Avtorlar negizinen jýrnalıst-zertteýshi Amangeldi Shahınniń Batys Qazaqstandaǵy Jalpaqtal aýdany jas kúreskerleriniń taǵdyryn jabyq arhıvtegi qylmystyq isterdi, el ishindegi estelikterdi jan-jaqty qarastyryp jazǵan eńbekterine súıene kele, Ekinshi dúnıejúzilik soǵys qarsańynda «Qazaq halqyn qorǵaý odaǵy» atty qupııa uıym quryp, is júzinde otarlyq halde tunshyqqan qazaq elin bolshevıkter ımperııasynan bólip shyǵarýdy 14 jas ulan, ásirese jazanyń eń joǵarǵy sharasyna kesilgen uıym jetekshisi jasóspirim Ǵubash Ánesov (Ǵubaıdolla Ánesuly Kóshekov) pen aıdalǵan merzimderi aıaqtalǵanmen de, týǵan jerine oralýǵa múmkindik berilmegen, áıteýir tiri qalyp, ózderi armandaǵan bostan ómirdi jarty ǵasyrdan keıin kórý baqyty buıyrǵan birli-jarym úzeńgilesteri haqynda atalǵan maqalalarynda egjeı-tegjeı áńgimelegen. Búgingi urpaqtyń sol bozdaqtardy joqtaý, olardyń esimderin ulyqtaý týrasyndaǵy boryshyn eske salǵan...
«Ádilet» tarıhı-aǵartý qoǵamy stalınızm qylmystaryn áshkereleýge, ashylǵan qaıǵyly tarıhı shyndyqtardy keńinen nasıhattaýǵa atsalysýdy sonaý alǵash shańyraq kótergen 1989 jyly birden óziniń jarǵylyq maqsat-mindeti retinde belgilep qoıǵan-tuǵyn. Sodan beri qoǵam músheleri men onyń ıdeıasyn qoldaıtyn myń-san janashyrlary (tarıhshylar, jýrnalıster, jergilikti belsendiler) kúshimen bul sharýa (Jalpaqtal ulandary haqynda da) belgili dárejede júzege asyrylyp keledi. Iá, «Qazaq halqyn qorǵaý odaǵynyń» 14 múshesi túgeldeı aqtaldy. Olardyń basty joqshysyna aınalǵan A.Shahınniń «Sol bir súrgin», «Qorǵaımyn! dep qazaqty...», «Qara kitap» atty eńbekteri shyqty. «Jalpaqtaldyq jasyryn jastar uıymy» atty derekti fılm túsirildi. Jalpaqtal aýylynda uıym músheleriniń aty jazylǵan eskertkish taqta ornatyldy, aýyldyń úlken kóshesine «Qazaq halqyn qorǵaý odaǵyn» uıymdastyrǵan ári basqarǵan Ǵubaıdolla (Ǵubash) Ánesov esimi berildi...
Ǵubash ólim aýzyndaǵy týys aǵasynan qazaq eliniń shynaıy jaǵdaıyn aıtyp, túptiń-túbinde eldi kommýnıstik qursaýdan azat etý úshin kúresý kerek degen ósıet syndy sózin 14 jasynda estigenimen, mánisin tereń túsine qoımaǵan jetkinshek edi. Alǵyr bala mekteptegi ozat oqýshylar sanatynan-tyn. Shákirt shaǵynda marksızm-lenınızm negizderin «eń durys ilim osy, ony qazaq halqy bilýge tıis degen berik kózqarasta» bolǵanyn NKVD tergeýshisine 1942 jylǵy 30 qańtardaǵy kórsetýinde esine alǵan. Alaıda 16 jasqa tolǵannan keıin, tergeýde moıyndaǵanyndaı, 1940 jyly «sovettik kózqarastan ultshyldyq kózqarasqa» oıysqan, «birtindep Qazaqstannyń SSRO quramynan bólinýin, onyń Túrkııa, Iran, Aýǵanstan, t.b. sııaqty derbes memleketke aınalýy úshin Sovet úkimetine qarsy kúres júrgizý kerek degen oılar» boıyn bekem bılegen. Ol 17 jasynda pikirles joldastary aldyna «Qazaqstandy orystyń buǵaýynan bosatyp, Sovetter Odaǵynan tysqary derbes Qazaq memleketin qurý mindetin» tartty da, «Qazaq halqyn qorǵaý odaǵyn» uıymdastyrdy. Uıym atynan qazaq halqyna úndeý jazýdyń, SSRO jáne Qazaqstan basshylaryna «Konstıtýsııaǵa sáıkes Qazaqstannyń SSRO-dan bóliný talabyn» tujyrymdaǵan hattar jazýdyń basynda turdy. Albyrt, ańǵal jasóspirim hatqa jaýapty 1941 jylǵy 1 jeltoqsanǵa deıin «Pravda» gazetinde jarııalaýdy jáne radıo arqyly berýdi talap etip, «ótinish qanaǵattandyrylmaǵan jaǵdaıda SSRO-ǵa qarsy kóterilisti bastaıtyndaryn» eskertti. Olar jasyryn baspahana jabdyqtaǵan, qarýǵa ıe bolý áreketterin jasaǵan, kóterilis josparyn quryp, ókilderine naqty mindetter belgilegen. Biraq olaryn oryndaýǵa naqty kirise alǵan joq, 1941 jyldyń sońyna qaraı uıym músheleri túgel tutqyndalyp, 1943 jyldyń basynda sottyń emes, zańnan tys áıgili «úshtiktiń» uıǵarymymen qatań jazaǵa tartyldy. Jazalaýshylarǵa jasqanbaı qarap: «Jasasyn qazaq halqy! Qazaq halqynyń bostandyq alatynyna kámil senemin!» dep urandatqan 19 jastaǵy Ǵubash Ánesov atyp tastaldy...
On segiz jasynda búkilodaqtyq aqsaqal (starosta) M.Kalınınge jazǵan hatynda: «Qazaq halqy SSSR Konstıtýsııasyna sáıkes derbes qazaq memleketi bolyp bólingisi keledi. Onyń sebebi orystandyrý saıasatyna baılanysty: qazaq tili, qazaq halqynyń mádenıeti men halyqtyń quqyǵy aıaqqa basyldy. Qazaqtar qazir qul sııaqty turyp jatyr...» deıtin batyl málimdeme jasaǵan jasóspirim kúreskerdiń erligin búgingi urpaqqa – mektep oqýlyqtaryna engizý, jer-jerde eńseli eskertkishter turǵyzý, mýzeılerde muraǵat derekterin sóıletken kórneki ekspozısııalar jasaý sekildi amaldar arqyly – ónege retinde usyný lázim.
Bılik býyndaryndaǵy jaýapty qyzmetkerlerdiń este tutqany abzal: ultyn, elin súıetin shyn otanshyl azamatty tarıhtyń osyndaı qasiretti mysaldary arqyly tárbıeleý pármendi bolaryna kúmán joq. «Qazaq halqyn qorǵaý odaǵy» haqyndaǵy atalǵan gazet jarııalanymdaryn oqyǵanda – barsha jurttyń, qolyna bılik delbesin ustaǵandardyń nazaryn osy 14 bozdaqtyń erligine aýdarýdy ózimizge paryz sanadyq...
Beıbit QOIShYBAEV,
«Ádilet» tarıhı-aǵartý qoǵamy tóraǵasynyń orynbasary, jazýshy, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty
