«Air Astana» áýe kompanııasynyń alyp «Boeing» ushaǵy Almaty áýejaıynan aqbas Alataýdyń ushar basyn tumshalaǵan aqshańqan bulttardy tilip ótip, zańǵar aspan keńistigine kóterildi. Baǵytymyz – máńgi jasyl Malaızııa. Sapar maqsaty – Malaızııa týrızm jáne mádenıet mınıstrliginiń shaqyrýymen Harı Raıa (Hari Raia) ulttyq merekesi sheńberinde ótkiziletin sharalar men halyqaralyq sessııaǵa qatysý.
Álemdik órkenıet bıiginen ózindik ornyn oıyp turyp alǵan «Azııa keremetin» kórýge qushtarlar qatary qashanda sıregen emes. Bul joly da bizdiń ushaqqa otyrǵan jolaýshylar 200-den asyp jyǵylady. Malaızııa kósemi doktor Mahathır Mohamad alǵash premer-mınıstr bolǵan 1981 jyly «Biz álemdi ózimizdi syılatýǵa, al malaızııalyqtardy – ózderin syılaýǵa májbúr etemiz», degen eken. Bul rette ekonomıkalyq reformalary arqyly elimizdi qaıta quryp, álemniń eń damyǵan 30 eliniń qataryna kirýge bastaǵan Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń maqsattarymen shynaıy uqsastyq bar. Búgingi álemdi turalatqan tyǵyryqtarǵa qaramastan, qazir eki el ekonomıkasynyń damý qarqyny da deńgeıles.
Ekonomıkalyq damý degennen shyǵady. Malaızııaǵa ádeıilep shaqyrylǵan Tatarstan delegasııasy Máskeý arqyly Almatyǵa ushyp kelip, Kýala-Lýmpýrǵa baǵyt alǵan bizdiń ushaǵymyzǵa otyrdy. Týrıster Mekkesine aınalǵan Malaızııaǵa búkil Reseıden tikeleı ushatyn baǵyt joq. Bul da Qazaqstan áleýetin, elimizdiń jetekshi áýe kompanııasy – «Air Astana»-nyń álemdegi tabysty áýe baǵyttaryn erkin meńgere bastaǵan bedeldi de qýatty áýe tasymaldaýshylarynyń birine aınalǵanyn kórsetedi.
Segiz saǵat boıy seńgir aspandy setinetken alyp ushaǵymyz Ońtústik Qytaı teńiziniń kógildir sýy jaǵalaýlaryn shaıyp jatqan máńgi jasyl Malaızııanyń astanasy Kýala-Lýmpýr qalasynyń áýejaıyna kelip qondy. Bul – sáýlet óneriniń nebir ozyq úlgileri shoǵyrlanǵan, záýlim ǵımarattary bir-birimen boı talastyrǵandaı kókke shanshylyp, zamanaýı arhıtektýra týyndylary kóne sheberlerdiń qolynan shyqqan óner týyndylarymen erekshe úılesim tapqan Azııadaǵy eń qarqyndy damyp kele jatqan metropolıs. Álemge áıgili Petronas egiz munarasynyń ózi nege turady. 451,9 metr bıiktikke sozylǵan bul egiz munara dúnıejúzindegi eń bıik qos munara úlgisi bolyp tabylady. 88 qabattan turatyn munaranyń 41-shi qabatynda qos munarany jalǵastyrǵan aspaly kópirdegi kórý alańy Kýala-Lýmpýrdyń qandaı kórkem, qandaı aıshyqty ekenin alaqanǵa salǵandaı aldyńa alyp keledi. Kýala-Lýmpýrdyń keremetteri týraly áńgimemizdi keıinge qaldyra turyp, aldymen saparymyzdyń baǵdarlamasy týraly tilge tıek eteıik.
Áýejaıda bizdi Malaızııa týrızm jáne mádenıet mınıstrliginiń jetekshi mamany, aýdarmashy Jagadısh (Jak) Chandra Babý qarsy aldy.
Baǵdarlama boıynsha biz Harı Raıa merekesi sheńberinde ótkiziletin halyqaralyq sessııaǵa qatysý úshin Seremban qalasyna attandyq. Sessııaǵa osy Seremban qalasy ornalasqan Negerı Sembılan shtaty týrızm departamentiniń basshysy qatysyp, sóz sóıledi. Harı Raıa ulttyq merekesi sheńberinde ótkiziletin sharalar men halyqaralyq sessııa jumysyna 11 eldiń ókilderi shaqyrylǵan eken. Sessııany júrgizýshi árbir eldiń atyn atap, olardyń ókilderine shaqyrýdy qabyl alyp, sessııaǵa qatysqandary úshin alǵys aıtty. Olar: Vetnam, Japonııa, Qytaı, Fılıppın, Laos, Taıland, Kambodja, Qazaqstan, Reseı, Germanııa, Shveısarııa memleketteriniń ókilderi edi.
Sessııa sheńberinde Malaızııa tabıǵatynyń erekshelikterin tamashalap, jergilikti halyqtyń turmys jaǵdaıyn kórip, selo turǵyndarynyń kásibimen tanysý maqsatynda saparǵa shyqtyq. Jalpy, Malaızııa ortasyn teńiz bólip jatqan eki bólikten turatyn Ońtústik-Shyǵys Azııadaǵy federaldy memleket bolyp tabylady. Batys Malaızııa (Malaııa) Malakka túbeginiń ońtústik bóliginde ornalasqan, soltústiginde Taılandpen, ońtústiginde teńiz arqyly Sıngapýr jáne Indonezııamen shekaralasady. Al Shyǵys Malaızııa (Sabah jáne Saravak) Kalımantan aralynyń soltústiginde Brýneımen, ońtústiginde Indonezııamen, sondaı-aq, teńiz arqyly Fılıppınmen shekaralasady. Jalpy jer aýmaǵy 332,8 myń sharshy shaqyrymdy qurasa, halqynyń sany 28 mıllıonnan asady. Halyqtyń basym bóligin (62 paıyz) malaılar (býmıpýtra), ekinshi orynda qytaılar (23 paıyz), úshinshi oryndy úndiler (9,1 paıyz) quraıdy. Memlekettiń negizgi tili – malaı, memlekettik dini – ıslam bolyp esepteledi.
Malaızııa – saılanbaly federatıvtik konstıtýsııalyq monarhııa bolyp tabylady. Bul jaǵynan da Malaızııa basqalarǵa uqsamaıdy. Bul el – 13 federatıvtik memlekettik sýbektiler (shtat) jáne úsh federaldyq aýmaqtan turady. Shtattardyń ishinde 9 shtat monarhııa (sultanat) bolyp tabylady. Olardy sultandar bıleıdi. Árbir shtattyń sultany óz shtatyndaǵy dinbasy da bolyp tabylady. Bul toǵyz shtattaǵy búkil atqarýshy bılik bas mınıstrdiń (menterı besar) qolyna shoǵyrlanǵan. Al qalǵan tórt shtatty ortalyq úkimet taǵaıyndaǵan gýbernatorlar basqarady. Bas mınıstrler de, gýbernatorlar da tikeleı premer-mınıstr basqaratyn úkimetke baǵynady. Árbir bes jyl saıyn 9 sultan (monarhtar) óz ortasynan el basshysy – korol (malaısha Iаng dı-Pertýan Agong) saılaıdy. Qazir Malaızııa koroli seksenniń seńgirine shyqqan sultan Abdýl Hakım bolyp tabylady. Bul monarhtardyń barlyǵy negizinen qurmetti bılik ıeleri (qabyldanatyn zańdar men konstıtýsııalyq ózgeristerge qol qoıý sııaqty) bolyp sanalady. Al memlekettik bılik tetikteri premer-mınıstr men parlamentke berilgen. 2009 jyldan beri eldi premer-mınıstr Nadjıb Týn Razak basqaryp keledi.
Joǵaryda aıtyp ótkenimizdeı, Malaızııadaǵy 9 shtat nemese sultanattyń biri – Negerı Sembılan dep atalady. Biz baratyn Kopon Lonak aýyly osy shtatta ornalasqan. Bul shtatta mınangkabaý halqynyń salt-dástúrleri ústem. Sáýlet óneriniń jádigerlerinde de bul halyqtyń qoltańbasy aıshyqty oryn alady. Máselen, shtattaǵy kórnekti tarıhı nysandardyń shatyry býıvoldardyń múıizi sııaqty súıirlenip, bıikke shanshyla úshkirlene bitedi. Srı Menantı saraıy mınangkabaý halqynyń dástúrli dekoratıvtik jáne arhıtektýralyq óneriniń úlgisi bolyp tabylady. 1992 jyldan beri Srı Menantı saraıy Negerı Sembılan shtatynyń bas murajaıy dárejesine ıe bolǵan. Ǵasyrlar qoınaýynan syr shertken bul saraıdy salý barysynda birde-bir shege paıdalanylmaǵan kórinedi. Mundaı sheberlikpen salynǵan sáýlet óneriniń týyndylary jáne týystyq urpaq jalǵastyǵyn áli kúnge deıin analardan taratatyn mınangkabaý halqynyń baı tarıhı dástúrlerin kórsetetin oryndar bul shtatta molynan sanalady. Bul shtatty eski men jańanyń erekshe úılesim tapqan úlgisiniń ordasy dese bolady.
Bizdiń jol bastaýshymyz Jaktyń aıtýynsha, Negrı Sembılan shtatynyń atyn tikeleı aýdarǵanda, «toǵyz aýdan» degen uǵymdy bildiredi eken. Negrıı – aýdan, Sembılan – toǵyz. Ol Malakka túbeginiń ońtústik-batysynda ornalasqan. Munda 1 mıllıonǵa tarta halyq turady. Shtattyń jalpy jer kólemi 6,6 myń sharshy shaqyrymdy alyp jatyr. Bul jer Sultan ıeligi bolyp tabylady. Kim kóringenniń bul jerdi ıgerýine ruqsat joq. Úkimettiń ózi shtattan jer kerek bolsa, sultannyń ruqsatymen ǵana satyp alady. Shtattyń astanasy – Seremban. Sonymen birge, munda ataqty Port-Dıkson teńiz aılaǵy ornalasqan.
Jylqybaı JAǴYPARULY,
«Egemen Qazaqstan».
(Jalǵasy bar).
