Qarjyny kóp quıǵan qaı el?
Byltyr elimizde 33 jańa ónerkásiptik kásiporyn paıdalanýǵa berilgen. Atalǵan jobalar 10 myńnan astam jumys ornyn quryp, 841 mlrd teńgeden astam ınvestısııa tartýǵa jol ashqan. Eldiń 13 óńirinde iske qosylǵan óndiristik nysandar mashına jasaý men metallýrgııadan bastap, hımııa men jeńilónerkásipke deıingi óndiristik baǵyttardy qamtıdy. Eń iri joba retinde «Astana Motors Manufacturing Kazakhstan» JShS-nyń Almaty qalasynda iske qosylǵan jańa kópbrendtik zaýytyn (182 mlrd teńge ınvestısııa) ataýǵa bolady. Onda «Changan», «Chery», «Haval», «Tank» sekildi kólik markalary shyǵarylady. Sondaı-aq jylyna naryqqa 70 myń avtomobıl shyǵaratyn Qostanaı oblysyndaǵy «KIA Qazaqstan» zaýyty da iri joba qataryna kiredi.
О́nerkásip jáne qurylys mınıstrliginiń habarlaýynsha, bul kásiporyndardyń ishinde sheteldik ınvestorlardyń úlesi – 51%, al otandyq ınvestorlar úlesi 49%-dy qurady. Qarjy quıǵan elder qatarynda Reseı Federasııasy (18%), Qytaı Halyq Respýblıkasy (21%), sondaı-aq Italııa, Nıderland, Shveısarııa men Ońtústik Koreıa bar.
«Qarjylyq qoldaý sharalary «Báıterek» ulttyq ınvestısııalyq holdıngi» AQ-nyń enshiles uıymdary arqyly usynylady. Atap aıtqanda, «Qazaqstannyń Damý banki» AQ, «О́nerkásipti damytý qory» AQ, «Qazaqstan Investment Corporation» AQ. Atalǵan uıymdar boryshtyq jáne úlestik qarjylandyrý, lızıngtik qarjylandyrý quraldaryn usyna otyryp, shıkizattyq emes sektordaǵy eksporttaýshylardy qoldaýdy qamtamasyz etedi», deıdi baspasóz qyzmeti.
Mınıstrliktiń jospary boıynsha, tolyq qýatqa shyqqan kezde atalǵan zaýyttardyń óndiris kólemi shamamen 1,1 trln teńgeni quraıdy. Bul rette eksportqa 0,5 trln teńgege shamalas ónimdi satý josparlanyp otyr. 0,6 trln teńge somasyndaǵy qalǵan bóligi ishki naryqqa baǵyttalady.
О́nerkásiptiń de óz táýekeli bar
О́nerkásip komıteti tóraǵasynyń orynbasary Muhamed Andakov kásiporyndardyń qurylýy daıyn ónimderdiń básekege qabilettiligin arttyrýǵa, ımportty almastyrýǵa, ónimderdiń eksporttyq baǵdaryn keńeıtýge múmkindik beretinin aıtady.
«Byltyrǵy jobalar nátıjesinde elimizde 10 jańa ónim paıda boldy. Olar aýyr salmaqtaǵy mashına jasaý, avtokólik, qaǵaz ónerkásipterine tıesili. Kóptegen jobanyń óndiristik qýaty ulǵaıyp, tehnologııalar óndirýdiń jańa baǵyttary jolǵa qoıyldy», deıdi M.Andakov.
Ekonomıka ǵylymdarynyń doktory, qarjy sarapshysy Saparbaı Jobaev bul ıgilikti jobalardy eldiń ekonomıkalyq saıasatynyń oń nátıjesi dep esepteıdi. Sebebi búginge deıin qabyldanǵan ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damytý josparlary men baǵdarlamalarynda túrli salany ilgeriletý joldary kórsetildi. Soǵan baılanysty elde suranysqa ıe, múmkindigi keń óndiristerdi ashqan jón. Sarapshynyń aıtýynsha, óndiris salasy saýdaǵa qaraǵanda tózimdi talap etedi.
«Elde keıingi jyldary tamaq ónerkásibi, shıkizat, munaı salalary jaqsy damydy. Bul salalarǵa ınvestısııa salsań, paıdaǵa neǵurlym tez qol jetkizesiń. Al ónerkásiptiń birneshe jyl qurylysyn júrgizesiń, qondyrǵylaryn ornatasyń. Sodan keıin ǵana óz jumysyn bastaıdy. Sondyqtan memleket sýbsıdııa berip, qoldaý bildirýi qajet. Shynyn aıtý kerek, bizde áli de jemqorlyq faktory joǵalǵan joq. Mundaı zııandy maqsatta qurylǵan jobalar kóp uzamaı jumysyn toqtatyp jatady. Degenmen buǵan qarap, óndiris salasyn álsiretip almaý qajet. Jobalardyń 70-80%-y iske assa, jetistik deýge bolady», deıdi S.Jobaev.
Sarapshy atalǵan kásiporyndardyń aldynda syn-qaterler bar ekenin joqqa shyǵarmaıdy. Halyqaralyq qarjy uıymdary da bizdegi jobalardyń táýekeli kóp bolǵandyqtan qatań tekseristen ótkizgennen keıin ǵana qarjylandyrady.
«Otandyq jańa ónimge qazir sheteldik suranys ta, ishki suranys ta az. Elimizdegi tutynýshylar sany da kóp emes. Onyń ústine Qytaı, Eýropa elderi bizdiń daıyn ónimimizdi kútip turǵan joq. Olardyń ózderi de ónimin ótkizetin naryqty izdep júr. Sondyqtan biz tek sapamen jáne arzan baǵamen ǵana básekelese alamyz. Sonymen birge kásiporyndardyń turaqty ári tıimdi jumys isteýi úshin sheteldik ınvestorlardy kóbirek tartý qajet», deıdi
sarapshy.
Al ishki ınvestorlardyń yntasyn oıatý maqsatynda shıkizat salasyn retteý, ınfraqurylymdy jaqsartý, kommýnaldyq tólemderdi qymbattatý usynylady. Sebebin sarapshynyń ózi aıtty. «Shıkizattyń kóptigi keı kezde qolymyzdy baılaıdy. Tarıfterimiz arzan. Dúnıejúzindegi jylý, elektr energııasy, sýy arzan elderdiń biri bolyp qaldyq. Sol sebepti de óndirýshilerdiń tabysy az bolady. Iranda ne úshin tóńkeris bolyp jatyr? О́ıtkeni ol eldegi benzın baǵasy kádimgi sýdan da arzandap ketti. Bul Iran bıligine sýbsıdııa alyp, arzan shıkizatty ózge memleketterge zańsyz satýǵa jol ashty», deıdi ol.
Qýatty ekonomıkaǵa jetkizetin jol
Ekonomıka sarapshysy Rýslan Sultanovtyń pikirinshe, óndiristiń ósimi tutynýshylyq ósimnen mańyzdyraq. Adamdardyń taýarlar men qyzmetterge suranysy artqanymen, is júzinde olardyń sany ózgerissiz qalady. Sodan soń baǵa ósip, ımport kólemi ulǵaıady. Nátıjesinde, shekteýli resýrstar úshin básekelestik kúsheıýine ákeledi.
«О́ndire biletin qoǵamda turaqty ál-aýqat týyndaıdy. Mindet – kóp óndirý emes, barynsha turaqty jáne paıdaly óndirý. Daǵdylar, uıymdar, jumys oryndary jáne uǵynyqty erejeler bar jerde tutyný deńgeıi de ulǵaıady. О́ıtkeni oǵan bere alatyn, usyna alatyn nársemiz bar. Sondyqtan tutyný degenimiz – qozǵaltqysh emes, nátıje. Ol óndiris jaqsy jumys istegende ǵana artady. Naǵyz ál-aýqat dúkende emes, sehta, keńsede, zerthanada, jumys ornynda bastalady», deıdi sarapshy.
Daǵdarys, sanksııalar men baǵa turaqsyzdyǵy jaǵdaıynda, óndirisi bar memleket ozady. Indýstrııasyn damytyp jatqan elder baııdy. Al ony joqqa shyǵaratyndar baı memleketterdiń «taýar ótkizetin naryǵyna» aınalady.
«О́nerkásip «barlyq el óndirýmen aınalysyp jatyr» degen elikteýden týyndamaýy qajet. Onyń mańyzy joǵary. О́ndirisi joq ekonomıka – irgetasy joq úımen teń. О́nerkásip eńbek ónimdiligin arttyrady. Elimiz azamattary kóp eńbek etkeninen emes, tıimdi jumys istegeninen ilgerileıdi. Stanoktar, tehnologııalar, avtomattandyrý – osylar naǵyz qýatty ekonomıkany qurady», deıdi R.Sultanov.
Bıyl jalpy somasy 1,7 trln teńgege jýyq 190 jobany iske qosý josparlanyp otyr. Atalǵan jobalar aıasynda 19,4 myńǵa jýyq turaqty jumys ornyn qurý kózdelgen. Negizgi «zákirli» jobalardy atap ótsek, sonyń biri – «EvroHım-Qarataý» JShS. Jambyl oblysynda boı kóteretin mıneraldy tyńaıtqyshtar óndirisi jylyna 800 myń tonna ónim shyǵarýdy josparlap otyr. Pavlodardaǵy «Mineral Product International» JShS jylyna 80 myń tonna ferrosılısıı óndirýdi qolǵa almaqshy. Al Astana qalasyndaǵy «Barys Truck Manufactory» JShS júk avtomobılderi men jol-qurylys tehnıkasyn óndiredi. Jyldyq jospar – 900 tehnıka shyǵarý. Shyǵys Qazaqstan oblysyndaǵy «Vostokmashzavod» AQ da myqty óndiris oshaǵynyń birine aınalmaq. Munda jylyna 24 myń tonna búıirlik arbanyń ramasyn, 12 myń tonna ústeme arbanyń arqalyqtaryn shyǵarý josparlanyp otyr.
Úkimet bıyl negizgi baǵyt retinde – óńdeý ónerkásibin IJО́-niń ósý kóziniń biri retinde damytýdy kózdep otyr. Bul týraly Premer-mınıstrdiń orynbasary – Ulttyq ekonomıka mınıstri Serik Jumanǵarınniń tóraǵalyǵymen ótken ekonomıkalyq ósýdi qamtamasyz etý týraly shtabtyń birinshi otyrysynda aıtyldy. О́nerkásip jáne qurylys mınıstrligi ár sektorǵa qatysty sharalardy egjeı-tegjeı pysyqtaı otyryp, óńdeý ónerkásibin damytýdyń jol kartasyn ázirledi.
Bıyldan bastap óndirýshiler men ishki saýda sýbektileri arasynda tikeleı jetkizýdi qamtamasyz etetin kóterme V2V elektrondyq saýda alańdary tolyq iske qosylady. Otandyq taýardy ótkizý naryǵy keńeıip keledi. Saýda keńistiginiń keminde 30%-yn otandyq ónimge mindetti túrde bólýdi kózdeıtin jańartylǵan ishki saýda erejesi óndiriske oń áser beredi degen boljam bar.
Dáýlet JADYRASYN,
jýrnalıst
