzmettik hat jazyńyz­dar. Eger sizder qabyldaǵan sheshimniń, ıá bolmasa usynystyń paıdasy bolatynyn baıqasam, oń rezolıýsııa qoıamyn. Búkil jaýapkershilikti ózime alamyn» dep eskerttim. Osy úndeýdi, eń aldymen, memlekettik qyzmetshilerge, kásipkerler men ǵalymdarǵa qarata aıtyp otyrmyn. Úlken ári túbegeıli ózgerister ýaqyty kele jatyr, tipti, bastalyp ketti deýge bolady. Elimiz jańa tarıhı álemnen laıyqty ornyn ıelenýi qajet», dedi Prezıdent. 

Keleshegimizdi aıqyndaıtyn sheshýshi jyl

Bıyl Qazaqstannyń keleshegine tikeleı yqpal etetin asa mańyzdy jyl. Muny Qasym-Jomart Toqaev jaqyn­da «Turkistan» gazetine bergen suh­batynda atap ótti. Elimiz aýqymdy saıası jańǵyrýdyń jańa kezeńine qadam basqaly tur. Aldaǵy parlamenttik reforma osy ózgeristerdiń ózegi bolatyny anyq.

«Joldaýymda bir palataly Par­lament qurý týraly bastama kótergenimdi bilesizder. Bul asa mańyzdy másele qoǵamda keńinen talqylandy. Men byltyr 8 qazanda Parlamenttik reforma jónindegi jumys tobyn qurý týraly ókimge qol qoıdym. Onyń quramyna belgili zańgerler, sarapshylar, saıası partııalar men qoǵamdyq uıymdardyń ókilderi kirdi. Eldik iske beıjaı qara­maıtyn basqa da azamattarymyzdyń bul talqylaýǵa qatysýy óte mańyzdy. Sondyqtan e-Otinish platformasy men Egov portalynda «Parlamenttik reforma» degen arnaıy bólim ashyldy. Azamattarymyz osy máselege qatys­ty ózderiniń oı-pikirin bildirip, usy­nystaryn joldady. Jumys toby kelip túsken usynystardy jınaqtap, zerdelep, parlamenttik reformany barlyq jaǵynan qarastyrdy, óte mańyzdy jumys atqardy. Bul baǵyttaǵy sharýanyń bárin ózim tikeleı baqylaýda ustadym. Byltyr qazan aıynyń ortasynda Jumys tobynyń alǵashqy otyrysyn ótkizdim. Jeltoqsannyń 2-si jáne 29-y kúnderi taǵy eki jıyn boldy. Jańa jyldan beri Jumys tobynyń músheleri 3 ret bas qosty. Sońǵy otyrys kúni keshe ǵana Quryltaı qarsańynda ótti.

Bir sózben, konstıtýsııalyq reforma týraly qyzý talqylaýlar jarty jylǵa jýyq ýaqyt boıy júrip jatyr. Bir palataly Parlamentke kóshý týraly bastamany halyq qoldap otyr desek, eshqandaı qate bolmas. Qoǵamdyq pikirdi bilý úshin turaqty túrde júrgizilgen saýalnamalar jáne jumys tobynyń qortyndysy da osy paıymǵa kelip toǵysady. Depýtattar men partııa fraksııalarynyń jetekshileri jaqynda aımaqtardy aralap, saılaýshylarmen kezdesip qaıtty. Olar halyqtyń osy bastamadan habardar ekenin jáne reformany qoldap otyrǵanyn aıtýda. Bul jerde qandaı da bir pikir qaıshylyǵy joq», dedi Memleket basshysy.

Onyń aıtýynsha, jalpy baǵyt-baǵdarymyz – aıqyn. Ári aldaǵy ózgeris­terge qatysty ortaq mámile bar. Eske salsaq, osyǵan deıin jumys toby barlyǵyn jan-jaqty saraptaı otyryp, naqty paıymdary men usynystaryn ortaǵa salǵan edi. Negizgi pikirtalas «Jańa Parlament qandaı bolady, neshe depýtattan turady? Qurylymy qandaı bolady jáne qalaı jumys isteıdi?» degen saýaldar jóninde órbidi. Prezıdent bul máseleni tereń zerdelep, jan-jaqty saraptap, muqııat ólshep, baıyppen túpkilikti sheshim qabyldaýǵa tıis asa mańyzdy, tipti sheshýshi másele dep baǵalady. Sondaı-aq Jumys tobynda talqylanǵan negizgi usynystardy tanys­tyrdy. Eń aldymen, bolashaq Parla­menttiń ataýyna qatysty pikirin bildirdi.

«Quryltaı degen ataýdy berý kerek dep senemin. Quryltaıdyń tarıhı aıasy da, maǵynasy da halqymyzǵa túsinikti, jaqyn. Quryltaı otyrystaryn jańǵyrtý bastamasyn men ózim 2022 jyly kóterdim. Bul baıandamanyń basynda Quryltaı jumysynyń tıimdiligi men paıdasyna den qoıdym. Jalpy, elimizdiń saıası júıesinde Quryltaı ataýyn asa mańyzdy memlekettik ınstıtýttyń sımvoly retinde saqtap qalýymyz kerek dep oılaımyn.

Al depýtattar sanyna kelsek, bul másele de qyzý pikirtalas týǵyzdy. Eń kóp pikir qaıshylyǵy osy máselege qatysty boldy. Birinshi tarap elimizdegi halyq sanyna qaraı proporsıonaldy ýákildik ıdeıasyn usyndy. Ekinshi tarap depýtat sanyn 500-ge deıin arttyrý qajet dedi. Bizdiń negizgi maqsatymyz – shyn máninde tıimdi ári kásibı Parlament qurý. Jańa zań shyǵarýshy organ eldegi aýqymdy ózgeristerge zańnamalyq turǵyda barynsha qoldaý kórsetýge tıis. Álemdegi ozyq tájirıbelerge qarasaq, bul úshin depýtat sanyn kóbeıtýdiń esh qajeti joq. Sondyqtan, másele – sanda emes, sapada! Eń bastysy, Parlamentte naǵyz otanshyl azamattar – bilikti mamandar otyrýǵa tıis!

Jumys toby azamattardyń usynys­taryn muqııat zerdelep, qyzý talqylady. Aqyr sońynda Parlamenttiń mandat sany 145 bolýy kerek degen baılamǵa keldi. Jańa Parlamentte Tóraǵanyń úsh orynbasary bolýy múmkin. Al komıtet sany 8-den aspaýy kerek», dep Qasym-Jomart Toqaev kóptiń kókeıinde júrgen saýalǵa naqty jaýap berdi.

Odan keıin Memleket basshysy usynystardyń taǵy bir bóligine toq­taldy. Iаǵnı Parlamenttiń negizgi mem­lekettik organdardyń quramyn jasaqtaý isindegi quzyreti týraly. Qazirgi Konstıtýsııaǵa sáıkes Konstıtýsııalyq sottyń, Joǵary aýdıtorlyq palatanyń jáne Ortalyq saılaý komıssııasynyń quramyn jasaqtaý quzyreti Májilis, Senat jáne Prezıdent arasynda teńdeı bólingen. Jumys tobynda osy mańyzdy memlekettik qurylymdardyń barlyq múshesi Parlamenttiń kelisimimen ǵana taǵaıyndalýy qajet degen usynys aıtylǵan. Buǵan qosa, Prezıdenttiń usynysy boıynsha Joǵarǵy sottyń barlyq sýdıalaryn saılaý quzyretin joǵary ókildi organ depýtattaryna berý qarastyrylǵan. Negizinen bul bılik tarmaqtary arasyndaǵy tejemelik tepe-teńdik júıesin nyǵaıtý jáne ulttyq parlamentarızmdi damytý jolyndaǵy mańyzdy qadam.

Al usynystardyń úshinshi bóligi jańa Parlamentti jasaqtaý tártibi týraly bolǵan. Prezıdenttiń sózinshe, depýtattar endi proporsıonaldy júıe qaǵıdatymen saılanady. Mundaı tásil saıası partııalardyń ınstıtýsıonaldyq rólin kúsheıtedi. Sondaı-aq olardyń qoǵam aldyndaǵy jaýapkershiligin arttyrady.

«Keıbir partııalar Parlamentpen qatar barlyq deńgeıdegi máslıhattardy proporsıonaldy júıemen jasaqtaýdy usynǵanyn bilemin. Biraq aımaqtarda majorıtarlyq júıeni saqtap qalý kerek dep oılaımyn. Elimizdiń óńirlerinde jergilikti azamattardyń daýystary, pikirleri jaqsy estilýi qajet. Bul – men úshin aıqyn ustanym.

Talqylaý kezinde maǵan Parlamenttegi Prezıdent kvotasyn qaldyrý kerek degen usynys aıtyldy. Biraq men jańa Parlament eshkimniń qamqorlyǵyna, qadaǵalaýyna muqtaj emes ekenine senimdimin. Depýtattardyń ishinde arnaıy taǵaıyndalǵan «tańdaýly tulǵalar» bolmaýy kerek. Olar bárine birdeı, ortaq tártippen saılanýǵa tıis. Soǵan sáıkes Qazaqstan halqy Assambleıasynyń arnaıy kvotasy da alynyp tastalady. Osy ustanymmen jastarǵa, áıelder men erekshe qajet­tiligi bar azamattarǵa arnal­ǵan kvotany qosa alyp tastaýdy usyn­ǵandar boldy. Biraq bul múlde basqa máse­le. Bul kvota – áleýmettik ádildik qaǵı­datynyń aı­qyn kórinisi, sondaı-aq eli­mizdegi bar­lyq qoǵamdyq-saıası ókilderdi eske­retin mańyzdy talap. Sol sebepti, osy kvotalardy ózgerissiz saqtap qalýdy usynamyn», dedi Memleket basshysy.

Buǵan qosa, Jumys tobynda partııa­lardyń Parlamentke ótý mejesin qazirgi bes paıyzdan jeti paıyzǵa qaıtarý qajet degen pikir aıtylǵan. Bul ereje kezinde Ulttyq qoǵamdyq senim keńesiniń bastamasymen qabyldanǵan bolatyn. Bes jyl buryn engizilgen osyndaı ózgerister saılaý zańna­ma­syn jaqsartýǵa edáýir septigin tıgizdi. Qasym-Jomart Toqaev mejeni tómen­detý arqyly Parlamenttegi iri saıası kúshterdiń ústemdigin azaıtyp, partııalar arasyndaǵy básekeni kúsheıtý kózdelgenin aıtty. Esesine, búginde osy norma tıimdiligin kórsetip, el tarı­hynda alǵash ret Májiliske alty partııa ótti. Sondyqtan Prezıdent bes paıyz­dyq mejeni qaldyrýdy qoldady.

Usynystardyń tórtinshi bóligi zań shyǵarýshy organnyń jumys tártibi men rásimderine qatysty. Osyǵan sáıkes jańa Parlamentte depýtattardy bes jylǵa saılaý kózdeledi. Onyń ústine zań qabyldaýdyń úsh kezeńnen turatyn prosedýrasy usynylady.

«Depýtattar birinshi kezeńde zań jobasyn jalpy maquldaıdy. Odan keıin ózgeristerdi maquldaıdy, sońynda zańdy qabyldaıdy. Osylaısha, biz Parlament qyzmetin túbegeıli qaıta qurý arqyly osyǵan deıin júzege asyrylǵan saıası reformalardy odan ári jalǵastyramyz. Memlekettiń ınstıtýsıonaldyq tuǵyryn nyǵaıtyp, «Kúshti Prezıdent – yqpaldy Parlament – esep beretin Úkimet» qaǵıdatyna sáıkes ornyqty saıası júıe qalyptastyramyz. Basty maqsatymyz da – osy. Bılik ınstıtýttarynyń jańa qurylymy barshaǵa birdeı múmkindik beretin ádiletti qoǵam qurýdyń myzǵymas negizi bolmaq.

Túptep kelgende, biz bir qoǵam bolyp qolǵa alǵan Parlamenttik reforma elimizdiń áleýetin arttyratyn bolady. Sonymen qatar áleýmettik-ekonomıkalyq ózgeristerdiń qarqynyn kúsheıtip, sapasyn jaqsarta túsedi. Men Memleket basshysy retinde buǵan kámil senemin», dedi Prezıdent. 

Qazaqstannyń Halyq keńesi qurylady

Reformalar qoǵamnyń qajettiligi men memlekettiń damý josparyna sáıkes úzdiksiz jalǵasa beretin úderis. Muny Memleket basshysy buǵan deıin de birneshe ret atap ótken edi. Qasym-Jomart Toqaev ózgeris jasaý máselesi ábden pisip-jetilgenin Jumys toby aıasynda ótken talqylaýlardyń qorytyndysynan anyq baıqaýǵa bolatynyn aıtty.

«Biz zańgerler men sarapshylardan, qoǵam belsendilerinen parlament­tik reformaǵa qatysty bes júzden astam usynys aldyq. Elimizdiń jalpy konstıtýsııalyq qurylymyna qatysty usynystar sany budan úsh esedeı kóp boldy. Onyń ishinde Jumys tobynyń quzyretine kirmese de, naqty negizdemesi bar, muqııat qarastyrýdy qajet etetin máseleler de boldy. Mysaly, qoǵamdy óńirler men etnomádenı birlestikter ókilderiniń memlekettik bılik júıesinde bolýyna qatysty jaıttar alańdatady. Bul jaıynda depýtat búgin Ponomarev baıandady. Munyń eleýsiz qaldyrýǵa bolmaıtyn, mańyzdy másele ekeni sózsiz. Sondyqtan oǵan memleket múddesin eskere otyryp, zor jaýapkershilikpen qaraý qajet. Josparlanǵan ózgeristiń bári úılesimdi bolyp, birin-biri tolyq­tyryp otyrýy kerek, eshqashan ózara qaıshylyqqa ákep soqtyrmaýǵa tıis.

Qazaqstandaǵy birlik pen kelisimniń biregeı úlgisi konstıtýsııalyq qaǵıdat­tarǵa negizdelgen. Elimizde bılik pen qoǵam arasyndaǵy qarym-qatynastyń qalyptasqan dástúri bar. Meniń myzǵymas ustanymym – osy qundylyqtardy saqtap qana qoımaı, nyǵaıta túsý qajet», dedi Memleket basshysy.

Prezıdent sóz arasynda reforma­lardyń jańa kezeńinde qoǵam damýynyń barlyq máselesine qatysty turaqty jalpyulttyq dıalog júrgizý úshin aýqym­dy platforma nemese bıik minber qajet ekenine basa nazar aýdardy. Onyń paıymynsha, halqymyzdyń yntymaq-birligin nyǵaıtýǵa yqpal etetin negizgi qoǵamdyq-saıası birlestikter men qurylymdar osy platformaǵa kelip toǵysýǵa tıis. Osy oraıda ol Qazaqstannyń Halyq keńesin qurýdy usyndy.

«Qazaqstan halqy Assambleıasy men Ulttyq quryltaıdyń tarıhı mán-mańy­zy zor ári aıryqsha jaýapty mıssııa­lary tabysty aıaqtaldy dep sanaýǵa bolady. Endi jańa ınstıtýt retinde Qazaq­stannyń Halyq keńesin qurýdy usynamyn. Assambleıa men Ulttyq quryl­taıdyń qazaq memlekettiligin jáne Qazaqstan Respýblıkasynyń Táýelsiz­digin dáıekti túrde nyǵaıtý sııaqty mindet­terin osy jańa organǵa júkteı otyryp, strategııalyq sabaqtastyqty saqtap qalý óte mańyzdy dep sanaımyn. Sony­men birge Halyq Keńesi basqa elderdegi konsýl­tatıvti qurylymdardyń oń tájirı­belerin eskere otyryp qurylatyn jańa memlekettik organ bolmaq. Onyń quramyna barlyq etnostyń, túrli sa­nattaǵy azamattardyń jáne aımaqtardyń ókilderi kiredi.

Qazaqstannyń Halyq keńesi memle­ketimizdiń joǵary konsýltatıvtik organy mártebesine ıe bolady. Keńesti 126 adamnan jasaqtap, oǵan etnomádenı ortalyqtardyń 42 ókilin, iri qoǵamdyq birlestikterdiń 42 ókilin jáne máslıhat­tar men aımaqtardaǵy qoǵamdyq keńes­ter­diń 42 ókilin qosý usynyldy. Halyq keńesiniń barlyq múshesin Prezıdent taǵaıyndaıdy. Al tóraǵasyn onyń músheleri saılaıdy. Keńes tóraǵasynyń qoǵamdyq negizde jumys istep, rotasııa arqyly taǵaıyndalatyn eki orynbasary, sondaı-aq hatshylyq meńgerýshisi bolady», dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Memleket basshysy Halyq Keńesine zań shyǵarýǵa bastamashylyq etý quqyǵy berilý qajet ekenin jetkizdi. Ári jylyna keminde bir ret shaqyrylatyn sessııa Halyq keńesiniń joǵary organy rólin atqaratynyn aıtty. Al Qazaqstan halqy Assambleıasynyń etnosaralyq jáne konfessııaaralyq kelisim máselelerine qatysty negizgi qyzmeti keńeske berile­di. Ishki saıasatty jetildirý jóninde usynystar ázirleý jańa organnyń negizgi mindetiniń biri bolady. Prezıdent bul mekeme memlekettik ıdeologııaǵa qatysty máselelerdi, sondaı-aq Konstıtýsııanyń jáne elimizdegi ózge de asa mańyzdy qujattardyń erejelerine toqtalyp, nasıhattaý jumysymen aınalysatynyn ashyp túsindirdi. Sondaı-aq Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń sezin, memlekettik mańyzy bar basqa da gýmanıtarlyq forýmdardy ótkizý de keńestiń quzyretine kiretinin, Halyq keńesiniń mártebesi men ony qurý tártibi Konstıtýsııanyń arnaıy bólimimen jáne konstıtýsııalyq zańmen retteletinin tilge tıek etti. 

Ata zańǵa ózgerister engiziledi

Sonymen qatar Qasym-Jomart Toqaev Ata zańnyń mátinine qatysty kásibı zańgerler pikir bildirgenin, olar Konstıtýsııamyzdyń keıbir tustaryn naqtylaı túsý qajettigine nazar aýdarǵanyn aıtty. Ásirese Memleket basshysyn saılaý máselesine qatysty mańyzdy usynysty ortaǵa saldy.

«Qazirgi Ata zańǵa sáıkes Prezıdent óz mindetin atqara almaıtyndaı oqys jaǵdaı týyndasa, onyń ókilettigi qalǵan merzimge Senat tóraǵasyna beriledi. Senat tóraǵasynyń memleketti basqarýǵa múmkindigi bolmasa, Prezıdent ókilettigi belgilengen tártipke sáıkes tıisti laýazym ıelerine ótedi. Bul rette, máseleniń bári «qalǵan merzimge» degen sózge kelip tireledi, osy máseleni erekshe atap ótken jón. Basqasha aıtsaq, «qalǵan merzim» 6 aıǵa da, 6 jylǵa da sozylýy múmkin. Sondyqtan Memleket basshysy merziminen buryn qyzmetten ketse, eki aıdyń ishinde kezekten tys Prezıdent saılaýy ótedi degen norma negizgi zańda naqty belgilenýi qajet. Bul qadam halyqaralyq ozyq tájirıbege saı keledi.

Elimizdiń kez kelgen basshysy bılik­ke saılaý arqyly, ıaǵnı zańdy túrde kelýi kerek. Bul – men úshin myzǵymas ustanym. Osy norma keıingi memleket basshylary úshin de esh ózgermeıtin qaǵıda bolýǵa tıis!», deı kele Prezıdent Konstıtýsııamyzdyń mátininde jekelegen qateler bary anyqtalǵanyn, osy olqylyqty Konstıtýsııalyq reforma aıasynda túzetýimiz kerek ekenin jetkizdi.

Bul jumysqa zańgerlermen qatar, bilikti til mamandary shaqyry­lady. Mem­­leket basshysy atap ótken taǵy bir mańyzdy másele – Ata zań­nyń Preambý­lasyn ulttyq qundylyq­tary­myzdy aıshyqtap, qansha zaman ótse de, ózekti bolyp qala beretindeı etip qaıta jazý. Onda qazaq jerindegi órke­nıet pen mem­lekettiliktiń tarıhy tereń ekeni naqty kórinis tabýǵa tıis. Osylaı­sha, Qazaq­stannyń Uly daladaǵy uly mem­leket­terdiń murageri ekenin pash etýimiz kerek.

«Budan bólek, Konstıtýsııamyzǵa «Biz bárimiz Ádiletti Qazaqstandy eń joǵary maqsat retinde kózdeımiz jáne oǵan jetemiz» degen qaǵıdatty engizýimiz kerek. Negizgi zańǵa, sonyń ishinde, Preambýlanyń jańa mátinine quqyqtyq memleket qurýǵa, sondaı-aq tabıǵatty aıalaýǵa jáne qorshaǵan ortany qorǵaýǵa qatysty qaǵıdattardy engizý kerek dep sanaımyn. Memleket qurylysyna qatysty osy qaǵıdattyń bári – eshqashan eskirmeıtin, árdaıym ózekti bolyp qala beretin jáne qaıta qaraýǵa jatpaıtyn myzǵymas qaǵıdattar. Biz Ata zańda eli­mizdiń zaıyrly memleket ekenin áıgileı­tin normalardy saqtap, kúsheıte túsýimiz qajet. Konstıtýsııamyz zaman talabyna saı bolýy kerek.

HHI ǵasyrda sıfrlandyrý úderisi óte jyldam júrip jatyr, turaqty jáne asa qarqyndy sıpatqa ıe boldy. Joǵary tehnologııa adamnyń kúndelikti ómirine, quqyqtary men bostandyqtaryna tikeleı áserin tıgize bastady. Bolashaqta bul úrdis úzdiksiz jalǵasa beretini anyq. Sondyqtan elimizdegi sıfrlandyrý úderisiniń ınstıtýsıonaldyq-quqyqtyq negizi Ata zańda mindetti túrde atalyp ótýi qajet. Konstıtýsııada azamattardyń derbes sıfrlyq derekteri zańmen qorǵa­latyny naqty aıtylýy kerek dep sanaımyn.

Men ázirge kelip túsken usynystar­dyń negizgi tustaryna toqtalyp óttim. Osylaısha, konstıtýsııalyq reformanyń jalpy sulbasy shyǵyp keledi. Jarty jyl boıy ótkizilgen pikirtalastar men talqylaýlar kezinde aldaǵy reformaǵa qatysty basty ustanymdar aıqyndaldy. Bul ustanymdar bir-birimen ózara tyǵyz baılanysty. Tıisti baılanys arnalary arqyly halyqtan kelip túsken ıdeıalar muqııat saralandy. Oıǵa qonymdy bas­tamalar barynsha eskerildi. Halyqtyń qoldaýyna ıe bolsa, Qazaqstannyń memlekettik qurylysynyń jańa kezeńi bastalady», dedi Qasym-Jomart Toqaev. 

Vıse-prezıdent laýazymy týraly

Prezıdent Quryltaı músheleriniń elimizdegi aýqymdy reformalardy júzege asyrýǵa belsene atsalysyp júrge­nin atap ótip, olar ózgeristerdiń logıkasyn jaqsy túsinetinin aıtty. Sondaı-aq ol saıası jańǵyrýdyń basty maqsaty – Qazaqstannyń áleýetin arttyrý jáne memlekettiligimizdiń qazirgi zamanǵy syn-qaterlerge daıyndyǵyn kúsheıtý ekenin eske saldy.

«Memlekettik ınstıtýttardyń túpki mánin ózgertý jáne olardyń ózara baılanysyn jaqsartý mańyzdy. 2022 jylǵy konstıtýsııalyq reformalardyń nátıjesinde biz saıası júıeni teńgerimdi etýge jáne memlekettik basqarýdyń tıim­diligin arttyrýǵa arnalǵan sharalar qabyl­dadyq. Zań ústemdigin nyǵaıtyp, quqyq­tyq mádenıetti ornyqtyrý úshin Kons­tıtýsııalyq sot quryldy. Jańa Ákimshi­lik rásimdik-prosestik kodeks qabyl­danǵan soń sot úkimderi azamattar men kásipkerlerdiń paıdasyna kóbirek sheshile bastady. Olardyń óz zańdy múd­delerin tabysty qorǵaýyna jol ashyl­dy. Kassasııalyq sottardyń qury­lýy jáne Adam quqyǵy jónindegi ýákildiń kon­stı­týsııalyq mártebege ıe bolýy azamat­tar­dyń quqyqtaryn qorǵaý júıesin nyǵaı­tý jolyndaǵy mańyzdy qadam boldy.

Biz saılaý júıesin jáne ókildi organdardy jasaqtaý tártibin jetildirdik, olardyń saıası yqpaly men quzyretteri edáýir kúsheıtildi. Jańa saılaý modeli Parlamentke jáne máslıhattarǵa túrli ıdeologııalyq kózqarastaǵy adamdarǵa jáne saıası partııalar ókilderine jol ashyp berdi. Aýyl ákimderin saılaý júıesi engizilgennen keıin atqarýshy bılik tarmaǵy jappaı jańardy. Memleket basshysynyń týystaryna basqarý júıesindegi joǵary ári negizgi laýazymdardy ıelenýge tyıym salynýy asa mańyzdy konstıtýsııalyq jańalyq boldy. Osylaısha, jan-jaqty ózgerister sot, zań shyǵarý, atqarý sııaqty bılik tarmaqtarynyń bárin qamtydy. Bul ózgerister ortalyq deńgeıde de, óńirlik deńgeıde de boldy. Budan bólek, joǵarǵy bılik deńgeıinde, ıaǵnı Prezıdenttik ıns­tıtýtta da eleýli ózgerister jasaldy», dedi Memleket basshysy.

Qasym-Jomart Toqaev júzege asyryl­­ǵan jáne josparlanyp otyrǵan ózgeris­ter asyǵys qabyldanǵan nemese belgili bir jaǵdaıǵa baılanysty týyn­daǵan sheshimder emes ekenin basa aıtty. Onyń sózinshe, bul reformalar memleket múd­desi men halyq ıgiligi turǵysynan muqııat oılastyrylǵan. Sondyqtan basta­ma­lardyń barlyǵy eldi jan-jaqty jańǵyr­týdyń uzaq merzimge arnalǵan birtutas strategııasyna toǵysyp otyr. Oń ári turaqty nátıjege jetý úshin evolıýsııa­lyq jolmen júrý, kezeń-kezeńimen áreket jasaý, sondaı-aq qoǵamdy jańa saıası jáne ekonomıkalyq ahýalǵa beıimdeý qajet.

«Ár nárseniń óz ýaqyty bar» dep hal­qy­myz beker aıtpaǵan. Ulttyq quryl­­­taıdyń qorytyndy otyrysynda da osyndaı sát týyp tur dep sanaımyn. Sol sebepti jańadan mańyzdy usy­­nys aıtqym keledi. Men usynatyn ja­ń­a­­shy­l­­dyqty biz birneshe jyl boıy muqııat qalyptastyryp kele jatqan saıa­sı qurylymnyń úılesimdi túıini deýge bolady. Áńgime Qazaqstan Respýblıkasy­nyń Vıse-prezıdenti ınstıtýtyn qurý, tıisinshe ony Konstıtýsııada bekitý týraly bolyp otyr. Vıse-prezıdentti Memleket basshysy Parlament depýtat­tarynyń kópshiliginiń kelisimin ala otyryp taǵaıyndaıdy. Onyń quzyret aıasyn Memleket basshysy ózi belgileıdi.

Vıse-prezıdent Prezıdenttiń tapsyrmasy boıynsha:

– Halyqaralyq forýmdarda jáne shet memleketter delegasııalarymen ótkiziletin kelissózderde Qazaqstan Respýblıkasynyń atynan ókildik etedi;

– Parlamentte Prezıdenttiń atynan ókildik etedi;

– Elimizdiń jáne shetelderdiń qoǵamdyq-saıası, ǵylymı jáne mádenı-aǵartýshylyq uıymdarymen qarym-qatynas ornatady;

– Prezıdenttiń basqa da tapsyrmalaryn oryndaıdy.

Vıse-prezıdenttiń qyzmettik mindetterine qatysty osy negizgi erejelerdi de Konstıtýsııa mátininde kórsetken jón bolar edi.

Qazirgi Parlamenttiń qyzmetin qamtamasyz etip otyrǵan apparattyq qurylymnyń bir bóligi jáne Memleket­tik keńesshi laýazymy qysqartylady. Prezıdent Ákimshiliginiń mindetteri men qurylymy is júzindegi qajettilikke sáıkes reformalanady. Vıse-prezıdent laýazymy birqatar memlekette bar. Bizdiń jaǵdaıymyzda bul laýazymdy engizý memleketti basqarý úderisin turaq­tandyrady. Sondaı-aq bılik ıerar­hııasyn birjola aıqyndap beredi. Osy konstıtýsııalyq jańashyldyq Pre­zıdent bıligi ınstıtýtynyń ózi álsi­reıdi degendi bildirmeıtinin atap ótkim keledi. Kerisinshe, Prezıdent laýazy­my memlekettik júıedegi basty laýazym bolyp qala beredi. Qazaqstannyń Prezı­denttik respýblıka retinde tabysty damı beretinine senimdimin. О́ziniń tıimdiligin kórsetken osy saıası júıeden bas tartýǵa bolmaıdy. Halyqaralyq tájirıbe dál osy tańdaýdyń durys ekenin aıqyn kórsetip otyr. Men usynǵan memlekettik bılik reformalary, atap aıtqanda, bir palataly Parlament – Quryltaıǵa kóshý, Halyq Keńesin qurý, Vıse-prezıdent laýazymyn engizý elimizdiń damýyna zor serpin beredi, onyń áleýetin arttyra túsedi dep senemin», dedi Prezıdent.

Negizi 2022 jylǵy júıeli ózgeris­termen qatar alyp qaraǵanda, aldymyzda turǵan reformalardy júzege asyrý – 1995 jyly osydan otyz jyldan astam ýaqyt buryn bekitilgen úlgiden múlde jańa konstıtýsııalyq úlgige kóshý degen sóz. Osy bastamalar jalpyhalyqtyq referendýmda azamattarymyz tarapynan qoldaý tapqan jaǵdaıda Qazaqstan­nyń memlekettiligi, elimizdiń saıası júıesi túbegeıli jańǵyryp, elimiz jańa turaqtylyq deńgeıine kóterilmek. Memleket basshysy osylaısha, bir el, bir halyq bolyp, qazirgi almaǵaıyp zamannyń syn-qaterlerine tótep beremiz, olardy eńseremiz deıdi.

Jalpy, bastapqyda parlamenttik reforma aıasynda Ata zańnyń 40-qa jýyq babyn ózgertý josparlanǵan. Alaıda jumys barysynda túzetýler sany áldeqaıda kóp ekeni belgili bolǵan. Eske salsaq, 2022 jylǵy reformada Ata zańnyń 33 baby jańardy. Prezıdent endigi ózgeris odan da aýqymdy dep otyr.

«Biz, shyn máninde, jańa Konstıtýsııa qabyldaýmen para-par qadam jasaǵaly turmyz. Sondyqtan men Konstıtý­sııa­lyq komıssııa qurý týraly sheshim qabyldadym. Arnaıy Jarlyqqa erteń qol qoıamyn. Komıssııa quramyna 100-den astam azamat kiredi. Onyń ishinde Ulttyq quryltaı músheleri, belgili zańgerler, aqparat quraldary basshylary, aımaqtyq máslıhat tóraǵalary men qoǵamdyq keńes ókilderi jáne basqa da bilikti mamandar bolady. Bul jumys­qa Konstıtýsııalyq sottyń tóraǵasy jetekshilik etedi. Komıssııa barlyq usynysty saraptap, qorytyp, naqty ózgeristerdiń jobasyn ázirleıdi. Sodan soń jalpyhalyqtyq referendým ótetin ýaqytty belgileımiz», dedi Prezıdent.

Negizinen osy ýaqytqa deıin álem­degi ahýal tym shıelenisip turǵanyna qaramastan, elimizde kúrdeli ári túbegeıli ózgerister júzege asyryldy. 2022 jylǵy konstıtýsııalyq reforma, odan keıin Atom elektr stansasyn salýǵa qatysty referendým kezinde halyqtyń basym kópshiligi Prezıdentti qoldady. Osy oraıda Memleket basshysy dúıim jurtqa óz rızashylyǵyn bildirdi.

«Men árbir sheshimdi elge qajettigi turǵysynan muqııat saralaı otyryp qabyldaımyn. Azamattardyń ál-aýqatyn jaqsartýǵa baǵyttalǵan naqty jumyspen aınalysý men úshin bárinen mańyzdy. Halyqtyń qamy, ulttyń, memlekettiń múddesi – men úshin baǵa jetpes qundylyq. Aldaǵy ýaqytta da elimizdi damytyp, Táýelsizdigimizdi nyǵaıta túsý jolynda bar kúsh-jigerimdi salyp, eńbek ete beremin. Osy oraıda, strategııalyq baǵdarymdy únemi qoldap kele jatqan barsha halyqqa jáne osy zalda otyrǵan elimizdiń laıyqty azamattaryna shyn júrekten rızashylyǵymdy bildiremin jáne zor alǵysymdy aıtamyn. 

Ulttyq quryltaı el tarıhynda qalady. Biz az ǵana ýaqyt ishinde aýqymdy jumys atqardyq. Ádiletti, Qýatty, Qaýipsiz ári Taza Qazaqstannyń irgesin birge qaladyq. Sizder elimizdiń saıası-ekonomıkalyq, áleýmettik jáne rýhanı bolmysyn ózgertý jolynda zor eńbek ettińizder. Memlekettigimizdi nyǵaıtýǵa eleýli úles qostyńyzdar. Aldaǵy ýaqytta da biz birge el ıgiligine qyzmet ete beremiz dep senemin. Bizdi áli de kóp jumys kútip tur», dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Prezıdent sózin qorytyndylaı kele, ult bolashaǵyn aıqyndaıtyn eń mańyzdy sharýalar endi bastalǵanyn málimdedi.

«Qıyndyqtan jaltaryp nemese tabysqa toqmeıilsip otyrýǵa qaqymyz joq, ýaqytymyz da joq. Birligimizdi bekemdep, bilek sybanyp, iske kirisýimiz kerek. Kelesi Parlamentimiz halqymyzdyń ulttyq sanasynda ózindik orny bar uǵym, atyna zaty saı Quryltaı sózimen atalsa, muny jaqsy yrymǵa balaýǵa bolady dep senemin», dedi Memleket basshysy.  

Marapat – eńbektiń baǵasy

Jıyn sońynda Ulttyq quryltaıdyń qyzmetine belsene atsalysyp, refor­malardyń tabysty júzege asyrylýyna eleýli úles qosqan bir top azamatty memlekettik nagradamen marapattaý týraly sheshim qabyldap, tıisti Jarlyqqa qol qoıǵanyn aıtty.

Atap aıtqanda, eldiń áleýmettik-ekonomıkalyq jáne qoǵamdyq damýyna qosqan eleýli úlesi úshin I dárejeli «Barys» ordenimen qyzylordalyq eńbek ardageri Samurat Imandosov, «Aq jol» Qazaqstan demokratııalyq partııasy» QB tóraǵasy Azat Perýashev; II dárejeli «Barys» ordenimen «Qazaqstan zańgerler odaǵy» RQB tóraǵasy Serik Aqylbaı, «Qoldanbaly ekonomıkany zertteý ortalyǵy» JShS ǵylymı jetekshisi Jaqsybek Qulekeev, Májilis depýtaty Dáýlet Turlyhanov; III dárejeli «Barys» ordeni­men «Tobyl» áleýmettik-kásipkerlik kor­porasııasy» AQ basqarma tóraǵasy­nyń orynbasary Serik Bektur­ǵanov, jazýshy Sáýle Dosjan, Májilis depýtattary Edil Jańbyrshın men Nurtaı Sabılıanov, advokat Aıman Omarova, Atyraý oblysy qoǵamdyq keńesiniń múshesi Maksım Izbasov nagradtaldy.

Al qyzylordalyq eńbek ardageri Sábı Ańsat, Májilis depýtaty Murat Ábenov, advokat Aıdyn Bıkebaev, «Halyqaralyq «Qazaq tili» qoǵamy» QB prezıdenti Raýan Kenjehanuly,  eńbek ardageri Aıtbaı Kósherbaev, Qyzylorda qalalyq máslıhatynyń depýtaty Ibadýlla Quttyqojaev, Májilis depýtattary Sergeı Ponomarıov pen Erlan Saıyrov, akter Azamat Satybaldy, «Media Holding «Atameken Business» JShS bas dırektory Qanat Saharııanov, «Tandem» teleradıokompanııa­sy» JShS bas dırektory Táttigúl Talaeva, Qyzylorda oblystyq máslıhatynyń tóraǵasy Murat Tileýimbetov, «A.Baıtursynov atyndaǵy Til bilimi ınstıtýty» RMK dırektory Anar Fazyljan «Parasat» ordenimen marapattaldy.

«El birligi» ordeni Májilis depýtaty Natalıa Dementevaǵa berilse, «Qurmet» ordenin keýdesine taqqandar qatarynda «Ekonomıkalyq saıa­sat ınstıtýty» mekemesiniń prezıdenti Qaıyrbek Arystanbekov, «Qazaqstan­nyń «Baıtaq» jasyldar partııasy» QB tóraǵasy Azamathan Ámirtaev, «Green Tal» áleýmettik she­ber­hanasynyń basshysy Emın Áskerov, «Amanat» partııa­sy Qyzyl­orda oblystyq fılıalynyń tór­aǵa­sy Jandos Bazartaı, Mań­ǵys­taý oblysy qoǵamdyq keńesiniń múshesi Rabbım Borashov, «Qosymsha bilim berý oqý-ádistemelik ortalyǵy» KMM dırektory Qaırat Jálimbetov, Qaraǵandy oblys­tyq máslıhatynyń depýtaty Lázzat Qojah­metova, «Qytaı zertteýshileri qaýymdastyǵy» QQ tór­aǵasy Qazybek Maıgeldınov, jazýshy Serik Sarybaı, Pavlodar oblysy qoǵamdyq keńesiniń múshesi Serik Sádýaqasov, kásipker Syrymbek Taý, bilim máseleleri jónindegi sarap­shy Qaısar Tursynqojaev, Májilis depýtaty Nıkıta Shatalov bar.

Sonymen qatar jýrnalıst Nurbek Matjanı men «Habar» telearnasynyń redaktory, júrgizýshisi Meıirbek Sultanhan «Eren eńbegi úshin» medali­men, «Assambleıa jas­tary» RQB Qyzylorda oblystyq fılıa­lynyń tóraǵasy Elena Pak «Shapaǵat» medalimen marapattalsa, qoǵam qaıratkeri Murat Baqtııaruly pen saıasattanýshy Bórihan Nurmuhamedovqa «Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri» qurmetti ataǵy berildi.

Aıta keteıik, Ulttyq quryltaıdyń V otyrysynda, sondaı-aq, Májilis depýtaty Nurtaı Sabılıanov, saıasattanýshy Marat Shıbutov, «Ádil sóz» sóz bostandyǵyn qorǵaý halyqara­lyq qorynyń prezıdenti Qarlyǵash Jamanqulova,  Parlament Májilisiniń depýtaty, Qazaqstandaǵy orys, slavıan jáne kazak uıymdary qaýymdastyǵy­nyń tóraǵasy Sergeı Ponomarev, Q.Jubanov atyndaǵy Aqtóbe óńirlik ýnıversıteti­niń basqarma tóraǵasy – rektory Laýra Qarabasova da sóz sóılep, keleli oılaryn ortaǵa saldy.

Eskendir ZULQARNAI,

Zeıin ERǴALI,

«Egemen Qazaqstan»