Bólip tóleý «batpan quıryq» emes...

Keıingi jyldary otandas­ta­ry­myzdyń qaryz alý tásili aıtarlyqtaı ózgerdi. Buryn bankke baryp, klassıkalyq nesıe rásimdeý basym bolsa, qazir dúkennen shyqpaı-aq bólip tóleý arqyly taýar alý úırenshikti jaǵ­daıǵa aınaldy. Mysaly, byltyr bólip tóleý arqyly 2,4 trln teńgege taýar alynǵan.

Ulttyq banktiń deregine qara­ǵan­da, mundaı qaryz búginde tuty­ný­shy­lyq nesıelerdiń shamamen besten bir bóligin qurap otyr. Osy úrdis retteýshini bólshek kredıt naryǵyna qaıta úńilýge májbúr etti. Qazir elde kredıti bar adamdardyń sany az emes. 2025 jylǵy 1 tamyzdaǵy málimet boıynsha, kredıt regıstrinde 7,71 mln otandasymyz tirkelgen. Olardyń moınyndaǵy jalpy qaryz kólemi 23 trln teńgege jýyq. Bul el ekonomıkasynyń shamamen 16 paıyzyna teń. Qazir bólip tóleýdi 4,9 mln adam paıdalanyp otyr. Bólip tóleý arqyly alynǵan qaryzdardyń basym bóligi qysqa merzimge rásimdeledi. Mundaı qaryzdardyń úshten ekisi 1 jylǵa deıingi merzimge berilgen. Al shamamen 30 paıyzy 2 jylǵa deıin sozylady.

Derekterge qarasaq, bólip tóleý halyqtyń kúndelikti ómirine myqtap enip alǵan. Qazir bir taýardy satyp alý úshin qaltada tolyq aqsha bolýy shart emes. Búgin alasyń, erteń tóleısiń. Ekonomıst Rýslan Sultanov bul qubylysty syrttaı qaraǵanda tartymdy, al ishine úńilseń, ekonomıkaǵa salmaq salatyn qural dep baǵalaıdy.

«Adamǵa bólip tóleý nege jaqsy kórinedi? Aı saıynǵy tólem az. Sondyqtan bárin baqylaýda ustap otyramyn degen sezim bar. Paıyz joq dep aıtylady, demek artyq tólem joq sııaqty. Aqsha joq, biraq taýar bar. Bul – óte tartymdy formýla. Alaıda osy jaılylyqtyń artynda kórinbeıtin saldar bar. Adamdar taýardy múmkindigi bolǵandyqtan emes, bólip tóleý qutqarady degen oımen satyp alady. Nátıjesinde, naryqta shynaıy emes suranys paıda bolady. Suranys ósti degen dabyldy kórgen satýshy baǵany kóteredi. Osylaı ınflıasııa iske qosylady», deıdi ekonomıst.

Ekinshi mańyzdy másele retinde ekonomıst naryqtyń psıhologııasyn aıtady. Ýaqyt óte kele dúkender satyp alýshynyń búgin emes, keıin tóleıtinin qalypty jaǵdaı retinde qabyldaı bastaıdy.

«Negizgi maqsat taýardy ótkizýge aınalady. Baǵa qansha ekeni mańyzdy bolmaı qalady. Aıyna 10 myń tóleıdi ǵoı degen oımen baǵany kótere salady. Bul jerde baǵa óndiris shyǵynyna emes, adamnyń álsizdigine baılanysty ósedi. Úshinshi másele – bólip tóleýdiń jasyryn shy­ǵyndary. Kóp jaǵdaıda nól paıyz dep kórsetilgenimen, bul shyǵyndar taýardyń ishine aldyn ala engiziledi. Bank komıssııasy bar, saqtandyrý bar, tólem keshikse bolatyn shyǵyn bar. Munyń bári satýshy úshin táýekel. Al ol táýekel mindetti túrde baǵaǵa qosylady. Sondyqtan 0% degen – matematıkalyq shyndyq emes, marketıngtik tásil», deıdi sarapshy.

R.Sultanov taǵy bir mańyzdy nársege nazar aýdarady. Qoǵamda adamdar bolashaqtaǵy tabysyna súıenip ómir súre bastaǵanda, qazirgi aqsha aınalymy qysqarady. Ekonomıst muny qarapaıym mysalmen túsindiredi. Bir telefondy qolma-qol alsań, baǵasy – 250 myń teńge. Al «0-0-12» formasymen alsań, sol telefon 299 myń teńge bolyp shyǵady. Aı saıynǵy tólemge qarap, kóp adam bul aıyrmashylyqty baıqamaıdy. Al jarty jyldan ke­ıin óndirý­shi suranystyń artqanyn kórip, baǵany taǵy kóteredi.

Al qarjyger Sultan Elemesovtiń sózinshe, bólip tóleý resmı túrde kredıt dep atalmaýy múmkin, biraq máni jaǵynan ol sol tutynýshylyq qaryzdyń ózi. Kóp jaǵdaıda adamdar bir nárseni baıqamaıdy. Bólip tóleýde bankke komıssııany satyp alýshy emes, dúken tóleıtindeı kórinedi. Biraq is júzinde ol komıssııa báribir tutynýshynyń qaltasynan shyǵady.

«Marketpleısterdiń biri bankke 14-16% aralyǵynda komıssııa tóleıdi. Árıne, bul resmı túrde jarııalanbaıdy. Qujatta bári taza. Biraq dúken sol komıssııany taýar baǵasyna qosyp qoıady. Resmı túrde bulaı jasaýǵa bolmaıdy, biraq biz qaǵazdy emes, naqty tájirıbeni aıtyp otyrmyz ǵoı. Eń qyzyǵy da osy jerde bastalady. Komıssııa 14% bolyp kóringenimen, naqty tıimdi mólsherleme áldeqaıda joǵary shyǵady. Sebebi adam aqshany birden emes, birtindep tóleıdi», deıdi Sultan Elemesov.

Baıqap otyrǵanymyzdaı, keıingi jyldary BNPL arqyly taýar alý keńinen tarady. Biraq mundaı qaryzdardyń basym bóligi resmı kredıt retinde eseptelmeı keldi. Sonyń saldarynan adamnyń naqty qaryz júktemesi kredıt tarıhynda kórinbedi. Bankter de bul aqparatty eskere almady. Endi memleket osy olqylyqtyń ornyn toltyrýdy kózdep otyr.

Aldaǵy ózgerister týraly Ulttyq bank tóraǵasy Tımýr Súleımenov aıtty. Onyń sózinshe, búginde bólip tóleý eki úlken baǵytqa bólinedi. Birinshisi – ekinshi deńgeıli bankter arqyly beriletin bólip tóleý. Bul segment zańmen retteledi. Ekinshisi – satýshylardyń ózderi beretin bólip tóleý. Buǵan avtosalondar, qurylys kompanııalary, marketpleıster, ózge de bıznes ókilderi kiredi. Bul baǵyt múlde rettelmegen.

«Adam bólip tóleý rásimdegen kezde is júzinde kredıt alady. Biraq zań júzinde bul kredıt bolyp sanalmaıdy. Qaryz bar, tóleý mindeti bar, biraq ol kredıt bıýrosynda kórinbeıdi. Bank te adamnyń naqty júktemesin kórmeıdi. Bul durys emes. Eger biz halyqtyń shamadan tys qaryzǵa batýyn shektegimiz kelse, qaryzdyń tolyq kartınasyn kórýimiz kerek», deıdi Tımýr Súleımenov.

Ulttyq bank tóraǵasynyń orynbasary Akyljan Baımaǵambetov bul jumysty júzege asyrýda negizgi róldi Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttigi atqaratynyn naqtylady. Aıtylǵan ózgeristiń máni qarapaıym. Bankter bermegen bólip tóleýler de endi kredıt bıýrolaryna jiberiledi.

«Qazir adamdardyń qaryzynyń bir bóligi kóleńkede qalyp otyr. Ol kórinbeıdi. Sonyń saldarynan adamdar múmkindiginen kóp qaryz jınap alady. Makroprýdensııalyq sharalar durys jumys isteýi úshin barlyq qaryzdy kórýimiz kerek. О́te mańyzdy», dep túsindirdi ol.

Bul bastama buǵan deıin aıtyl­ǵan basqa ózgeristermen de úndesip jatyr. Premer-mınıstrdiń oryn­basary – Ulttyq ekonomıka mınıstri Serik Jumanǵarın market­pleısterdegi baǵaǵa baqylaý kúsheı­tiletinin málimdegen bolatyn. Onyń aıtýynsha, deldaldardyń komıssııa­sy shekteledi jáne qos baǵa júıesi engiziledi. Iаǵnı qolma-qol tólegendegi baǵa bir bólek, bólip tóleýdegi baǵa bir bólek kórsetiledi.

Bul bastamany Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttiginiń tóraǵasy Mádına Abylqasymova túsindirip berdi. Satyp alýshy naqty qansha artyq tóleıtinin bilýi kerek. Eger taýar qolma-qol alynsa bir baǵa, al bólip tóleýmen alynsa, basqa baǵa bolýǵa tıis. Bul – adal tásil», dedi ol.

Aldaǵy ózgerister qarapaıym adamdarǵa da tikeleı áser etedi. Endi bólip tóleý arqyly alynǵan barlyq qaryz kredıt tarıhynda kórinedi. Bankter adamnyń qar­jylyq jaǵdaıyn naqtyraq baǵa­laıdy. Sonyń saldarynan kredıt alý qıyndaýy múmkin. Biraq bul qaryz tuzaǵyna túsýdiń aldyn alady. Sonymen qatar bólip tóleý­degi baǵa da ashyq kórsetile bastaıdy. Satýshylar taýardyń shynaıy qunyn jasyra almaıdy. Marketpleıster men dúkender ústemeni ashyq kórsetýge májbúr bolady.