Medısınalyq qyzmet: qarjy bar, qadaǵalaý she?

Básekege qabilettiligi eskerilýi kerek

Qordyń jumysyn utymdy úılestirý baǵytynda birqatar júıeli, maqsatty qadamdar jasaldy. Memleket basshysynyń tapsyrmasymen Densaýlyq saqtaý mınıstrligi de birneshe mańyzdy sheshim qabyldady. Salany sıfrlandyrýǵa kóp kóńil bólindi. Qazir medısı­nalyq kómektiń qashan, kimge, qaı ýaqytta kórsetilgeni – bári-bári júıege tirkeledi. Dári-dármek aınalymy da osyǵan uqsas tártippen baqylaýǵa alyn­ǵan. Dári óndirilgennen bastap, dárihanaǵa, odan keıin tutynýshynyń qolyna tıgenge deıingi aralyq túgel tirkel­gen. Sol sekildi memleketten den­saýlyq jaǵdaıy boıynsha esepte turǵan naý­qastarǵa beriletin tegin dári-dármek te jónsiz, esepsiz úles­tirilmeıtin boldy. Munyń barlyǵy den­saýlyq saqtaý salasynda qar­jyny únemdep, aqshany tıimdi jumsaýǵa múmkindik berdi. Bastysy, sıfrlandyrýdan soń dárigerge uzyn-sonar kezek azaıdy, qarjyny tıimdi basqarý­dyń múmkindigi artty, medısına­lyq qyzmetter burynǵydan qoljetimdi bola tústi. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev «Turkis­tan» gazetine bergen suhbatynda medısına salasyn sıfrlandyrýdy jalǵastyrý qajet ekenin aıtty.

«Buryn jekeshelendirilgen medısına mekemeleri kóbinese kúrdeli qural-jabdyqtar satyp almaıdy, tekserýden ótý úshin naýqastardy memlekettik emhana­larǵa jiberedi. Biraq eń bastysy, olarǵa shyn máninde naýqastardyń sanyna qaraı emes, «tirkelgen» adamdardyń sanyna qaraı bıýdjetten aqsha bólinedi ári bul «jan basyna sáıkes qarjylandyrý» dep atalady. Naýqastardyń sanynda múlde naq­tylyq joq, tirkeý jumystary qalaı bol­sa solaı júrgiziledi. Barlyǵy ashyq bo­lýǵa tıis, osy saladaǵy úrdistiń bárin sıfr­landyrǵan jón. Jalpy, bul – kúrdeli má­sele, Úkimet buǵan nazar aýdarýǵa tıis. Men laýa­zymdy tulǵalardyń mundaı jaǵ­daıǵa jol berip qana qoımaı, memleket múd­desine qaıshy keletin nárse­lerdi «óz qo­lymen» jasaǵany­na tańǵalamyn. Bir sóz­ben aıt­qanda, tıisti mekemelerdiń jón­siz is-áreketteriniń kesirinen bilim jáne den­saýlyq saqtaý salalaryndaǵy jeke kásip­ker­lik uǵymy burmalanyp ketken. Ahýaldy túzeý qajet», dep atap ótti Prezıdent.

Memleket basshysy jeke­menshik medı­sınalyq uıym­dardy artyq qarjy­lan­dy­rýdy toqtatyp, básekege qabi­letsiz qurylymdarǵa bıýd­jet qarajatyn orynsyz jum­samaýdy alǵa tartyp otyr. Medı­sınaǵa memleketten, MÁMS esebinen, ıaǵnı halyq qaltasynan túsken qarajat tıimdi jumsalsa, salanyń aqsap kele jatqan baǵyttaryn aıaqqa turǵyzýǵa bolady.

Jaqynda Premer-mı­nıstr Oljas Bektenov Pre­zı­dent tapsyrmasyn oryn­daýǵa qatys­ty jıyn ótkizdi. Basqosýda jeke uıym­dardyń azamattarǵa medısınalyq qyz­met kórsetýi salasynda tártip ornatý maqsatynda úkimettik jumys toby azamattardan túsken ótinishterdi qaperge ala otyryp, «Áleýmettik medı­sınalyq saqtandyrý qory» AQ-nyń aktıvterine taldaý júrgiziletini málimdeldi. 

Júgensizdikti jaýapty mınıstrlik baqylaıdy

Qarjy mınıstrliginiń Áleýmettik medısınalyq saq­tandyrý qorynyń qyz­metine qatysty júrgizgen taldaýy nátı­jesinde birqatar júıeli zańbuzýshylyq­tar anyqtalyp otyr. Aıtalyq, birneshe emdeý mekemesi jalǵan pa­sıent­­terdi tir­keýmen aına­lys­qan. Kontıngentte 1 myń tirkelse, is júzinde medı­sına­lyq qyz­metke 500-ge jýyq adam bar­ǵan. ­Biraq tólem búkil kontın­gentke júrgi­zil­­gen. Sol sekildi azamattarǵa ózderine tán emes medısınalyq qyzmetterdi kórsetý, MÁMS pen jumys berýshilerdiń erikti medısı­nalyq saqtandyrý qarajaty esebinen birdeı qyzmetterdi qosarlana qarjylandyrý, qys­qa merzimde medısı­nalyq qyzmetterdiń «ádetten tys» kóp kólemin kórsetý syndy máseleler bar. Ol azdaı qaı­tys bolǵan azamattarǵa qyz­met kórsetý, balalarǵa kú­nine myńnan astam dári-dár­mek­terdi jazyp berý syndy zań­syz áreketter anyqtalǵan. Mysaly, jekemenshik klını­ka bir kúnde 1 442 pasıent qabyldadyq dep kórsetse, is júzinde olar táýligine or­ta eseppen 24 adam ǵana qa­byl­­daǵan. Rasynda, shaǵyn uıym­­­dardyń bir kúnde myń­da­­ǵan adamdy qabyldaýy is jú­­zinde múmkin de emes nár­se. Tek­serý barysynda bas dá­ri­ger­diń ózi bir aıda 4 832 naý­qasty qabyldaǵanyna qaıran qalmasqa amal joq. Sondaı-aq bir maman bir aıda 1 713 em­shara jasaǵan degen derek te tirkelipti. Sonda álgi ma­man jekelegen kúnderi táý­li­gine 300-400 tekserýdi qalaı ja­saǵany aqylǵa syımaıdy. Jekemenshik klınıkalarda qaıtys bolǵan pasıentterge 996 medısınalyq qyzmet kórsetilgen. Dál osyndaı 3 640 oqıǵa anyqtalǵan.

Sonyń birin ǵana aıtsaq, 2023 jyly qaıtys bolǵan adam 2025 jyly dárigerdiń qa­byl­daýynda bolǵan. Jekemen­shik klı­nıkalardyń aqshany jymqyrýǵa qatysty jasaǵan alaıaqtyq áreketteri muny­men shektelmeıdi. Mysaly, 768 827 er adam ­áıel jatyr moıny obyryna skrınıng­ten, ­619 er adam mammogrammadan ótken. Tek ­bir aýdandyq aýrýhananyń ózinde osyndaı ­11 123 jaǵdaı anyqtalyp­ty. Faktilerdi ­tize bersek taý­syl­maıdy. Qysqasy, osy­dan keıin qordyń qarjy aǵyn­daryn baqy­laý maqsatynda Áleýmettik medısına­lyq saq­­tandyrý qory Qarjy mı­nıstr­liginiń qaramaǵyna beri­le­tin boldy. ­Endi mınıstr­lik qarjyny negizsiz jum­sa­maý jaǵyn qatań qadaǵalaıdy. 

MÁMS pen medısınalyq uıymdar tatý bolsa...

Jalpy, keıingi birer jyl­­d­yń júzinde medısı­na­daǵy shyǵyndardy azaıtyp, qarjy únemdeýge baǵyttalǵan birqatar is-shara qabyldandy. Degenmen qarajat únemdeý kerek eken dep, jergilikti emhana, aýrýhanalardy shómish­ten qysa berýge de bolmaıdy. Astana qalalyq №3 kópbe­ıin­di aýrýhanasynyń bas dári­geri, medısına ǵylymda­ry­nyń doktory, professor Juldyz Danbaevadan MÁMS-tiń medısınalyq uıymdardy qarjylandyrý qaǵıdaty týraly taratyp aıtyp berýdi suraǵan edik.

– Biz MÁMS-ke az aqsha tó­lep, medısı­nalyq kómektiń sapasy sheteldegideı bolǵa­nyn qalaımyz. Qyzmet kórsetý sapasynda kemshilikter bar. Degenmen negizgi emsharany, medısınalyq kómekti halyq alyp otyr. Oǵan operasııa­lardy qosyńyz. Qazir KT, MRT apparattary qoljetim­di. Buryn bir qalada bir ǵana ­MRT, KT bolatyn. Oǵan ekiniń ­biri bara bermeıtin. KT – sáý­le­lik dıagnostıka, jıi túse berýge taǵy bolmaıdy. Muny halyq túsinbeıdi. О́zine-ózi dıagnoz qoıyp alatyn pasıentter dárigerden birden KT talap etedi. Mysaly, keýde qýysyndaǵy aýrýdy anyqtaý barysynda dáriger aldymen rentgen arqyly jiti qaraıdy. Naýqastyń jalpy ahýalyn dárigerler sol tekserýden-aq kórip biledi. Eger qandaı da bir asqyn­ǵan aýrýlarǵa kúdik bolsa, sáýlelik dıag­nos­tıka taǵaıyndaıdy, – deıdi J.Danbaeva.

Búginde halyqqa kórse­tip otyrǵan medı­sınalyq qyz­mettiń aqysyn merziminen ­kesh alamyz deıtin medısınalyq uıymdar ­kóp. Alysqa uzamaı-aq qoıalyq, byl­tyr­dyń ózinde qyzmet aqysyn merzimi­nen 2–3 aı keshiktirip alǵan mekemeler bar. Qıyny, jyl ba­synda da salaǵa birden qa­ra­jat bólinbegen soń, saldary keı­bir qural-jabdyqtardyń tapshylyǵyna, me­dısınalyq kómektiń sapasyna áser etedi. Bul – jergilikti emhana, qa­lalyq aýrýhanamen qosa jedel járdem qyzmetine de qa­tysty. Qarjy máselesindegi taǵy bir jaı­­dyń túıinin tar­qatsaq, vırýstyq ın­fek­­sııa­lar órshigende pasıent­ter jer­gilik­ti emhanaǵa emes, tike aýrýhanaǵa barýdy ádetke aınaldyrǵan. Byltyr jyl aıaǵyn­da aýrýhanalarda uzyn-sonar kezek tizildi. Pasıent­ter aýrýhanada nebir analızderden bastap, ÝDZ, KT, MRT apparattarynan ótýdi talap etti. Osyndaıda bir pasıentke aýrýhana shamamen 20 myń teńgeden 60 myń teń­gege deıin qarjy jumsaýy múmkin. Keıin aýrýhana basshylyǵy derekti kompıý­terge tirkep, qorǵa esep beredi. О́kinish­tisi, mundaıda qordan medısınalyq uıymǵa dárigerdiń qabyldaǵany úshin 2 700 teńge ǵana tólenedi eken. Shuǵyl kelgen keıbir pa­­sıentterdiń osylaı tegin qa­ra­­lyp ketýi ádetke aınalǵan. Sebe­bi qandaı da bir aýrý anyq­talmaǵan soń, pasıent pala­tada jatyp em almaıdy. Den­saýlyq jaǵdaıy týraly qaǵaz­dardy qolyna alyp, úıine qaıtady. Osyndaı qaı­shy­lyqtardan da qaryzdar paı­­da bolady. 

Máseleniń kóbi qarjyǵa tirelip tur

Shyn máninde medısına bizde ǵana emes, álemde kóp qarjy jumsaıtyn, shyǵyn­dalatyn sala. Sondyqtan qa­ra­jat tapshy bolsa, damý múm­­­kin emes. Tájirıbeli, bi­lik­­ti menedjerlerdiń ózi qa­ra­jatty qy­syp, únemdese, sal­dary sapaǵa áser etýi áb­den múmkin. Únemdeý saıasaty­nyń saldary­nan kredıtor­lyq bereshekteri jınalyp qal­ǵan uıymdar da joq emes. Halyq den­saýlyǵy memlekettiń bas­ty baılyǵy eke­nin eskersek, medısınanyń eń negizgi degen baǵyttaryna jiti nazar aýdaryp, aqshany jetkilik­ti deńgeıde bólgen durys. MÁMS júıesi engizilgeli sa­laǵa bólingen qarajattyń kó­lemi eki ese ulǵaıdy. Alaı­da osy aralyqta medısınalyq qural-jab­­­dyqtardyń, opera­sııalardyń quny da jo­ǵa­­­ry­laǵanyn eskergen durys. Dári­ger­ler­diń jalaqysyn ósirmese taǵy bolmaıdy.

Byltyr medısına salasynda aýqym­dy reformalar úılesim tapty. MÁMS-ti jetildirý jónindegi zańǵa qol qoıyldy. Bıyldan bas­tap áleýmettik osal toptar men jumyssyzdardyń jarnasyn jergilikti atqarýshy organdar tóleıtin boldy. Sondaı-aq medısına ma­mandarynyń qu­qyǵyn kúsheı­tetin zań Parlamentte ma­quldandy. Medısına qyzmet­kerlerine zorlyq-zombylyq kór­setkenderdiń jazasy qatań­datyldy. Keıingi jylda­ry elimizde ortasha ómir súrý uzaqtyǵy 75,8 jasqa ulǵaıdy. Jalpy ólim-jitim 2,6, qaterli isikterden bolatyn ólim-jitim 6,35%-ǵa tómendedi. Sol sekildi sábıler ólimi 18,7%-ǵa azaıyp, tarıhı eń tómen kórsetkish tirkeldi. 

– Ana men bala densaýly­ǵyn saqtaý júıesi aıtarlyq­taı kúsheıtildi. О́tken jyly 4 mıllıonnan astam bala profı­lak­­tıkalyq tekserýden ótti. 2 mıllıon­nan astam bala aýdıologııalyq, psıho­fızıkalyq damý, 300 myń­nan astam bala neonotaldy, 13 000 bala oftalmologııa­lyq skrı­nıngtermen qamtyldy. Bul bizdiń otandastarymyzǵa kórsetip otyrǵan qoljetimdi medısına qyzmetiniń aı­qyn kórinisi, – dep atap ótti Densaýlyq saqtaý mınıstri Aqmaral Álnazarova.

Densaýlyq salasyn qar­jylandyrý keıingi jylda­ry úsh ese ósti. Byltyr ­3 trln­ teńgege jetken. Bul me­dı­sı­nalyq kómek­tiń kólemin ke­ńeıtip, ınfraqurylym­dy aýqymdy túrde jańartýǵa múmkindik ­berdi. Mysaly, Ulttyq onkologııa ortaly­ǵy men Astanada shuǵyl medısına ortalyǵy, Almatyda Ulttyq juqpaly aýrýlar orta­lyǵy ashyldy. Memleket basshysynyń tapsyrmasy­men «Aýylda densaýlyq saq­taý­dy jańǵyrtý» ulttyq jobasy aıaqtalýǵa jaqyn. Qazir­diń ózinde aýyldyq jerlerde ­650-den astam medısınalyq nysan paıdalanýǵa berildi. Sonymen qatar dárigerlerdiń kásibı jaýapkershiligin saq­tandyrý tetigi iske qosyl­dy. Áleýmet­tik qoldaý shara­larynyń arqasynda dári­gerler tapshylyǵy jalpy 19%-ǵa, aýyl­dyq jerlerde 16%-ǵa tómendegen.

Densaýlyq saqtaý birinshi vıse-mınıstri Tımýr Sul­tanǵazıev bıyldan bastap ın­fek­sııalyq qyzmetter men jedel medısınalyq járdem qyzmetker­leri­niń jalaqysy ósetinin málim etti. Árıne, bul qýantarlyq habar. Alaıda qala, aýyldardaǵy jergilik­ti emhanada jumys isteıtin mamandardyń ahýaly nazardan tys qalyp qoıǵandaı. Juqpaly, meıli juqpaly emes aýrýǵa shaldyqqandar birinshi kezekte sol mamandardyń aldynan ótedi. Aýyldyq jerlerde 30–40 jyldan beri janyn salyp jumys istep, az jalaqyny qanaǵat tutyp kelgen medbıkeler bar. Salystyrmaly túr­de olardyń jalaqysy mu­ǵalimderden áldeqaıda az. Báseke kúsheıgen zamanda bi­likti mamandy ustap qalý degen óz aldyna bólek taqyryp. Biraq munyń da túıini qarjy máselesine kelip tireledi.