Sýret: gov.kz
Minsiz zańnamalyq júıe qurý – mindet
Konstıtýsııalyq reforma aıasynda qabyldanyp jatqan árbir norma bolashaq urpaqtyń erkin de ádiletti qoǵamda ómir súrýine kepildik berýge tıis. Bul pikirdi Májilis depýtaty, «Aýyl» partııasy fraksııasynyń jetekshisi Serik Egizbaev komıssııanyń úshinshi otyrysynda aıtty. Ol konstıtýsııalyq reforma arqyly «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdamasynyń zańdy irgetasy qalanyp jatqanyn atap ótti.
«Tarıhqa úńilsek, babalarymyz «Jeti jarǵyny» qabyldaǵanda da, Kúltóbeniń basynda keńes qurǵanda da, basty maqsat – eldiń tutastyǵy men ádildigi bolǵan. Búgingi bizdiń saıası reformamyzdyń da negizgi mindeti – halyqtyń múddesin qorǵaıtyn, ýaqyt synyna tótep beretin minsiz zańnamalyq júıe qurý. Bul − el taǵdyryn sheshetin jaýapty qadam», dedi S.Egizbaev.
Ol jyl basynda «Aýyl» partııasynyń depýtattyq toby barlyq 20 óńirdi aralap, sharýalarmen kezdeskenin aıtty. «Eń shalǵaı aýyldardyń ózinde turǵyndar Parlament pen Úkimettiń jumysyna muqııat nazar aýdaryp otyr. Konstıtýsııalyq reforma boıynsha túsken eki myńnan astam usynys – jaı ǵana statıstıka emes. Bul – qoǵamnyń jańarýǵa, demokratııalyq bastamalardy kúsheıtýge, ádildikke degen tikeleı suranysy», dedi komıssııa múshesi.
Adam ómiri – basty qundylyq
Adam quqyqtary jónindegi ýákil Artýr Lastaev adam men azamattyń negizgi quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaýdy kúsheıtýge qatysty usynystaryn ortaǵa saldy. Ol ómir súrý quqyǵyn absolıýtti quqyq retinde bekitý jónindegi bastamalardy qoldaý memleketimizdiń mańyzdy qundylyqtaryn kórsetetinin atap ótti.
«Biz múmkindiginshe ómir súrý quqyǵyn absolıýtti etýge ótinish bildirdik. Buǵan kóptegen bedeldi sarapshylar, sonyń ishinde halyqaralyq deńgeıdegi mamandar qoldaý tanytary sózsiz», dedi A.Lastaev.
Onyń aıtýynsha, bul quqyqtyń absolıýtti sıpatyn Konstıtýsııada bekitý ólim jazasynan bas tartýdy ǵana emes, sondaı-aq kez kelgen jaǵdaıda – apat kezinde, aýrý halde nemese shabýyl jasalǵanda – azamattardyń ómirin mindetti túrde qorǵaýdy bildiredi.
Sondaı-aq ol ádil sotqa kepildikterdi adamnyń negizgi quqyqtary men bostandyqtary bólimine kóshirý týraly usynystar elimizdiń ulttyq qundylyqtary men tarıhı tájirıbesine saı keletinin atap ótti. Ádil sot tóreliginiń qaǵıdattary bıler soty dáýirinen beri qalyptasyp, azamattardyń ar-namysy men qadir-qasıetin, bas bostandyǵy men jeke ómirine qolsuǵylmaýshylyqty dástúrli túrde qorǵap kelgenin eske saldy. «Bul qaǵıdattardy negizgi adam quqyqtarynyń qataryna engize otyryp, biz Konstıtýsııada ulttyq qundylyqtarymyzdy ári tarıhı tájirıbemizdi alǵa shyǵaramyz», dedi ombýdsmen.
Eńbek quqyǵy naqtylanýǵa tıis
Talqylaýlar barysynda adam quqyqtary taqyrybyn Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ professory, zań ǵylymdarynyń doktory Erkin Dúısenov ári qaraı jalǵady. Ol jalpy erejeler týraly, adam quqyqtary men bostandyqtaryna qatysty bólimderdi túzetýdiń úsh negizgi tásilin atady. Máselen, «Jalpy erejeler» bólimin «Konstıtýsııalyq qurylys negizderi» dep qaıta ataý erekshe mańyzdy ekenine nazar aýdardy.
«Bul ózgertýdi tolyq qoldaımyn. Atalǵan bólimde qazaq memlekettiliginiń irgetasy týraly jazylady, sondyqtan biz onyń qaǵıdattary men tásilderin kótermelep qana qoımaı, konstıtýsııalyq-quqyqtyq joldaýlar arqyly azamattardyń naqty quqyqtyq sanasyn qalyptastyrýǵa tıispiz», dep atap ótti ol.
Sonymen birge E.Dúısenov eńbek quqyǵyn tujyrymdaýdy naqtylaý jaıynda pikir bildirdi. «Eńbek bostandyǵyn emes, eńbekke quqyqty kórsetý týraly usynysty qoldaımyn. Bul elimiz ratıfıkasııalaǵan ekonomıkalyq, áleýmettik, mádenı quqyqtar týraly halyqaralyq paktige sáıkes keledi. Basqa qatysýshy memleketter ár adamnyń naqty eńbek etý quqyǵyn moıyndaıdy», dep oı bólisti spıker.
Al Bas prokýrordyń birinshi orynbasary Jandos О́mirálıevtiń aıtýynsha, Konstıtýsııada azamattardyń quqyqtary men bostandyqtaryna arnalǵan negizgi kepildikter bar. «Qazirgi tańda jańadan usynylyp otyrǵan redaksııa boıynsha 48 saǵatqa, al erekshe jaǵdaılarda 72 saǵatqa deıin sot sanksııasynsyz ustaý merzimi tolyq rettelgen. Sonymen qatar sot-tergeý tájirıbesi osy baǵytta damyp keledi. Búgingi tańda kúdiktilerdi ustaý merzimi 85% jaǵdaıda 48 saǵattan aspaıdy. Bul sonyń ishinde evolıýsııalyq sıfrlyq ekojúıeniń – «Elektrondyq qylmystyq istiń» engizilýine baılanysty múmkin boldy», dedi óz sózinde J.О́mirálıev.
Onyń pikirinshe, mundaı túzetý kúrdeli prosedýralardy qajet etedi ári jalpy zańnamanyń ıkemdiligine áser etýi múmkin. «Qazirgi tańda dálelderdi jınaý úderisi tolyq sıfrlandyrylǵan. Tergeýshi men prokýrordyń prosessýaldyq sheshimderi elektrondyq júıede jyldam qabyldanady. Barlyq aýdandyq sottar, prokýratýralar men polısııa bólimderi osyndaı júıemen jabdyqtalǵan. Barlyq is materıaldary «Elektrondyq tergeý isi» biryńǵaı tirkeý júıesinde qalyptasady ári sotqa sanksııalaý úshin Tórelik sot júıesimen ıntegrasııa arqyly jiberiledi. Mundaı tehnologııalyq ınfraqurylym tergeýge ustalǵandarǵa shara qoldanýǵa nemese olardy tipti 36 saǵat ishinde, tipti 24 saǵat ishinde bosatýǵa múmkindik beredi. Sondyqtan bolashaqta ustaý merzimin ózgertý, mysaly, ony qysqartý Ata zańǵa kúrdeli ózgerister engizýdi qajet etedi», dedi Bas prokýrordyń birinshi orynbasary.
Ol sondaı-aq Konstıtýsııanyń 16-babyna azamattardyń quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaýdy basty mindet etýge baǵyttalǵan ómirlik mańyzdy normalar da engizilip otyrǵanyn atap ótti.
«Zań men tártip» – ádil qoǵam irgetasy
Májilis depýtaty Magerram Magerramov Qazaqstan Halyq partııasynyń Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń usynystaryn talqylaýǵa belsendi qatysyp jatqanyn ári eldi jańartýdyń negizgi elementiniń biri – bir palataly Parlament qurý jónindegi usynys ekenin aıtty. Onyń pikirinshe, bul usynys saıası dıskýssııany jandandyryp, partııalardyń memlekettik saıasatqa áserin kúsheıtýge múmkindik beredi.
«Bir palataly Parlamentte proporsıonaldy saılaý júıesi – saıası partııalardyń memlekettik saıasatqa yqpalyn arttyrary sózsiz. Kóppartııalyq júıe – ókildik demokratııanyń kórsetkishi ári saıası júıe turaqtylyǵynyń negizi», dedi Májilis depýtaty.
Sondaı-aq ol jańa parlamenttik júıe zań shyǵarýshy organnyń yqpalyn kúsheıtetinin, al «Zań men tártip» qaǵıdatyn Konstıtýsııada bekitý azamattardyń quqyqtary men bostandyqtarynyń teńgerimdi úılesimin qalyptastyratynyn atap ótti. «Zań tártipsiz kúshin joǵaltady, al zańsyz tártip ozbyrlyqqa aınalady. Sondyqtan «Zań men tártip» – ádiletti qoǵamnyń ajyramas quramdas bóligi ári azamattardyń qaýipsizdigi men erkindiginiń kepili», dep oıyn túıindedi.
Birlikti nyǵaıtatyn qurylym
Konstıtýsııaǵa dindi memleketten bóletin ári zııatkerlik menshikti qorǵaýdy kúsheıtetin bilim berýdiń zaıyrly sıpatyn bekitetin túzetýler engizý elimizdiń jasandy ıntellekt dáýirinde damýyna yqpal etpek. Mundaı pikirdi «Keleshek» jastar keńesiniń basshysy Gúlzıra Atabaeva aıtty. Onyń pikirinshe, bilim berýdiń zaıyrly sıpatyn naqty bekitý týraly usynystyń máni joǵary. «Jastar úshin bul abstraktili emes, praktıkalyq másele. Mektep – teń múmkindikter men dástúrlerdi qurmetteý keńistigi. Konstıtýsııadaǵy tikeleı norma tárbıe men bilim berý júıesi úshin aıqyn baǵdar bolady», dedi G.Atabaeva.
Onyń pikirinshe, dindi memleketten bólý qaǵıdatyn tikeleı bekitý týraly usynys ta mańyzdy. «Bul jastar úshin túrli kózqaras pen nanym-senimge qaramastan, memlekettiń bárine beıtarap ári teń qaraýynyń kepili. Osyndaı sezimtal saladaǵy konstıtýsııalyq normanyń aıqyndylyǵy qoǵamdyq kelisim men bılik ınstıtýttaryna degen senimdi nyǵaıtady», dep atap ótti spıker.
Al Májilis depýtaty Maksım Rojın Ata zańǵa engiziletin birqatar ózgeristi qoldaı kele, Qazaqstannyń Halyq keńesin qurý qoǵamdyq dıalogti kúsheıtip, eldegi basqarý sapasyn arttyrýǵa baǵyttalǵanyn jetkizdi. Onyń aıtýynsha, qoldanystaǵy qoǵamdyq dıalog alańdary keı jaǵdaıda tutas jalpyulttyq múddeni qamtamasyz ete almaı otyr. Osyǵan baılanysty Konstıtýsııada Halyq keńesin bekitý – obektıvti qajettilik. Bul qurylym azamattardyń zań shyǵarý úderisine júıeli ári tikeleı qatysýyna múmkindik beredi.
Osy turǵyda depýtat Halyq keńesine zań jobalary, ishki saıasat pen referendým ótkizý máseleleri boıynsha usynys jasaý quqyǵyn berý ulttyq jáne álemdik tájirıbede tıimdiligin dáleldegen ozyq model ekenin atap ótti. Sonymen qatar onyń quramyna túrli etnostardyń, óńirlerdiń, qoǵamdyq uıymdardyń ókilderi enetinin, bul Keńesti memleket pen qoǵam arasyndaǵy altyn kópirge aınaldyryp, ulttyq birlikti naqty ispen qamtamasyz etýge jol ashatynyn tilge tıek etti. Bılik tarmaqtarynyń jaýapkershiligin kúsheıtýge baǵyttalǵan túzetýlerge de toqtala kele, usynylǵan ózgerister «Kúshti Prezıdent – yqpaldy Parlament – esep beretin Úkimet» qaǵıdatyn naqty mazmunmen tolyqtyratynyn jetkizdi.
Budan ózge, Májilis depýtattary Marat Báshimov, Ashat Raqymjanov, Sergeı Ponomarev, Nıkıta Shatalov, Únzıla Shapaq, Astana halyqaralyq ýnıversıteti Joǵary quqyq mektebiniń professory, zań ǵylymdarynyń doktory Isıdor Borchashvılı, Respýblıkalyq advokattar alqasynyń tóraǵasy Mádı Myrzaǵaraev, «Amanat» partııasy Qaraǵandy oblystyq fılıalynyń tóraǵasy Bekzat Altynbekov sekildi sarapshylar da sóz alyp, reforma talqylaýyna atsalysty.
