«20 qańtarda Qyzylordada ótken Ulttyq quryltaıdyń otyrysynda Memleket basshysy Qazaqstannyń aldaǵy saıası baǵyt-baǵdaryn aıqyndap berdi. Jumys toby ázirlegen jalpy tásilderdiń negizgilerin halyq nazaryna usyndy. Usynystar Parlamenttik reforma aıasynan shyǵyp, Negizgi zańnyń basqa da bólimderin qamtıtynyn atap ótti. Memleket basshysy konstıtýsııalyq reformaǵa qatysty óz ustanymdary men usynystaryn ortaǵa saldy. О́zderińiz biletindeı, Prezıdent jańa Parlamentti Quryltaı dep ataýdy usyndy. Bul bastamanyń mán-mańyzy – erekshe. Memleket basshysy «Elimizdiń saıası júıesinde Quryltaı ataýyn asa mańyzdy memlekettik ınstıtýttyń sımvoly retinde saqtap qalýymyz kerek» dep naqty atap ótti.
Shyn máninde, jańa kezeńde jańa ókilettikke jáne erekshe ataýǵa ıe bolǵan Quryltaı qazaq jerindegi parlamentarızmniń tamyry tereńde jatqanyn ańǵartady», dedi E.Qarın.
Budan soń, ol Jumys toby konstıtýsııalyq reformaǵa qatysty usynǵan jańashyldyqtardy tarqatyp aıtyp berdi.
Birinshi – Quryltaıdaǵy depýtat sany týraly. Bul másele Jumys toby músheleri arasynda biraz pikirtalas týǵyzdy. Bizdiń túpki maqsatymyz – kásibı ári tıimdi Parlament qurý. Osyny eskere kele, Jumys toby Quryltaıda 145 depýtat bolýy kerek degen toqtamǵa keldi.
Ekinshi – Quryltaıǵa depýtat bolýdan úmitkerlerge qoıylatyn talaptar týraly. Osy máselege qatysty da túrli pikir aıtyldy. Bulaı bolýy zańdy da. Keıbireýler qazirgi talaptardy sol kúıi qaldyraıyq, eshqandaı ózgeris engizýdiń qajeti joq degen pikir aıtty. Endi bireýler talaptardy barynsha qatańdatý qajet dep sanaıdy.
Qazirgi zań boıynsha jasy 25-ten asqan azamattarymyz Májilis depýtaty bola alady. Sondaı-aq, olar keıingi 10 jylda elimizdiń aýmaǵynda turaqty turýy shart. Eń bastysy, elge qyzmet etem degen azamattardyń halyq qalaýlysy atanýǵa múmkindigi bolýy qajet. Jumys toby qazirgi Májilis depýtattaryna qoıylatyn talaptar Quryltaıǵa da qatysty bolyp, sol qalpynda qalǵany jón degen paıymǵa keldi. Al Quryltaı depýtattaryna qoıylatyn qosymsha talaptar konstıtýsııalyq zańda aıqyndalýy múmkin.
Úshinshi – Quryltaı depýtattaryn saılaý júıesi týraly. Jumys toby tolyǵymen proporsıonaldy tásilge kóshýdi biraýyzdan qoldady.
«Bul – Memleket basshysy byltyrǵy qyrkúıektegi Joldaýynda kótergen bastama. Sol kezde Prezıdent: «Eger bir palataly Parlament qurý qajet degen ortaq sheshimge kelsek, ondaı Parlamentti tek qana partııalyq tizim boıynsha saılaǵan jón dep sanaımyn. Bul – álemde keńinen taralǵan parlamenttik rásim» degen bolatyn. Proporsıonaldy saılaý júıesi partııalardyń kadrlyq saıasatyn damytyp, ınstıtýsıonaldyq rólin arttyra túsedi. Saıası kúshterdiń qoǵam aldyndaǵy jaýapkershiligin de kúsheıtedi», dedi Memlekettik keńesshi.
Tórtinshi – Quryltaı depýtattarynyń ókilettilik merzimi týraly. Memleket basshysy buǵan qatysty ustanymyn Ulttyq quryltaıdyń Qyzylordada ótken otyrysynda aıtty. Ol «Jańa Parlamentte depýtattardy bes jyl merzimge saılaý kózdelip otyr» dep naqty atap ótti. Jumys toby da osy paıymǵa toqtaǵan.
Erlan Qarın: Konstıtýsııalyq komıssııanyń qurylýy tarıhı oqıǵa
Erlan Qarınniń aıtýynsha, bul merzim bolashaq Quryltaı quramyn jańartyp otyrý turǵysynan tıimdi, ıaǵnı saılaý naýqandarynyń jıiligi jaǵynan alǵanda qolaıly bolmaq.
Besinshi – Bir palataly Quryltaıdyń zań shyǵarý úderisi týraly. Bul másele de Jumys tobynyń otyrystarynda jan-jaqty talqylandy. Nátıjesinde, Quryltaı jumysyna zań jobalaryn úsh oqylymda qarastyrý formatyn engizý usynyldy. Alǵashqy eki oqylymda zań jobasynyń mazmuny aıqyndalady. Al úshinshi oqylym zań jobasynyń zańnamalyq turǵydan durystyǵyn qamtamasyz etedi. Budan bólek, zań shyǵarý úderisiniń úzdiksiz bolýyn qamtamasyz etý máselesi kóterildi. Parlamentte ekinshi palatanyń bolmaýy buǵan kedergi keltirmeýge tıis. Sondyqtan, Parlament bolmaǵan kezde zań shyǵarý fýnksııasy memlekettiń eń joǵary laýazymdy tulǵasy – Prezıdentke júkteledi. Jumys toby osyndaı usynys engizdi.
Altynshy – Parlamenttegi kvotalar. Bul týraly Prezıdent Ulttyq quryltaı otyrysynda egjeı-tegjeıli baıandady. Memleket basshysy aıtqandaı, «prezıdenttik kvota» degen bolmaıdy.
«Qasym-Jomart Kemeluly Ulttyq quryltaıdyń otyrysynda «Depýtattardyń ishinde arnaıy taǵaıyndalǵan «tańdaýly tulǵalar» bolmaýy kerek. Olar bárine birdeı, ortaq tártippen saılanýǵa tıis» dedi. Mundaı qadam bolashaq Quryltaıdyń quramyn jasaqtaǵanda bárine birdeı múmkindik berilýin qamtamasyz etedi. Al áıelderge, jastarǵa jáne múmkindigi shekteýli jandarǵa arnalǵan partııalyq kvota saqtalady. Sebebi bul – Parlamenttik emes, partııalyq tizimdegi kvota. Munyń barlyǵy konstıtýsııalyq zańdar deńgeıinde sheshiletin máseleler», dedi Memlekettik keńesshi.
Jetinshi – Prezıdent ınstıtýtynyń qyzmetine qatysty Quryltaıdaǵy daýys kvorýmy týraly. Bul da Jumys tobynyń otyrystarynda jan-jaqty talqylanǵan. Jumys toby qazirgi Konstıtýsııanyń 47-babynda qamtylǵan barlyq rásimderdi bolashaq Quryltaı modelinde qaldyrýǵa bolady degen baılamǵa kelgen. Bul – tepe-teńdik tejemelik mehanızmderin saqtaýǵa múmkindik beretin qadam. Sondyqtan, qazirgi konstıtýsııalyq rásimder men daýys berýdiń ara qatynasyn Quryltaı modeline beıimdeı otyryp saqtap qalý usynylǵan.
Segizinshi – Negizgi memlekettik organdardyń quramyn jasaqtaý isindegi Quryltaıdyń quzyreti týraly. Jumys tobynyń buǵan qatysty usynystaryn Memleket basshysy Qyzylordadaǵy Quryltaıda aıtyp ótken. Bir palataly Parlament úlgisine kóshýge baılanysty zań shyǵarýshy organnyń rólin kúsheıtý kezinde tejemelik tepe-teńdik júıesin qamtamasyz etý óte mańyzdy. Qazirgi Konstıtýsııaǵa sáıkes, Konstıtýsııalyq sottyń, Joǵary aýdıtorlyq palatanyń jáne Ortalyq saılaý komıssııasynyń quramyn jasaqtaý quzyreti Májilis, Senat jáne Prezıdent arasynda teńdeı bólingen.
«Endi osy mańyzdy memlekettik qurylymdardyń barlyq múshesi Quryltaıdyń kelisimimen ǵana taǵaıyndalýy qajet degen usynys aıtyldy. Buǵan qosa Prezıdenttiń usynysy boıynsha Joǵary sottyń barlyq sýdıalaryn saılaý quzyretin joǵary ókildi organ depýtattaryna berý usynyldy. Sonda Quryltaı konstıtýsııalyq organdardy qalyptastyratyn bedeldi ınstıtýtqa aınalady. Bul – bılik tarmaqtary arasyndaǵy tejemelik tepe-teńdik júıesin nyǵaıtý jáne ulttyq parlamentarızmdi damytý jolyndaǵy mańyzdy qadam. Osylaısha, Jumys toby Senattyń erekshe qaraýyna kiretin ókilettikterdi qaıta qarady. Al, Májilistiń ókilettikterin Quryltaıǵa berý usynyldy. Mundaı tásil «Kúshti Prezıdent – Yqpaldy Parlament – Esep beretin Úkimet» tujyrymdamasymen tolyq úndesedi», dedi E.Qarın.
