Adal qyzmet pen tabandy eńbek nátıje beredi

– Jalpy, osyndaı qysqa mer­zim ishinde kóp jumys isteldi, biraz tájirıbe jınaqtaldy. Búgin­de Qarjylyq monıtorıng agent­tigi elimizdiń ekonomıkalyq jáne ulttyq qaýipsizdik júıe­sinde mańyzdy ról atqaratyn derbes qurylymǵa aınaldy. Muny tabandy eńbek pen adal qyz­met­tiń nátıjesi deýge bolady. Agent­tik qyzmetkerlerine rıza­shy­lyǵymdy bildiremin. Biraq bosańsýǵa bolmaıdy. Sebebi, aldymyzda bıik maqsattar men aýqym­dy jumys bar. Ásirese qazir óte qarqyndy damyp jatqan sıfr­lyq tehnologııa men jasandy ıntel­lekt dáýirinde jumysqa túbegeı­li jańa kózqaraspen qaraý min­deti tur. Bul másele týraly «Turkistan» gazetine bergen suh­batymda jáne Ulttyq quryl­taı otyrysynda anyq aıttym, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Prezıdent quqyq qorǵaý meke­meleri, sonyń ishinde Qarjy­lyq monıtorıng agenttigi tehno­logııalyq turǵydan artta qalyp qoısa, ulttyq qaýipsizdigimizge qater tóndirýi múmkin dep sanaıdy.

– Sıfrlyq tásilderdi jáne jasandy ıntellekt júıesin Agenttik qyzmetine jappaı engizý – kezek kúttirmeıtin asa mańyz­dy mindet. Onsyz tıimdi jumys bolmaıtyny anyq. Qazir kúsh­tik qurylymdar men qyl­mys áleminiń arasyndaǵy kúres teh­no­logııalyq turǵydan múlde bas­qa sıpatqa ıe boldy. Qaraq­shylar, ıaǵnı qylmyskerler jasan­­dy ıntellektini belsendi paı­­da­­­la­natyn boldy. Ony sizder jaqsy bilesizder. Quqyq qor­ǵaý mekeme­leri, sonyń ishinde Qar­jy­lyq monıtorıng agenttigi tehnologııalyq turǵydan artta qalyp qoısa, bul jaǵdaı ulttyq qaýipsizdigimizge qater tóndirýi múmkin, – dedi Memleket basshysy.

Prezıdenttiń aıtýynsha, zaman talabyna saı ozyq bolý úshin, eń aldymen, durys sheshim qabyldap, tıimdi áreket etýimiz kerek. Quqyq qorǵaý organdary tııanaqty, belsendi jumys istep, ozyq sıfrlyq sheshimder arqy­ly eldegi ózgeristerdiń jedel jáne sapaly iske asýyna septigin tıgizýi múmkin. Bul aýqymdy ekono­mıkalyq jańǵyrý jolyna bet burǵan elimiz úshin óte mańyz­dy qadam bolmaq.

Qasym-Jomart Toqaev memleket qarjysyn jymqyratyn alaıaq­tarmen kúrestiń mańyzdy­lyǵyna da toqtaldy.

– Biz elimizdi damytýǵa arnal­ǵan qarajatty tıimdi jumsaýdyń amalyn izdep qınalamyz. Biraq soǵan qaramastan áleýmettik sala­ǵa bólingen trıllıondaǵan teńge qarjyny jymqyratyn alaıaqtar bar, tipti, az emes dep aıtýǵa bolady. Bul – múlde aqylǵa syımaıtyn jaǵdaı. Mundaı keseldi túp-tamyrymen joıý kerek. Qarjyny krıptovalıýtaǵa aınaldyryp, shetelge shyǵarý jaǵdaılary da azaımaı tur, ondaı zańsyzdyqqa tos­qaýyl qoıý qajet. Mundaı teris ahýal ekonomıkaǵa orasan zor zardabyn tıgizip jatyr. Túp­tep kelgende, kóleńkeli eko­nomı­kamen úzildi-kesildi kúre­sý kerek. Bul da – óte ózekti, asa mańyz­dy mindet. Qarjylyq monı­to­rıng qyz­meti­niń aldynda tur­ǵan min­det belgi­li: bul – memleket qar­jy­sy­nyń tek qana el ıgili­­gine jum­salýyn qadaǵalaý. Osy mańyz­dy min­dettiń sapaly iske asýy siz­der­­diń qyz­metteri­ńiz­ge tikeleı baı­lanysty, – dedi Prezıdent.

Prezıdent memleket Agenttik qyzmetkerleriniń tıimdi ári alańsyz jumys isteýi úshin qajetti jaǵdaı jasap jatqanyn atap ótti.

– Kadrlyq quram ulǵaıyp, nyǵaıa tústi, materıaldyq-tehnıkalyq qor jaqsardy. Jalaqy kóterildi, baspana berildi, jalpy, kóptegen áleýmettik másele sheshimin tapty. Kerek bolsa, Agenttik júıesine úsh general shenin qosýǵa bolady dep oılaımyn. Bul sheshim oblystarda jumys istep júrgen na­ǵyz úzdik qyzmetkerlerdiń mártebesin kóterýge múmkindik beredi. Endi tek bilek sybana jumys isteý kerek. Árıne, naq­ty jetistikter de bar. Halyqaralyq yn­ty­maqtastyq nyǵaıyp keledi. Eli­miz «Financial Action Task Force» uıy­my­nyń tek­serisinen sátti ótti. Qazaqstan 2023 jyl­­dan beri «Egmont» tobynyń qar­jy­lyq barlaý birlestiginde Eýrazııa aıma­ǵy­nyń múddesin qorǵaıdy. 20 iri krıptobırjamen syndarly seriktestik ornatyldy, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Memleket basshysy elimizde blokcheın-taldaýmen aınalysatyn «Krıpton» arnaıy qurylymdyq bólim­shesi ashyl­ǵanyn tilge tıek etti. Bul – Ortalyq Azııa elderinde qurylǵan osyndaı alǵashqy bólimshe. Q.Toqaevtyń aıtýynsha, byltyr qarjyny qolma-qol aqshaǵa aınaldyratyn 200-ge jýyq jalǵan kompanııa áshkerelendi.

– Olardyń zańsyz aınalymdaǵy qarajaty 500 mıllıard teńgeden asady. Seksennen astam qylmystyq top quryqtalyp, 100-den astam qarjy pıramıdasy joıyldy. Munyń bári elimizdiń ekonomıkalyq qaýipsizdigin nyǵaıta túskeni sózsiz, – dedi Prezıdent.

Osylaı deı kele Memleket basshysy JI múmkindigin paıdalanyp, taldaý-saraptaý jumystaryn kúsheıtýdi tapsyrdy.

– Men jaqynda «Quqyq buzýshylyq profılaktıkasy» týraly zańǵa qol qoıdym. Bul zańǵa sáıkes Agenttik alǵash ret ekonomıkalyq qylmystyń aldyn alýmen aınalysatyn tolyqqandy qurylym retinde kórsetildi. Osyǵan oraı, qylmystyń aldyn alýǵa qajetti jańa ári tıimdi sharalar qajet. Kóp jaǵdaıda keltirilgen zalaldy óteý máselesi oń sheshimin tappaı jatady. Sol sebepti, qylmystyń saldaryn emes, sebebin anyqtap, onymen kúresý mańyzdyraq. 2023 jyly shyǵyn kólemi 325 mıllıard teńgege baǵalandy. Onyń 53 mıllıard teńgesi nemese shamamen 16,5 paıyzy qaıtaryldy; 2024 jyly shyǵyn kólemi 4,4 trıllıon teńgege baǵalandy. Onyń 236 mıllıard teńgesi nemese 5,5 paıyzy qaıtaryldy; 2025 jyly shyǵyn kólemi 135 mıllıard teńgeni quraǵan, ıaǵnı aıtarlyqtaı azaıǵan. Onyń 20 mıllıard teńgesi nemese 15 paıyzǵa jýyǵy qaıtarylǵan. Aldyn alý sharalary shyn máninde tıimdi bolý úshin sıfrlyq taldaý tásilderin barynsha damytqan abzal. Agenttikke tıesili aqparattyq júıe aýqymdy derekterdi taldaýǵa múmkindik beredi. Sol arqyly bıýdjet qarjysyn únemdeýge bolady. Osy aqparattyq júıeniń aıasyn keńeıte túsý qajet, – dedi Prezıdent.

Qasym-Jomart Toqaevtyń aıtýyn­sha, aldymen áleýmettik salada qalyptas­qan qarjylyq jaǵdaıdy retke keltirý kerek. Ásirese bilim berý, densaýlyq saqtaý sııaqty ult bola­shaǵyna áser etetin, únemi halqymyzdyń nazarynda bolatyn mańyzdy salalarǵa basa mán berilýge tıis ekenin erekshe atap ótti Prezıdent.

– Osyǵan deıin de aıtyp óttim, jalpy áleýmettik salada zań buzýshylyqtar az emes. Qarjy operasııalaryna monıtorıng júrgizý kezinde naqty nátıjege qol jetkizý úshin zamanaýı tásilderdi utymdy paıdalaný qajet. Basty maqsat – bárin jappaı tekserý emes, el ekonomıkasyna qaýip tóndiretin syn-qaterlerdi der kezinde anyqtap, tıisti sharalar qabyldaý. «Shash al dese, bas alyp», shekten shyǵýǵa bolmaıdy. Qaıtalap aıtamyn: Agenttik qyzmetkerleriniń mindeti – qarjy uıymdaryn jappaı tekserý emes, kerisinshe, ekonomıkaǵa tóngen qaýiptiń betin qaıtaryp, toıtarys berý úshin ýaqtyly shara qabyldaý. Bul rette sıfrlyq jumys tásilderi aýa­daı qajet. Biraq jasandy ıntellek­tige ǵana emes, óz aqyl-oılaryńyzǵa da sengen artyq etpeıdi. Adamdar JI-ge arqa súıeı bastaǵanyn, tipti baıandamalaryn da ózderi jazbaı, ony Grok pen ChatGPT-ge tapsyratynyn baıqaı­myn. Iаǵnı adamdar durys oqýdy, tıisti bilim alýdy emes, ıntellektini túrli nusqada qalaı paıdalanýdy úırenip jatyr, – dep atap ótip, Memleket basshysy munyń saldary aýyr bolatynyn da eskertti.

Osyǵan sáıkes, Qarjylyq barlaý qyzmetkerlerinen naǵyz jaýapkershilik pen jasampazdyq turǵysynan qaraıtyn otanshyldyqty talap etetinin aıtty.

Prezıdenttiń aıtýynsha, mundaı qasıetke ıe adamdar jemqorlyqtan, ashkózdikten, saýatsyzdyqtan ada bolýǵa tıis. Saýatsyz, ásirese ashkóz, kórseqyzar, jemqorlyqqa beıim adam eshqashan patrıot bola almaıdy.

– Árıne, ol ózin patrıot sanaýy, alaýlatyp, jalaýlatyp sóıleýi múmkin. Alaıda ol patrıot emes jáne ony bári biledi. Sondyqtan bul arada otan­shyldyqty durys túsine bilgenimiz jón. Men muny Qyzylordada ótken Ulttyq quryltaı otyrysynda aıttym. Qazirgi ýaqytta jańa Konstıtýsııanyń mazmunyn qarap jatyrmyz. Biz osy ózgerister aıasynda patrıotızm týraly uǵymdy naqtylap, jaýapkershilikke ári jasampazdyqqa qurylǵan otanshyl­dyqty aıqyndaı alamyz dep oılaımyn. Naǵyz patrıot barlyq jerde, ol Qarjylyq monıtorıng agenttigi nemese memlekettik menshiktegi kásiporyn bolsyn, jeke kásipkerlik nysany, ýnıversıtet, mektep bolsyn, adal eńbek etýge tıis. Árkim óz jumysyn jaqsy atqarsa, ony patrıot dep sanaımyz. Jalpy, tekserý sharalary memleket­tiń áleýmettik mindettemelerine qatys­ty jumysqa kesirin tıgizbeýi kerek. Bıýdjet qarajatyn ýaqtyly ıgerýge de kedergi keltirmeýi qajet. Aqparat­tyq, kommersııalyq qaýipsizdikti jáne jeke derekterdi qorǵaý máselesin nazarda ustaǵan jón, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Sondaı-aq Memleket basshysy Agenttiktiń kásipkerlermen jumys tásilin qaıta qaraýǵa shaqyrdy.

– Bıznestiń damýyn tejeıtin keder­gilerdi joıý kerek. Bul baǵytta biraz jyldan beri júıeli jumys júr­gizilip keledi. Biraq «Atameken» ulttyq kásipkerler palatasynan, jekelegen bıznes ókilderinen áli de aryz-shaǵym túsip jatyr. Barlyq quqyq qorǵaý organy bızneske zańsyz kedergi keltirý memleket múddesine qarsy aýyr qyl­myspen para-par ekenin túsinýge tıis. Bul, eń aldymen, Qarjylyq monıtorıng agenttigine qatysty. Maǵan aımaq­tarda qara basynyń qamy úshin zańdy bıznesti toqtatý tájirıbesi áli de bar degen shaǵymdar kelip túsip jatyr. Eskertemin: eger álgindeı málimetter rastalsa, zańǵa sáıkes jaýapqa tartyp, keltirilgen shyǵyndy óndirip alý úshin qatań sharalar qabyldanady. Byltyr Agenttik tergeý júrgizgen qylmystyq isterdiń 40 paıyzy, ıaǵnı myńnan astamy negizsiz dep toqtatylǵan. Mysaly, 2025 jyly Agenttik 2710 is qozǵaǵan, onyń 1061-inde kúdiktiler aqtalyp, is toqtatylǵan. Bul jaı ǵana kórsetkish emes, – dedi Prezıdent.

Memleket basshysy atap ótkendeı, osyndaı isterdiń saldarynan kásip­kerler shyǵynǵa ushyrap, olardyń iskerlik bedeline nuqsan keledi, eńbek ujymdarynyń berekesi qashady. Munyń bári bıznestiń damýyn tejeıdi, eldegi ınvestısııalyq ahýalǵa zardabyn tıgizedi. Sondyqtan kásipkerlermen qarym-qatynas ornatý tásilderin qaıta qaraý qajet ekenin aıtty Prezıdent.

– О́gizdi de óltirmeı, arbany da syndyrmaı, aqylǵa qonymdy tepe-teńdikti saqtaı bilý qajet. Kásipker qarjy zańnamasyn buzǵan jaǵdaıda onyń sharýashylyq qyzmetin birden toqtatyp tastaýǵa bolmaıdy. Shekteý sharalaryn quqyq buzýshylyqtyń deńgeıine sáıkes erekshe jaǵdaılarda ǵana qoldaný kerek. Kásipkerler de zań talaptaryn qatań saqtaýǵa mindetti. Memlekettiń oń kózqarasy men qorǵaýyn paıdalanyp, salyqtan jaltarýǵa, alaıaqtyq shemalar jasaýǵa bolmaıdy. Alaıaqtyqqa múldem jol bermeımiz, – dedi Memleket basshysy.

Qasym-Jomart Toqaev kóleńkeli ekonomıkamen kúresti jandandyrý máselesine de toqtaldy.

– Jańa salyq saıasaty kúshine engeli beri naqty aınalymdy jasyrý úshin qolma-qol tólem kóleminiń artqany týraly málimetter kelip tústi. Bólshek saýdamen aınalysatyn saýdagerler taýardyń aqysyn qolma-qol aqshamen nemese aýdarym arqyly tólegenine qaraı salyq somasyn shegerip, eki túrli baǵa aıta bastady. Buǵan, árıne, kóz juma qaraýǵa bolmaıdy. О́ıtkeni mundaı áreketter memlekettiń salyqty ákimshilendirý tetikterin jetildirý baǵytyndaǵy eńbegin zaıa ketiredi. Kiristi jylystatý jáne kapıtaldy astyrtyn krıptooperasııalar arqyly zańsyz shyǵarý problemaǵa aınaldy. Búginge deıin 62 mıllıard teńgeden astam qarjy aınalymy bar 130 zańsyz krıptoalmasý qyzmeti joıyldy. Osy isterdiń aıasynda 2,6 mıllıard teńgeniń múlkine tyıym salyndy. Budan bólek, áleýmettik jelilerde aqshany krıptoǵa aıyrbastaý jarnamasy tyıylmaı tur. Demek, másele túbegeıli sheshimin tappaǵan. Halyqaralyq uıymdardyń baǵalaýynsha, elimiz syrtqa shyǵarylǵan kapıtaldyń kólemi jaǵynan «kósh bas­tap turǵan memleketterdiń» biri. Al osyndaı qylmys úshin sottalǵandar joqqa tán. Kapıtaldyń zańsyz syrtqa ketýi ekonomıkalyq qaýipsizdigimizge tikeleı qater tóndiredi. Agenttik atalǵan máseleler boıynsha naqty usynys engizsin, – dedi Prezıdent.

Buǵan qosa, Memleket basshysy qarjylyq alaıaqtyqqa qarsy is-qımyldyń jańa tásilderin oılastyrý qajet ekenin aıtty.

– Agenttik qarjy pıramıdalarymen belsendi kúres júrgizip jatyr. Tek byltyrdyń ózinde 140-tan astam qylmystyq is tergelip, jarty mıllıonnan asa adamnyń qarjysyn tartpaqshy bolǵan 15 myń saıt pen 123 chat jabyldy. Alaıda qabyldanyp jatqan sharalar da, túsindirý jumystary da jaǵdaıdy túbegeıli ózgerte almaı tur. Áıtse de oń úrdis bar. Nege? О́ıtkeni alaıaqtar pıramıdany túrli qarjy quraldary sııaqty usynady. Al azamattar olardyń arbaýyna túsip, bar tapqan-taıanǵanynan aıyrylyp qalyp jatyr. Sondyqtan qarjylyq alaıaqtyqqa qarsy is-qımyldyń tıimdi sharalaryn ázirlep, problemanyń túp tamyryn anyqtaǵan jón. О́z áreketiniń zańsyz ekenin bile tura, adamdardy túrli alaıaqtyq shemalarǵa tartatyn pıramıda qatysýshylaryna quqyqtyq jaýap­kershilik engizý máselesin qarastyrý qajet, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Osy oraıda Prezıdent mundaı alaıaqtardy nemese qymsynbaı qylmysqa baratyn jandardy túrmege qamap, qylmystyq jazaǵa tartý kerek dep málimdedi. Eger Qarjylyq monıtorıng agenttigi, Úkimet osyndaı túzetýlerdi usynsa, Prezıdent qoldaıtynyn aıtty.

– Máseleni qarastyryńyzdar. Osy tektes batyl sheshimder qabyldamasaq, ahýaldyń ońala qoıýy ekitalaı. «Baıaǵy jartas – sol jartas» kúıinde qala beredi, – dep Prezıdent máseleniń mánisin túsindirdi.

Memleket basshysy esirtki bıznesimen kúresti kúsheıtýdi de talap etti.

– О́kinishke qaraı, qazir esirtki saýda­synan túsken tabysty tekserý ju­mysynyń tıimdiligi tómen. Qylmys­kerlerdiń zańsyz jolmen tapqan jeke múlkimen qatar, basqa adamdardyń atyna rásimdegen múlki de memleketke qaıta­rylýǵa tıis. Qysqasy, qylmystyq jolmen ıemdengen múliktiń bárin tárkileý máselesin muqııat pysyqtaǵan jón. Zańdy tulǵalardyń kúmándi tabystardy zań­dastyrýyna qatysty jazany kúsheı­tý kerek. Bul qadam halyqaralyq standart­tarǵa tolyq saı keledi, – dedi Prezıdent.

Memleket basshysy Agenttik aldynda kóptegen kúrdeli ári mańyzdy mindet turǵanyn atap ótti.

– Sizderge júkteletin jaýapker­shilik – óte joǵary. Agenttik Bas prokýratýramen, Ulttyq qaýipsizdik qyzmetimen, Ishki ister mınıstrligi sekildi basqa da quqyq qorǵaý organdarymen úılesimdi áreket etýi kerek. Olar da Qarjylyq monıtorıng agent­tigi­ne qoldaý kórsetýge tıis. Quzyret­tik mindetterdiń qaıtalanýy, jón-josyqsyz báseke, baqtalastyq memleket múddesine zardabyn tıgizedi. Álemde strategııalyq belgisizdik beleń alǵan qazirgideı jaǵdaıda bul óte qaýipti. Ulttyq múddemizge zııan keltirýge jol berýge bolmaıdy. Únemi aıtamyn: «Táýelsizdik – bárinen qymbat». Muny barshamyz, Qarjylyq monıtorıng agenttiginiń qyzmetkerleri árdaıym este ustaýy kerek. Ár qyzmetker, eń aldymen, adal azamat jáne myqty maman bolýǵa tıis. Ar tazalyǵyn saqtaý, Otan aldyndaǵy antqa berik bolý – paryz. «Zań men tártip» qaǵıdaty – kópshilikke qarata aıtylǵan uran emes, bul – árbir memlekettik qyzmetshiniń, árbir adamnyń ózinen bastalýǵa tıis sanaly qadam. Biz Ádiletti, Qaýipsiz, Kúshti, Taza ári Ozyq Qazaqstandy quryp jatyrmyz. Aýqymdy ózgeristerdiń kelesi – sheshýshi kezeńine qadam bastyq. Konstıtýsııalyq reformany qolǵa aldyq, búginde Komıssııa belsendi túrde jumys istep jatyr. Barlyq usynys muqııat saraptalady, túzetýlerdiń jobasy ázirlenedi. Halyq bul jobamen tanysyp, referendýmda túbegeıli sheshim qabyldaıdy. Osylaısha, elimizde jańa qoǵamdyq-saıası júıe qalyptasady. El ishindegi turaqtylyqty saqtaýǵa, ınvestısııalyq ahýaldy jaqsartýǵa jáne halyqtyń ál-aýqatyn arttyrýǵa arnalǵan jumystyń qarqynmen jalǵasady, – dedi Memleket basshysy.

Jıynda Qarjylyq monıtorıng agenttiginiń tóraǵasy Janat Elımanov vedomstvonyń atqarǵan jumystary men aldaǵy jospary jóninde baıandama jasady.

Budan soń Prezıdent qyzmettik boryshyn úlgili atqarǵany úshin Qarjy­lyq monıtorıng agenttiginiń bir top qyzmetkerin memlekettik nagradamen marapattady.