Basqarý júıesindegi aýqymdy ózgerister

Prezıdent aldaǵy parlament­tik refor­ma­­nyń aýqym­dy saıası jańǵyrýdyń ózegine aına­laty­nyn jetkizdi. Osyǵan baılanys­ty Kons­tıtýsııaǵa engiziletin óz­geris­ter mem­­lekettik mehanızmdi jetildirý­ge, bılik tar­­maq­tarynyń ózara is-qımy­lyn naq­ty­laý­ǵa, basqarý sheshimderiniń ashyqtyǵy men jaýap­kershiligin arttyrýǵa arnalǵany aıtyldy.

Osy oraıda, bir palataly Par­la­mentke kóshý qajettigi negiz­del­di. Bul qadam zań shy­ǵarý úde­ri­sin jedeldetip, memlekettik basqarýdyń tıimdiligin arttyrady. Qoǵam­nyń qar­qyndy damýy men sıfrlandyrý jaǵ­­daıynda memleket zańnamalyq tur­ǵyda óz­­geristerge der kezinde jaýap be­rýi qajet. So­­nymen qatar qa­zir­gi jahan­dyq tu­raq­syzdyq ke­zeńin­de zań qabyl­daý rá­sim­derin ońtaılandyrý, bıýdjet shy­ǵyn­daryn qysqartý jáne zań shyǵarý qyz­meti­niń ashyqtyǵyn kúsheıtý erekshe mańyzǵa ıe.

Parlamentti proporsıonaldy saılaý júıesi negizinde qalyptastyrý azamattardy saıası partııalar arqyly qoǵamdyq-saıası ómirge keńinen tartýǵa jol ashady. Bul qoǵamdaǵy saıası jáne quqyqtyq mádenıettiń artýyna yqpal etedi. Álemdik tájirıbe saıası partııalardyń azamattardy saıası jumyldyrýdyń negizgi ınstıtýty ekenin kórsetedi, al partııalyq qyzmetten ótken depýtattar kásibı ári belsendi zań shyǵarýshy retinde qalyptasady.

Sheteldik tájirıbe de bir palataly Par­lament modeliniń tıimdi­ligin dáleldeıdi. Álem elde­riniń shamamen úshten ekisinde osyndaı parlamenttik júıe qoldanylady. Mundaı model bıýrokratııalyq kedergi­lerdi azaı­typ, qoǵam sura­nystaryna jedel jaýap berýge múmkindik beredi. Bul qu­rylym elimizdiń ýnıtarlyq memlekettik tabıǵatyna tolyq sáıkes keledi.

Memleketimizde parlament­tik reforma­ny júzege asyrýǵa qa­­jet­ti qu­qyqtyq ne­giz qa­­­lyptas­­tyrylǵan. Parlamenttik op­­po­­zı­sııa ınstıtýtynyń engizi­lýi, saıa­sı par­­tııalardyń Parla­mentke ótý shegi­niń 5 paıyz­­ǵa deıin tó­men­­detilýi saıası bá­sekeles­tikti kú­sheıtip, kóppartııalyq júıe­ni da­­my­týǵa baǵyttalǵan. Bul ózge­ris­ter «Kúshti Pre­zıdent – yq­pal­dy Parlament – esep bere­tin Úkimet» qaǵıdatyna negiz­del­­gen mem­le­kettik basqarý­dyń jańar­tylǵan modelin qalyp­tastyrady. Joǵary ókildi jáne zań shy­ǵarý­shy organnyń ataýyn «Qu­ryl­taı» dep ózgertý de tereń rámiz­dik mánge ıe. Bul ataý Qazaq han­dyǵy dáýirinen bastaý alatyn ha­lyqtyq basqarý dástúrin jań­ǵyr­typ, Parlamenttiń qoǵam­dyq bedelin arttyrýǵa qyzmet etedi. Sonymen qatar Parlament qurylymyn jańǵyrtý ári depý­tat­tardyń ókilettikterin keńeı­tý onyń tıimdiligi men jaýapker­shiligin kúsheıtedi.

Memleket basshysy Vıse-prezıdent ınstıtýtyn engizý jáne Halyq keńesin qurý bastamasyn kóterdi. Halyq keńesi joǵary kon­sýltatıvtik organ retinde el­diń ártúrli áleýmettik toptary men óńirleriniń múddesin qam­typ, zań shyǵarý bastamasy quqy­ǵyna ıe bolmaq. Bul qadam ha­lyq ókildiginiń rólin arttyryp, qo­ǵam­dyq kelisimdi nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan.

Konstıtýsııanyń preambýla­syna­ ózgerister engizý memlekettiń qazirgi zaman­ǵy qundylyqtary men strategııalyq ba­symdyqtaryn aıqyndaıdy. Al Vıse-prezıdent ınstıtýtyn engizý memlekettik bıliktiń turaqtylyǵy men sabaq­tastyǵyn kúsheıtip, Prezıdent ókilettikterin iske asyrýdyń tıim­diligin arttyrýǵa úles qosady.

Prezıdent saılaýyna qatysty Konstıtý­sııa normalaryn naqty­laý qajettigine de nazar aýdaryl­dy. Qoldanystaǵy Ata zańda Pre­­zıdent ókilettigi merziminen buryn toqtaǵan jaǵdaıda onyń mindetteri ýaqytsha Senat tóraǵa­syna «qalǵan merzimge» júkte­letini kórsetilgen. Osyǵan baılanysty Memleket basshysy Prezıdent merziminen buryn ketken jaǵdaıda eki aı ishinde kezekten tys saılaý ótkizý normasyn Konstıtýsııada naqty bekitýdi usyndy.

Qasym-Jomart Toqaev 2022 jylǵy kons­tı­tý­sııa­lyq refor­manyń nátıjelerine de toqtal­dy. Bul reforma memlekettik ıns­tıtýttardy jańǵyrtyp, bılik tarmaqtarynyń ózara tepe-teń­digin kúsheıtýge baǵyttaldy. Kons­tıtýsııalyq sottyń qurylýy, ákim­shilik ádilettiń engizilýi, saı­laý júıesiniń jańar­tylýy jáne Adam quqyqtary jónindegi ýákil­ge konstıtýsııalyq mártebe berilýi – osy reformanyń naqty nátıjeleri.

Memleket basshysy geosaıa­sı ahýal­dyń shıe­lenisýi jaǵ­daıynda syrtqy ekonomı­kalyq baǵytqa qatysty qaǵıdatty usta­nymdy da aıqyndady. Elimiz ekono­mıkalyq ıntegrasııa baǵy­tyna berik ekenin rastaı otyryp, áriptestik qatynastardyń ádil ári teńquqyly sıpatta bolýyn basty shart retinde atap ótti.

Elimizdiń Eýrazııalyq ekono­mı­kalyq odaqqa tóraǵalyǵy aıasynda ózekti kún tártibi usynyldy. Onda jasandy ıntellekt pen zamanaýı tehnologııalardy engizýge basymdyq berilip, bul birlestiktiń jalpy tıimdiligin arttyrýǵa qyzmet etýi tıis ekeni, al jańa bıýrokratııalyq kedergiler týyndatpaý qajettigi atap ótildi.

Sonymen qatar saýda keder­gi­lerin joıý basym mindet retin­de belgilendi. Áriptes elderden keletin sýbsıdııalanatyn ım­port­tyń qysymymen otan­dyq azyq-túlik ónerkásibi kásip­oryn­­darynyń óndiristi qysqar­týǵa májbúr bolýy jol berýge bol­maıtyn jaǵdaı retinde baǵa­­landy. Bul másele tek kom­mer­­­sııa­lyq qatynastar aıasynan shy­­­ǵyp, memlekettiń azyq-túlik qaýipsizdigimen tikeleı baılanys­ty ekeni aıtyldy.

Úkimetke belsendi ári dáleldi áreket etý qajettigi boıynsha naqty mindet qoıyldy. Árip­tes­termen ózara ashyqtyqty saq­taı otyryp, ulttyq bıznestiń múd­delerin tabandy túrde qorǵaý úshin utymdy teńgerim tabý qajet. Tek prag­matıkalyq ustanym men óz naryq­taryn qorǵaı bilý qabileti ǵana otan­dyq ekonomıkanyń báse­kege qabilettiligin arttyryp, ıntegrasııany másele emes, damý­dyń tıimdi tetigine aınaldyra alady.

Prezıdent qazirgi álem kúrdeli ózgeris­ter kezeńine aıaq basqanyn tilge tıek etti. Halyqaralyq quqyq normalary álsirep, memleketter arasyndaǵy senim daǵdarysy kúsheıip keledi, áskerı shyǵyndar rekordtyq deń­geıde ósip jatyr. Osyndaı jaǵdaıda syrt­qy saıasattyń mańyzy aıryqsha artyp, ol ba­rynsha salmaqty, kásibı jáne uzaq mer­­zimdi ulttyq múddelerdi qorǵaýǵa ba­ǵyt­­­tal­ǵany jón. О́ıtkeni dıplomatııalyq qate­lik­tiń quny orny tolmas saldarǵa ákelýi múmkin.

Memleket basshysy elimiz úshin dıplomatııa – qaqtyǵysqa bastaıtyn jol emes, kelisim men ymyra tabýdyń balama­syz quraly ekenine erekshe toqtaldy. Avraam kelisimderine qosylý týraly sheshim qabyldandy. Atalǵan yntymaqtastyq Taıaý Shyǵysta beıbitshilikti nyǵaıtýǵa baǵyt­talǵan dıplomatııalyq jańa­shyldyq ári naqty úles retinde qarastyrylady. Álem­dik dinderge ortaq qundylyqtarǵa negiz­del­gen bul bastamanyń rámizdik máni Qazaqstannyń órkenıetter dıalogi men kon­fessııaaralyq keli­simdi qoldaý saıasatyna tolyq sáı­kes keledi jáne eldiń halyq­aralyq bedelin arttyra túsedi.

Memleket basshysy Qazaq­stannyń jaýapty «orta derjava» retindegi mártebesin taǵy da rastady. Eldiń syrtqy saıasaty árdaıym baıypty ári ádiletti ustanymdarǵa negizdelip keledi. Onyń basty maqsaty – mem­lekettiń aýmaqtyq tutastyǵyn, qaýipsizdigin jáne egemendigin qamtamasyz etý.

Memleket basshysy shynaıy patrıotızm el tarıhyn bilý­men, memleket aldyndaǵy jaýap­kershilikti sezinýmen jáne qo­ǵamǵa paıdaly bolýǵa umtylý­men ól­she­netinin alǵa tartty. Onyń aı­týynsha, Otanǵa degen súıispen­shilik urandarmen emes, adal eńbek­pen, zańǵa qurmetpen jáne týǵan jerge janashyrlyqpen kóri­nýi mindet. Osy turǵyda «Taza Qazaqstan» jalpyulttyq aksııa­syn pat­rıotızmniń kúndelikti ómir­­degi naqty kórinisi retinde atap ótti.

Qasym-Jomart Kemeluly sondaı-aq sıfr­­­landyrý men jasan­dy ıntellektini da­my­­tý máse­lesine toqtaldy. Bul baǵyt­taǵy saıasat pıar nemese sán emes, naqty nátıje ta­lap etetin strategııalyq mindet ekenin jet­kiz­di. Eger basqarý júıesinde tártip orna­­masa, ar­tyq bıýrokratııa saqtalsa, tehno­lo­gııalar óz­­di­ginen tıimdilik ákelmeıdi. Sondyq­tan sıfr­­lyq transformasııanyń eń aldy­men bas­qa­rý mádenıetin jańǵyrtýdan bastalýy mańyzdy.

Prezıdent atalǵan ózgeris­terdiń aýqymy jańa Konstıtýsııa qabyldaýmen para-par ekenin aıtyp, arnaıy Konstıtýsııalyq komıssııa qurylatynyn málimdedi. Komıssııa quramyna Ulttyq quryltaı músheleri, zań­ger­ler, qoǵam qaıratkerleri, BAQ ókilderi men óńirlik máslıhat basshylary enedi. Onyń ju­mysy nátıjesinde naqty túzetýler paketi ázirlenip, referendým ótkizý merzimi belgilenbek.

Qorytyndylaı kele aıtarymyz, Qyzyl­or­dadaǵy Ulttyq quryltaıda aıtyl­ǵan usynystar eldiń saıası-áleýmettik damýy­nyń aldaǵy baǵytyn aıqyndady. Al par­lamenttik reforma mem­lekettik basqarýdy jańǵyr­týdyń sheshýshi tetigine aınalmaq. Eń bastysy, bul reformalar sóz júzinde qalmaı, naqty nátıjeler arqyly ólshenip, qoǵam kútken ózgeristerge jol ashýǵa tıis.

Janseıit TÚIMEBAEV,

Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń basqarma tóraǵasy – rektory