Kollajdy jasaǵan – Záýresh Smaǵul, «EQ»
Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń fermerler men kásipkerlerdiń máselesine ún qosyp, alańdaýynyń jóni bar. Bul máseleni ótken jylǵy halyqqa Joldaýynda da aıqyn jetkizgen. Keıingi jyldary eksport pen ımport máselesindegi tarazy basy otandyq óndirýshilerdiń paıdasyna túse bermeıdi. Kórshiles elderden keletin arzan ónimniń sapasy onsha durys bolmasa da keıbir jetkizýshiler men iri saýda jelileri basymdyqty solarǵa jasaıdy. Al sharýalarymyz ózderi óndirgen tamaq ónimderin, kartop pen kókónis túrlerin syrtqa shyǵarý turmaq, ishki naryqta ótkizý barysynda kedergilerge urynyp, shyryldap jatady.
«Taǵy bir ózekti másele – halyqaralyq ahýal shıelenisip turǵan zamanda strategııalyq ekonomıkalyq seriktesterimizben tıimdi baılanys ornatý. Bizdiń ustanymymyz aıqyn: Qazaqstan ekonomıkalyq ıntegrasııany qoldaıdy, osy úderiske belsene atsalysady. Biraq bul yqpaldastyq bizdiń múddemiz turǵysynan qaraǵanda ádil bolýy kerek. Máselen, elimizdiń aýyl sharýashylyǵy ónimderin óńdeý salasy orynsyz qysymǵa ushyrap otyrǵanyn qalypty jaǵdaı deýge bolmaıdy. Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq quramyndaǵy memleketterdiń sýbsıdııa beriletin ónimderi kóbeıip ketkendikten otandyq taǵam ónerkásibiniń ókilderi ónim óndirýdi azaıtýǵa májbúr. Al bul – biz úshin azyq-túlik qaýipsizdiginiń máselesi. Sondyqtan ıntegrasııanyń ádil júrgizilýi qajet ekenin aıtyp otyrmyn», dedi Ulttyq quryltaıda Memleket basshysy.
Bul másele tek kommersııalyq qatynastar aıasynan shyǵyp, memlekettiń azyq-túlik qaýipsizdigimen tikeleı baılanysty ekeni anyq.
Osy oraıda otandyq taýar óndirýshilerdiń, sonyń ishinde óńirlerdegi fermerlerdiń keıingi jyldary tap bolǵan máselelerin aıtsaq ta jetkilikti. Byltyr Pavlodardan О́zbekstanǵa ótkeli turǵan qyrýar kartop shekarada bógelip, aıazda úsip ketti. Sodan soń Ertis-Baıan óńirinde 200 myń tonnadaı sábiz jınalyp, ol qys aıaǵynda satylmaı tekke búline bastady. Bul kólem elimizdiń barlyq óńirin qamtýǵa jetkilikti bolǵanymen, otandyq iri jetkizýshiler áli kúnge kórshi elderden sábiz tasıdy. Kartop boıynsha da jaǵdaı solaı. Byltyr Saýda jáne ıntegrasııa mınıstrligi kartop eksportyn toqtatyp tastamaq bolyp edi, qoımalary kartop túınegine tolyp turǵan kókónis ósirýshiler shý ete qaldy. Odan soń jaýapty mınıstrlik sábizge «aýyz saldy». Bir ǵana Pavlodar oblysyndaǵy qoımalarda 64 myń tonna sábiz saqtalyp turǵanyna qaramastan, eksportty shektep tastamaq oımen Úkimet basshylyǵyna júgindi. Abyroı bolǵanda bul máselege Májilis depýtattary aralasyp, úlken dúmpý týyndaǵan. Osyndaı sebepti jaǵdaılar áser etti me, Úkimette ótken vedomstvoaralyq keńeste mınıstrliktiń álgi tıimsiz sheshimi qabyldanbaǵany málim boldy.
– Otandyq kókónis ósirýshilerge, sonyń ishinde Ertis-Baıan óńiriniń fermerlerine qýanyshty jańalyǵymyz bar. Sábiz eksportyna shekteý qoıylmaıtyn boldy. Saýda jáne ıntegrasııa mınıstrligi buǵan deıin el ishinde sábiz tapshylyǵy týyndap, baǵa kóterilip ketýi múmkin degen boljam jasaǵan. Biraq biz shynaıy sıfrlardy dáıekti túrde keltirip, sharýalardyń quqyǵyn qorǵap qaldyq. Qoımalarda tonnalaǵan sábiz úıilip jatyr. Endi fermerler óz ónimderin esh alańsyz syrtqa eksporttaı beredi. Bul máseleniń oń sheshilýine Memleket basshysynyń tapsyrmalary da túrtki bolyp otyr, – deıdi Májilis depýtaty Nurjan Áshimbetov.
Negizi otandyq azyq ónerkásibindegi kásipkerlerdiń ahýaly máz emes ekenin ashyq aıtýymyz kerek. Ásirese qaıta óńdeý salasynyń kásiporyndary keıingi jyldary kórsetkishteriniń quldyrap bara jatqanyna alańdap, máseleni bıik minberlerden kótere bastady. Sarapshy mamandardyń sózine súıensek, elimizdiń ishki naryǵynda otandyq ónimdi sóreden ysyryp tastaý derekteri kóbeıgen. Azyq-túlik óndirisi ókilderi iri saýda jelilerine qoıylatyn azyq-túlik taýarlarynyń 70 paıyzy – ózge elderdiki, al 30 paıyzy ǵana ózimizdiń ónim ekenin alǵa tartady.
Nurjan Áshimbetovtiń aıtýynsha, otandyq óndirýshilerdiń janaıqaıy naqty derekterge negizdelgen. Saýda jáne ıntegrasııa mınıstrligi usynatyn statıstıkalyq derekter, ásirese, otandyq ónimniń úlesine qatysty sıfrlar sáıkes kele bermeıdi. Sondyqtan naryqtaǵy adal básekelestikti qurý úshin elimizge halyqaralyq saraptamalyq kompanııalardy tartýymyz kerek.
«Otandyq óndirýshiler ımportpen ádiletsiz básekelestik jaǵdaıyna tap bolyp otyr, ári másele ýshyǵa túsýde. Sondyqtan biz «Básekelestik máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasyna salalyq odaqtarmen pysyqtalǵan túzetýler blogin qosý múmkindigin taptyq. Qazir bul usynystar paketi memlekettik organdarmen belsendi talqylanyp jatyr. Zań jobasy bizdiń túzetýlerimizben birge jaqyn arada Májiliste birinshi oqylymǵa shyǵarylady dep senemiz. Onda eldegi tamaq sektorynyń salalyq odaqtary ázirlegen, otandyq tamaq ónimderin óndirýshilerdi qoldaýǵa baǵyttalǵan birqatar usynys bar. Bul usynystar ishki naryqqa ımporttyń kúsheıip kele jatqan qysymy jaǵdaıynda ádil básekelestik ortany qalyptastyrýdyń mańyzdy quraly bolýǵa tıis. О́ndirýshilerimiz EAEO elderinen, eń aldymen Reseı men Belarýs elderinen jetkiziletin ónimderdiń ımportymen teń emes jaǵdaıda tur. Munyń sebepteri tolyp jatyr. Atalǵan memleketterdegi tamaq ónerkásibi tarıhı turǵydan keńestik kezeńde, damyǵan shıkizat bazasy, logıstıka jáne qýatty qaıta óńdeý kásiporyndary bar aýqymdy júıe retinde qalyptasty. Bul ekonomıkalyq mura áli kúnge deıin aýqymdy únemdeýdi jáne joǵary rentabeldilikti qamtamasyz etedi. Sondaı-aq reseılik jáne belorýssııalyq óndirýshiler óz elderinde aýqymdy memlekettik qoldaý men sýbsıdııalarǵa, preferensııalarǵa ıe, shyǵyndary óteledi. Bizdiń usynystarymyzdyń qatarynda iri saýda jelilerindegi «retrobonýstarǵa» tolyq tyıym salý, otandyq ónimder úshin basym sóre keńistigin usyný, sondaı-aq otandyq ónimderdi ulttyq bólshek saýdada ótkizýdi qıyndatatyn kedergilerdi joıý jónindegi sharalar bar», dep jalǵastyrdy sózin depýtat.
Túsiniktirek bolýy úshin aıtyp óteıik, «retrobonýs» degenimiz – iri alypsatarlar oılap tapqan, óndirýshilerdi óz eńbeginiń jemisin eleýsiz aqyǵa berýge májbúrleıtin amal. Iаǵnı saýda jelisine ónimin ákelgender jarnama, qoımalaý, aýmaqty jınaý, taýardy jınaý, ony qaptarǵa salý sııaqty tolyp jatqan qosymsha qyzmetter úshin tóleıdi. Ondaı shyǵyn ónimniń bastapqy qunynan asyp túsýi yqtımal. Bir qyzyǵy, saýda jelileri retrobonýsty reseılik jáne belorýssııalyq azyq ónimderine qoldanbaıtyny belgili bolyp otyr. Saldarynan sóredegi ózge eldiń ónimi arzan, al ózimizdiki anaǵurlym qymbat bolyp shyǵa keledi. Mundaı qıturqy áreketter otandyq azyq ónerkásibiniń damýyna tusaý bolyp otyrǵanyn aıtýymyz kerek.
Elimizde óndiriletin azyq-túliktiń qymbat bolýynyń ekinshi sebebi – shekaramyzdan beri ótetin azyq-túlik ónimderiniń durys baqylanbaıtyny. Import azyq ónimderi shekarada tekserilgenimen, onyń túrleri, quramy kórsetilmeıdi. Mundaı baqylaýsyzdyq saldarynan otandyq naryqqa sapasyz, modıfıkasııalanǵan ónimder tonnalap kelip jatyr. Ári tabıǵı ónim bolmaǵan soń onyń baǵasy da arzan. Máselen, irgemizdegi Reseıde tutynýshylardyń quqyǵyn qorǵaýǵa arnalǵan «Rospotrebsoıýz» uıymdary jumys isteıdi. Olardyń móri soǵylmaǵan kez kelgen taýardy ishki naryqta satýǵa ruqsat joq. Mundaı sapa baqylaý júıesin bizde de qurýdyń ýaqyty jetti.
Sur ımporttyń saldarynan ózimizdiń ónim ótpeı, qoımalarda jatady. Onyń ústine qazir kórshi elden temirjol arqyly elimizge ótisimen qaptalyp, avtokólikterge tıeletin kartop kóbeıip ketken. Ol kartop О́zbekstanǵa eksporttalady. Ekonomıst mamandardyń sózine súıensek, teriskeıdegi kórshimiz eger kartopty temirjol arqyly birden О́zbekstanǵa jetkizetin bolsa, jetkizý shyǵyny 3 ese qymbatqa túsedi eken. Sondyqtan jetkizýshiler álgindeı aılaǵa baryp otyr. Oǵan Qazaqstanda ónip shyqqan degen anyqtama beriledi.
Salalyq odaqtar alıansynyń ókilderi osy oraıda EAEO elderine múshe ózge memlekettermen salystyrǵanda bizdiń elde óndirýshilerimizdi qorǵaý júıesi durys jumys istemeı otyrǵanyna nazar aýdartqysy keledi. Alıanstyń dereginshe, Belorýssııada saýda kásiporyndary óz óndirýshileriniń ónimderi úshin oryndardyń 85%-yna deıin qamtamasyz etýge mindetti. Reseı keıingi jyldary ishki naryqty ımporttyq ónimderden, onyń ishinde EAEO elderinen qorǵaý júıesin dáıekti túrde quryp otyr. Bul rette negizgi basymdyq sheteldik taýarlardyń bólshek saýda jelilerine qoljetimdiligin is júzinde shekteıtin tikeleı retteýshi kedergiler men janama ákimshilik tetikterdiń úılesimine beriledi.
«Eýropa elderi ózderiniń ishki naryǵyn ımporttyq ónimderden retteý, sýbsıdııalar men standarttar júıesi arqyly qorǵaıdy. Sondaı-aq onda azyq-túlik patrıotızmi men ony nasıhattaý damyǵan. Al Germanııa ózin 80 paıyzǵa otandyq ónimmen qamtamasyz etedi. Aıtalyq, Majarstanda 10 iri jelisiniń sórelerinde ónimniń shamamen 70 paıyzy otandyq kompanııalar arqyly qamtylǵan. Elimizdiń saýda sórelerinde otandyq ónimniń turaqty bolýyn qamtamasyz etetin osyndaı quraldar qajet», deıdi salalyq odaqtar alıansynyń ókilderi.
Otandyq azyq-túlik naryǵyndaǵy teńgerimsizdik búginde ábden shegine jetip otyrǵanyn moıyndaýymyz kerek. Kóptegen saýda jelileriniń quryltaıshylary – ózge eldiń kompanııalary. Olardyń bir búıregi syrtqa tartyp turýy sodan bolar. Biraq bul qıturqylyqtyń barlyǵyn zańdy túrde rettep, sheshýge bolady. Qazir básekelestik máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly zań jobasyna berilgen usynystardy Saýda jáne ıntegrasııa mınıstrligi zerdelep jatyr. Eger olar sheshýshi usynystarǵa kelispeıtin bolsa, Májilis depýtattary ony daýysqa salyp, qabyldaýǵa sheshim jasaǵan.
«Bizdiń memlekettegi tamaq ónerkásibine, túptep kelgende azyq-túlik qaýipsizdigine nuqsan jasap otyrǵan faktorlarǵa tosqaýyl qurylýy mindetti. Bir mysal, Ertis boıynda «Pavlodarmoloko» degen sút zaýyty bar. Kásiporyn basshylyǵy qýatynyń nebári 70 paıyzyn paıdalanýǵa májbúr ekenin aıtady. Saýda jelilerinde samsap turǵan ımport ónim ári qaraı damýyna erik bermeıdi. Qurǵaq sút shyǵarý, balalarǵa arnalǵan sút ónimderin shyǵarý naryǵynda da sondaı jaǵdaı. Otandyq naryqtaǵy qurǵaq súttiń 5 paıyzy ǵana jergilikti óndirýshilerdiki. Joǵaryda ataǵan mınıstrlik buǵan deıin «iri saýda oryndary logıstıkalyq júıeler salady, soǵan tómen paıyzben nesıe beremiz» dep bıýdjetten 100 mlrd teńgedeı qarajat bólgizgen. О́kinishke qaraı, qazir mınıstrlik ol qarajatty shyn máninde kimder aldy, ol qandaı nátıje berdi degen saýaldarymyzǵa jaýap qatpaı otyr. Bul jerde de shıkilik bar dep oılaımyz», dep qosty Májilis depýtaty N.Áshimbetov.
Túıindeı aıtqanda, elimiz úshin azyq-túlik qaýipsizdigi memleket saıasatynyń basym baǵyttarynyń biri. Azyq-túlik qaýipsizdiginiń jahandyq ındeksi boıynsha elimiz 113 memlekettiń ishinde 32-orynda tur. Endigi másele ózimizdiń ónimdi ógeısitpeı, óz naryǵymyzdy qorǵap, otandyq óndirýshilerdiń turaqty damýyna múmkindik berý úshin durys sheshimder qabyldaý mańyzdy.
Pavlodar oblysy
