Konstıtýsııalyq reforma: memlekettiliktiń jańa kelbeti

Naqty aıtqanda, Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev otyrys­ta Qazaqstannyń saıası júıesin, mem­lekettik basqarý modelin, qoǵam­dyq sanany jáne ulttyq damýdyń strategııalyq baǵdaryn jańa deńgeıge kóteretin bastamalardy ortaǵa saldy. Memleket basshysynyń sózi jekelegen reformalardyń jıyntyǵy emes, birtutas jańa saıası paradıgmanyń jarqyn kórinisi ekeni anyq.

Quryltaıda mán berilgen eń bas­ty máseleniń biri parlamenttik reforma bolǵany belgili. Memleket basshysy atalǵan reforma aýqymdy saıası jańǵyrýdyń jańa kezeńindegi ózgeristerdiń ózegi ekenin naqty aıtty. Sondaı-aq bul bastama jarty jylǵa jýyq ýaqyt boıy qyzý talqylanyp, sonyń aıasynda kóptegen usynys kelip túskenin atap ótti.

Osyǵan baılanysty Prezıdent jańa bir palataly Parlamentti Quryl­taı dep ataýdy usyndy. Shyn mánin­de, bul – tarıhı sabaqtastyqqa taban tiregen, ulttyq sanaǵa jaqyn jáne sımvolıkalyq máni tereń usynys. Quryltaı – qazaq memlekettiliginiń dástúrli ınstıtýty jáne eldik másele­ler keńinen talqylanatyn ortaq alań. Osy ataýdyń zamanaýı mazmunda jańǵyrýyn tarıhı ádilettiliktiń belgisi dep qabyldaımyz.

Usynystardy muqııat zerdeleı kele, Jumys tobynyń jańa Parla­menttiń mandat sany 145 bolýy jáne komıtetter sany 8-den aspaýy kerek degen baılamǵa kelgeni aıtyldy. Bul – oryndy bastama. Prezıdent atap ótkendeı, maqsat – depýtat sanyn kóbeıtý emes, tıimdi ári kásibı Parlament qalyptastyrý.

Álemdik tájirıbe de sapaly zań shyǵarý úshin sannan góri biliktilik, jaýapkershilik pen otanshyldyq mańyzdy ekenin dáleldep otyr. Sondyqtan «másele – sanda emes, sapada» degen qaǵıda jańa Parlamenttiń basty ustanymy bolýǵa tıis.

Prezıdent jańa Parlamentke birqatar mańyzdy memlekettik organdardy jasaqtaýǵa qatysý ókilettigin berýdi usyndy. Atap aıtqanda, Konstı­týsııalyq sot, Joǵary aýdı­tor­lyq palata, Ortalyq saılaý komıssııa­sy múshelerin taǵaıyndaý Parla­menttiń kelisimimen júzege asýy – ulttyq parlamentarızmdi túbegeıli kúsheıtetin qadam. Sondaı-aq Joǵar­ǵy sot sýdıalaryn Prezıdenttiń usynýymen Parlamenttiń saılaýy – bılik tarmaqtary arasyndaǵy teńgerimdi nyǵaıtyp, tejemelik ári tepe-teńdik júıesin arttyra túsedi.

Memleket basshysy Parlamentti jasaqtaý tártibine qatysty usynys­tarǵa da nazar aýdardy. Depýtattar endi proporsıonaldy júıe arqyly saılanyp, saıası partııalardyń róli artady. Bul – partııalardyń ıns­tı­­týsıonaldyq jaýapkershiligin kú­sheıtetin sheshim. Al óńirlerde ma­jo­rıtarlyq júıeniń saqtalýy – jer­­gilikti halyqtyń únine qulaq asyp, olar­dyń pikirlerin eskerýge jol ashady.

Parlamenttegi Prezıdent kvotasy men Qazaqstan halqy Assambleıasynyń arnaıy kvotasyn alyp tastaý da – jańa joǵary ókildi organnyń derbes ári táýelsiz ınstıtýt retinde kúsheıe túsetinin kórsetedi.

Otyrysta bir palataly Parla­mentte óńirlerdiń jáne eli­mizdegi túrli etnostyq toptardyń múddeleri qalaı eskeriledi degen saýalǵa da jaýap berildi. Bul rette Memleket basshysy usynǵan Qazaqstannyń Halyq keńe­sin qurý týraly bastama aıryqsha mańyz­ǵa ıe. Atalǵan joǵary konsýlta­­tıv­­tik organǵa Qazaqstan halqy Assam­bleıasy men Ulttyq quryltaıdyń fýnk­sııalary júkteledi. Sondaı-aq Halyq keńesi Álemdik jáne dástúrli din­der kóshbasshylarynyń sezin, memle­kettik mańyzy bar basqa da gýmanıtarlyq forýmdardy ótkizý mindetin atqarady.

Prezıdent atap ótkendeı, Keńes­tiń quramynda óńirler, etnostyq toptar, qoǵamdyq uıymdar teń dárejede qamtylady. Bul – eldegi qoǵamdyq kelisimdi saqtaýdyń jáne ártúrli múddelerdi eskerýdiń tıimdi tetigi bolatyny anyq.

Qazaqstannyń Halyq keńesine zań shyǵarýǵa bastamashylyq etý quqyǵynyń berilýi de onyń már­tebesin aıtarlyqtaı arttyratyny sózsiz. Ishki saıasatty jetildirý jóninde usynystar ázirleý de jańa organnyń negizgi mindetiniń biri bolady. Osylaısha, Keńes memleket pen qoǵam arasyndaǵy naǵyz dıalog alańyna aınalady.

Osy oraıda, Qazaqstan halqy Assambleıasy men Ulttyq quryltaı ózderine júktelgen mańyzdy mıssııany tabysty atqaryp shyqqanyn aıryqsha atap ótken jón. Eki ınstıtýt ta eldegi turaqtylyq pen kelisimdi nyǵaıtýǵa, qoǵam pikirin eskerip, durys sheshimder qabyldaýǵa úlken úles qosty.

Keıingi tórt jylda Ulttyq quryl­taıda kóterilgen usynystar negizinde 26 zańnyń qabyldanýy – onyń formaldy emes, naqty nátıjege jumys istegen alań bolǵanyn dáleldeıdi. Áıel­derdiń quqyǵyn qorǵaý, balalardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý, lýdomanııa men nashaqorlyqqa qarsy kúres sııaqty birqatar mańyzdy máseleler zań arqyly sheshimin tapty. Elimizdiń ishki saıasatynyń negizgi qaǵıdattary, qundylyqtary men baǵyttarynyń bekitilýi de ulttyń jańa sapasyn qalyptastyrý jolyndaǵy mańyzdy beles boldy. Aldaǵy ýaqytta bul saladaǵy jumys Halyq keńesi aıasynda belsendi jalǵasady dep senemiz.

Memleket basshysy toqtalǵan taǵy bir mańyzdy usynys Vıse-prezıdent ınstıtýtyn qurý týraly bastama boldy. Bul – ýaqyt talabynan týyndaǵan sheshim jáne bıliktiń sabaqtastyǵyn, basqarý júıesiniń turaqtylyǵyn qamtamasyz etetin mańyzdy qadam.

Ulttyq quryltaı otyrysynda qazir­gideı sıfrlandyrý dáýirin­de elimiz­diń rýhanı-mádenı mura­syn álem­ge tanytýdyń jáne biregeı­ligimizdi saqtaý­dyń mańyzy, osy baǵyttaǵy irgeli ister de nazardan tys qalǵan joq. Prezıdent Ál-Farabı, Iаsaýı jáne Abaı ilimderin júıeli túrde dárip­teıtin ǵylymı jıyndardy turaqty ótkizý qajettigin aıtyp, bul ulttyń rýhanı ózegin nyǵaıtatyn bas­tama ekenin atap ótti.

Shyn máninde, sıfrlyq tehnologııalar men jasandy ıntellekt damyǵan dáýirde ulttyq biregeılikti saqtaý – strategııalyq mindet. Osy turǵyda «Ulttyq sıfrlyq mura» qoryn qurý erekshe mánge ıe. Sebebi bul – halyqtyń jady men ǵylym-bilimin jınaqtaıtyn, tarıhı murany bolashaq urpaqqa amanattaıtyn mańyzdy joba. Sıfrlandyrý jáne jasandy ıntellekt jyly aıasynda osyndaı irgeli bastamany qolǵa alý jańa ıdeologııalyq derbestikti nyǵaıtýǵa jáne ulttyń zııatkerlik áleýetin arttyrýǵa tyń serpin beredi.

Osy rette san ǵasyrlyq muramyz­dy, sonyń ishinde Altyn Orda shejiresi men túrki órkenıetin ǵylymı turǵydan zerdeleý, Qazaqstannyń akademııalyq tarıhynyń kólemdi jeti tomdyǵyn jaryqqa shyǵarý ulttyń tarıhı sanasyn jańǵyrtatyn mańyzdy qadamdar ekenin aıta ketken abzal. Prezıdent atap ótkendeı,  ǵylymı jınaq Táýelsizdiktiń 35 jyldyǵyna oraı shyǵarylady. Bul otanshyldyqtyń jáne tarıhı belesti naqty istermen atap ótýdiń jarqyn kórinisi bolary sózsiz.

Sonymen qatar Memleket basshysy patrıotızm ult múddesin jeleý etken bos aıqaımen emes, óz qyzmetine adaldyq, azamattyq jaýapkershilik, zań ústemdigine moıynsuný sııaqty qaǵıdattarmen baǵalanatynyn aıtty. Shyn máninde, Qazaqstan ádilettiń, zań men tártiptiń mekeni bolýǵa tıis. Sondyqtan zań men tártipke memlekettiń negizgi tirekteriniń biri retinde basymdyq berilip otyr. Árbir azamat zań talaptaryn buljyt­paı oryndaýy kerek. Bul – ádiletti qoǵamnyń basty sharty.

Quryltaıda qozǵalǵan adam ka­pıtalynyń sapasyn arttyrý, bilim, ǵylym, sıfrlandyrý men jasandy ıntellektini damytý taqyryptary da el bolashaǵyna tikeleı áser etetin faktorlar. Búginde sıfrlandyrý men jasandy ıntellekt qoǵamnyń oılaý júıesin, ómir saltyn túbegeıli ózgertip jatqany jasyryn emes. Bul jaǵdaıda halyq sany emes, jańa tehnologııalarǵa beıimdelip, olardy tıimdi qoldana alatyn elder ǵana alǵa shyǵady. Sol sebepti, Qazaqstan osy baǵyttaǵy mindetterdi aıqyndap, jańa mejelerdi kózdep otyr.

Memleket basshysy Qazaqstannyń energetıkalyq qaýipsizdigine de erek­she toqtaldy. Energetıkalyq derbes­tik memlekettik saıasattyń mańyz­dy baǵyttarynyń biri retinde aıqyn­daldy. Qasym-Jomart Toqaev energııa óndiretin jańa qýat kózderin jedel iske qosý, strategııalyq resýrs­tardy, eń aldymen, kómirdi zamanaýı ekologııalyq tehnologııalardy qoldana otyryp tıimdi paıdalaný jáne basqarýshylyq qatelikterge jol bermeý asa mańyzdy ekenin atap ótti.

Quryltaı otyrysynda avtojol, temirjol, áýe qatynasy, logıstıka me­n ınfraqurylymdy damytýǵa qatys­ty júktelgen mindetter elimiz­diń ekono­mıkalyq ósýin arttyrýdy kózdeıtin basym baǵyttar ekeni sóz boldy.

Prezıdenttiń bilim berý men den­saýlyq saqtaý salasyndaǵy olqy­lyqtardy joıý, qarjyny tıimdi paıdalaný, sybaılas jemqorlyqqa tosqaýyl qoıý jónindegi tapsyrmalary da áleýmettik ádilettilikke negizdelgen naqty qadamdar. Soǵan sáıkes Úkimetke bilim berý salasyn­daǵy memlekettik qarjylandyrý júıesin shuǵyl túrde reformalaý júkteldi.

Jalpy, Quryltaıda aıtylǵan konstı­týsııalyq bastamalar – mem­le­kettiń ınstıtýsıonaldyq qury­lymyn jańǵyrtyp, Qazaqstandy Ádiletti, Qýatty, Qaýipsiz ári Taza memleketke aınaldyrýǵa baǵyttalǵan tarıhı betburys. Shyn máninde, Memleket basshysy usynǵan reformalar – búgingi kúnniń ǵana emes, keler urpaqtyń bolashaǵy úshin qabyldanyp jatqan sheshimder.

Bizdiń aldymyzda turǵan endigi mindet – osy bastamalardy sapaly iske asyrýǵa óz úlesimizdi qosý. Sondyqtan barshańyzdy el damýynyń jańa kezeńinde Prezıdenttiń janyna toptasýǵa jáne ult muraty jolynda judyryqtaı jumylýǵa shaqy­ramyn. Mańyzdy kezeńde otan­shyl­dyq pen bekem birliktiń ozyq úlgisin kórsete bilsek, damyǵan elder­diń qatarynan laıyqty oryn alyp, kózdegen maqsattarymyzǵa qol jetkize­miz dep senemin.

Máýlen ÁShIMBAEV,

Senat tóraǵasy