Shaǵyn aýdıtorııada tym-tyrs tynysh otyrǵan jıyrma besimizge shola qaraǵan aıaly kózderinde adamı bolmysynyń jap-jaıly da jaryq beınesi uıalaǵan ustazdyń jan-dúnıesi ózgeshe bir shýaǵyn shashyp turǵandaı áserge bóleıdi.
Ol oń jaqta turǵan kafedraǵa barǵan joq, uzynshalaý ústeldiń orta tusyndaǵy oryndyqqa asyqpaı jaıǵasyp aldy da, ashyq ta áserli jaǵymdy daýyspen sózin bastady.
– Búgin osy aýdıtorııada, – dedi de, sál múdiris jasap baryp, – bizge sonaý jyldary uly Áýezov leksııa oqyǵan aýdıtorııada ádebıet áleminiń qyr-syryn ózderińe barynsha tanytýǵa arnalǵan dárisimizdi bastaımyn...
Al kerek bolsa! Bizder otyrǵan bul ánsheıin ǵana bir aýdıtorııa emes, kemeńger Muhtar Áýezov, akademık jazýshynyń aýdıtorııasy eken. Bizge ádebıet teorııasy iliminiń alǵashqy ýnıversıtettik álippesin oqytýǵa búgin osy qasıetti aýdıtorııada Áýezovtiń shákirti bolǵan Qabdolovtyń ózi kelipti.
Osy siltideı tynǵan mezette aýdıtorııa ishinde, onyń burysh-buryshynda beıne bir ulylyqtyń rýhanı lebi jelpip turǵandaı edi.
Kórkem sóz bolmysynyń nebir keremetterin Áýezov romanynyń bas keıipkeri danyshpan Abaıdy aıtýdan bastaǵan ustazdyń keremetteı dárisine arbalaǵan meni sol sátterde ádebıettiń ǵajaıyp ta beıtanys álemi birden baýraı jónelgendeı boldy desem, ásirelep aıtqanym emes...
Shesh kóńilimniń jumbaǵyn,
Álde bári – aldanys.
Jas júrek jaıyp saýsaǵyn
Talpynǵan shyǵar aıǵa alys!..
– Bul Pýshkınnen Abaı qazaqshalaǵan Tatıananyń Onegınge hatynyń bir ǵana shýmaǵy. Qarańyz, sulý ǵashyqtyń júregine saýsaq bitirip, ony alystaǵy Aıǵa qaraı sozylǵanyn, ıaǵnı jaı ǵana sozyla túskenin emes, talpynǵanyn beıneleý degenińiz – oı-sanany arbaıtyn teńdesi joq poetıkalyq teńeý emes pe. Osy aradan biz Pýshkındi emes, eń aldymen ózimizdiń Abaıymyzdy kóremiz. Bul aýdarma emes, Abaı júreginen týǵan naǵyz poezııa!
Nemese Oljastyń qypshaqtar týraly dastanynyń alǵashqy qos jolyn sóz zerigeri Ábish Kekilbaevtyń «Qypshaqtardyń, oıhoı, quba jondary-aı! Jer tarpyǵan pyraǵyn aıt, pyraǵyn!» dep qazaqshalaǵan ulttyq áserge toly keremetteı poetıkalyq obrazdy zerdeleýin qalaısha tolǵanbaı oqı alamyz!? Munyń bári sóz óneriniń qudireti! Al sóz óneri degenimiz – ádebıet! Áýezov aýdıtorııasynda búginnen bastap osy ǵajaıyp álemniń san taraý beıneli paraqtaryn ashamyz...
Kóńilge erekshe tolqynys bergen Qabdolov leksııasynan soń osy aýdıtorııada qazaq ádebıettaný ǵylymynyń marǵasqalary Beısenbaı Kenjebaev, Temirǵalı Nurtazın, Málik Ǵabdýllınniń dárisin tyńdap sóz óneri ǵylymynyń tereń de san-salaly negizderine den qoıdyq.
Zekeńdeı jaqsy ustazdyń aldyn kórip, onyń jaqsy shákirti bolý mártebesine ıe bolǵan jalǵyz men emespin, árıne. Áıtse de, basqalardy qaıdam, 148-aýdıtorııadaǵy sol alǵashqy dáris meniń oı-sanamnan, júrek tórinen kúni búginge deıin óshpeı keledi...
О́tken ǵasyrdyń 90-jyldarynyń ortasynda Zekeńmen birge Aqtóbe, Atyraý oblystaryna oqyrmandarmen kezdesý issaparynda bolýdyń sáti túsken edi. Qyrkúıek aıynyń shýaǵy mol kúnderi bolatyn...
On kúndeı demalys alyp jolǵa shyǵar aldynda bólim basshymyz (Joǵarǵy Keńestegi) Zeınolla Serikqalıev aǵam maǵan «Zekeńmen birge bara jatsyń, ár kúngi mezetterińdi, ol kisiniń aıtatyn áńgimelerin qoıyn bloknotyńa túrtip júrýdi umytpa, kerek bolady» dedi. Onyń bul tapsyrmasy jadymda tursa da, oryndaı almadym, biraq sol sapardyń ár sáti qalt jibermeı kóńil zerdemde saqtalyp qalypty.
Sol saparǵa baspadan jańadan jaryq kórgen «Ol dáýren bir kórgen tús» atty prozalyq kitabymnyń birneshe danasyn ala shyqqanmyn. Al jolǵa shyǵar aldynda, birer kún buryn Zekeńe qoltańbammen bir danasyn usynǵanmyn, kitapty qolyna alyp turyp ol: «Apyraı, á! Taqyrybynyń ózi óleń jolyndaı eken» dep maǵan yrzalyq júzben alǵysyn sezdirgendeı shyraı bildirdi.
– Zeke, dál aıttyńyz, – dedim men. – bul Abaı óleńiniń bir tirkesi edi, ózińiz de bilip tursyz ǵoı...
– Iá, Abaıdyń álgi «Ol dáýren ómir emes, bir kórgen tús» dep jazǵany bar edi ǵoı. Seniń qalamyń sol óleńniń «ómir emes» degen ásireleýin ózińshe alyp tastap, «bir kórgen tús» dep tursyń ǵoı munda, solaı ma. Ádemi shyqqan. Abaı atańnyń rýhy qoldasyn, sátti tapqansyń, Mádıjan!..
Osy mezet sol 148-aýdıtorııadaǵy onyń alǵashqy dárisindegi uly Abaıǵa qatysty tolǵamy taǵy da oı-jadymda jańǵyryp ketkendeı boldy.
Aqtóbede, Q.Jubanov ýnıversıtetinde bolǵan kezdesýde Zekeń:
– Meniń jaqsy shákirtim, ózderińniń jerlesterińiz Mádı meni atamekenimen tanystyrý maqsatynda ári jolbasshy bolýymdy qalaǵasyn endi, mine, mynaý úlken shańyraqta siz bar, biz bar, bárimiz dıdarlasyp turmyz, – dep sál toqtaldy da, sózin odan ári jalǵastyrdy. – «Túıe qartaısa, botasyna eredi» degen sóz bar ǵoı, áıtse de men ózimdi ol sanatqa qosa almaspyn dep turmyn qazir. Menen dáris alǵan shákirtterimniń kópshiligi elimizge, ádebıette tanymal qalamger tulǵaǵa aınaldy. «О́ziniń ýaqytyn aıamaı, ózgeniń baqytyn aıalaǵan» ustazbyn dep sanaıtyn meni myna otyrǵan shákirtime degen maqtanysh sezimi jetelep ákeldi sizderdiń aldaryńyzǵa...
Zekeńnen osy sapardyń barysynda óziniń uly ustazy Áýezov týraly kóp áńgime estidim, bul ol kisiniń «Meniń Áýezovym» roman-essesiniń jazylǵan alǵashqy taraýlary umytpasam, «Jalyn» almanaǵynda jarııalanyp, biraq áli tolyq aıaqtamaǵan kezi edi.
– Uly qalamgerlerdiń taǵdyrynda olardyń jaryq dúnıeden óter qasqaǵymynda aıtqan sońǵy sózderi týraly jaıttar ár kez jazylyp júredi. Máselen, Pýshkınniń, Tolstoıdyń aýzyna eń sońǵy ret qandaı sóz túsken degen sııaqty... Dýelden soń aýyr jaralanǵan Pýshkın Moıkadaǵy úıinde, kabınetinde esi kiresili-shyǵasyly jatyp qabyrǵadaǵy kitap sóresine kózin salǵan kúıi «...moı knıgı» dep jantásilim etse, Máskeýde, Kýnsevo aýrýhanasynda ota jasalyp jatqan kezde narkozdyń kúshi ketip esin jıyp alǵan uly Muhańnyń ómiri: «Chto vy delaete so mnoı?..» degen sózben aıaqtalypty. Máskeýden qaraly habardy Jazýshylar odaǵyna, bizge jetkizgen kezde muny Dımash Ahmetuly Qonaev aıtqan edi.
Sózdi qasıettegen ulylardyń úziler kezinde sońǵy ret oqystan aıtqandary, mine, osyndaı bolǵandyǵy da olardyń taǵdyrynyń, tarıhynyń shyndyǵy...
Atyraýǵa barar joldyń ústinde Zekeń ózi týǵan, ósip-óngen óńirdiń keń kósilgen jazyǵyna, shaǵyldy qumdary men oqtyn-oqtyn ushyrasatyn sortańdy oıpańdaryna kóz salyp, oı tolǵanysynda otyrdy. Ákesi Qabdoldyń munaıshy kásipshiligimen aınalysqan, mektep bitirgennen keıin óziniń de eńbek joly bastalǵan Dossorda birshama aıal jasadyq. Zekeń topyraǵy osy jerden buıyrǵan ákesiniń basyna baryp zııarat jasady. Qazaq prozasyna dáýirlik jańa tynys ákelgen «Ushqyn», «Jalyn» romandaryna arqaý bolǵan ómirdiń bir beles beınesi sýrettelgen ystyq meken ony jan-dúnıelik tebireniske túsirgeni anyq edi.
Bizdiń Atyraýǵa kelgenimizden habardar bolǵan stýdenttik shaqtardan bergi dos Luqpan Sısekenov Qulsarydan arnaıy kelip, Halel Dosmuhamedov ýnıversıtetindegi shyǵarmashylyq kezdesýime qatysqan edi. Úlken májilis zalynyń tórinen maǵan quttyqtaýyn joldap bolǵasyn, ol:
– Ardaqty Zeke, Almatyǵa birer jyl buryn jol túskende Mereke Qulkenov inimiz ekeýmiz azdap syrqattanyp Sovmınniń emhanasynda jatqan ózińizge baryp sálemdesken edim ǵoı, esińizde bolsa? Sol kúni jazylǵan óleńim edi, ruqsat bolsa, oqyp bereıin, aǵa, – dep arnaý óleńin oqydy. Onyń bul «Bir tal jýsan» óleńi Zekeńe arnalǵan bolatyn:
«Árbir sózi jyr bolyp, áldılegen halyqty. Akademık Qabdolov syrqattanyp qalypty. Mereke inim jol bastap, kóńil suraı barǵanda. Uly ustazym jany asqaq, Uqsap ketti Abaıǵa! Qarsy aldymda áýlıem, kestelegen sózden zer. Men aldynda bas ıem, óz ulyń ǵoı ósken el. Ne syılasam danaǵa, jarasar – dep, qysyldym. Jyloıdan – dep, jan aǵa, bir tal jýsan usyndym. Jarq etip nur janary, sáýle shashqan tańymdaı, qýanyp bir qarady, kóńil oty jalyndaı. Isin-aı! – dep, ákelgen, juparyn keń dalamnyń. Oı álemin kótergen, syryn uqtym dananyń.Tapqandaı bop bir emin, Alyptyń nar janyna. Týlaǵany-aı júregim, Shapaǵatqa malyna. Árbir izi gúl bolyp, árbir sózi jyr bolyp, úni bolǵan halqymnyń, máńgi jasar Qabdolov!»
– Iá, esimdesiń! Biraq seniń aqyn ekendigińdi bilmedim ǵoı! – Zekeń meıirim nury tolǵan júzben aqyn inisine aǵalyq izetin bildirdi. – Sol jýsanyńnyń kıeli de qasıetti ısi ańqyp turǵanyn sezindim myna óleńinen, aınalaıyn, Luqpanjan!..
Sóz ónerin qasıetteı bilgen Qabdolovtaı tulǵanyń bir tal dala jýsanynyń juparyna meıirlengen adamı bolmysyn beınelegen aqyn dostyń júrekten quıylyp túsken móltek óleńi maǵan da maqtanysh sezimin syılaǵandaı boldy osy bir sátterde...
Osy sapardan oralǵan soń Zekeń uly ustazy týraly ómirnamalyq romanyn birjola tııanaqtaý jumysyn qolǵa aldy. Bılik tarapynan Áýezovtiń 100 jyldyǵyna oraı shyǵarma tolyqtaı jazylyp, kitap bolyp shyǵýǵa tıis degen mindet qoıyldy. Osy maqsatpen Premer-mınıstrdiń orynbasary Imanǵalı Tasmaǵanbetov Zekeńe jarty jylǵa «Almaty» shıpajaıynyń vıp-ǵımaratynan lıýks-bólme bergizip, jazýmen alańsyz aınalysýyna barynsha jaǵdaı jasady.
Úshinshi qabattaǵy úsh bólmeli zańǵardaı lıýkstiń bir bólmesi jazý kabıneti. Alaıda ýnıversıtet pen akademııada ózine tirelip turǵan kúnbe-kúngi qyrýar ǵylymı keńester men aspıranttar men doktoranttarǵa jetekshilik etýdiń tolassyz sharýalary oǵan shıpajaı bólmesinde únemi tapjylmaı otyrýǵa múmkindik bermegen sııaqty. Osy jaǵdaılardyń jaı-japsaryn bilgesin, ol kisimen burynǵydaı jıi habarlasyp mazasyn alýǵa batylym jetpeı júrgen edim, bir kúni Zekeńniń ózi telefon soqty.
– О́tkendegi soıskatel bolý máselesi týraly oılandyń ba? – dedi aman-saýlyq surasqannan soń.
– Oılanyp júrmin ǵoı, Zeke!..
– О́ziń uzaq oılanady ekensiń, shyraǵym. Zertteý taqyrybyń jóninde aqyldasaıyq, qalt etkenińde kelip ketersiń...
– Jumys istep jatsyz, sizdi alańdatqanym qalaı bolar eken?..
– Seniń bir alańdatqanyńnan jumys toqtap qalmas, telefon kótermeımin, habarlaspaı kele ber, – dedi de, tutqany qoıa saldy.
Maǵan buǵan deıin de Zekeń árdek-árdekte ýnıversıtettiń ǵylymı keńesine kandıdattyq zertteý jumysymen aınalysý úshin taqyryp bekitý týraly ótinish berseńshi, ózim jetekshi bolamyn degendeı qamqorshylyq nıetin bildirip júrgen bolatyn. Memlekettik qyzmette júrgen maǵan ınemen qudyq qazǵandaı bolatyn ǵylymı zertteýmen aınalysýdyń esh qısyny joqtaı kórinip ekiudaı oıda júrgenmin. Zekeń osyny, minekı, taǵy da eske salyp tur...
Zekeńmen sóıleskennen keıin kóp uzamaı sáti túsken bir kúni tús áletinde jubaıym Roza jáne elge barǵanda jolsaparymyzǵa demeýshi ári saparlas bolǵan áleýetti bıznesshi Bazarkeldi Ertýǵan dosymyz úsheýimiz sálem-saýqatymyzdy: semiz jylqynyń qazy-qarta, jal-jaıasyn, nyǵarlap, qymyz, shubat sııaqty sýsyndardy bólek sebetke salyp shıpajaıǵa bardyq. Telefon shalmaı-aq kele ber degesin aldyn ala habarlaspaǵanmyn, negizgi korpýsqa jalǵastyra salynǵan ádemi ǵımarattyń úshinshi qabatyna kóterilip, Zekeń ornalasqan bólmeniń esigin qaqsaq, jym-jyrt. Tómende kireberiste otyrǵan kezekshi ol kisiniń tańerteńgisin qalaǵa ketkenin, qashan oralatynyn bilmeıtinin aıtqasyn, bólmesin ashtyryp, ákelgen dámdi tońazytqyshyna qoıyp kettik. Kezdesip áńgimelesýdiń sáti túspedi, ózi aıtqandaı, taǵy da ýnıversıtettegi áldeqandaı bir ony-muny qaýyrt jumystary baıyz taptyrmaǵan shyǵar dep oıladym. Basqa-basqa kún, jeksenbide endi eshqaıda ketpesine kámil senip, sol kúni taǵy keldik, esikti ashqan Zekeń Bazarkeldi ekeýmizdi arjaıy shyraımen kúlimsireı qarsy aldy.
– Báse, áldekimder emes, senderdiń kelgenderińdi sezip edim-aý! Káni, tórletińizder!..
– Raqmet, Zeke!
Jazý ústelindegi ortalaı jazylǵan, mátini ár-árjerden syzylǵan paraqshaǵa, shetinde jatqan qalamǵa kózimniń túskenin baıqaǵan Zekeń:
– Jazýdyń tátti azap-mehnatyna túsýdiń sátteri osy kúnderde ǵana edi, oıda piskendi ıgerýge qalamy túspegir kibirtiktep qalady keı-keıde, – dedi qas-qabaǵy sál kirbiń tartqandaı raımen. – Áýezov áıelderine kelip jetken tusta qaısyn qalaı, qaıtip mánerli oraılastyramyn deýmen múdiristep jatqan jáı bar. Já-á, jazý-syzýdyń bul máselesine neǵylamyz bas qatyryp, jaqsylap sháı ishelik...
Áýezov áleminiń shetsiz de sheksiz, san tarapty kemel keńistigine oı bolmysyn sharlatyp, óziniń shyǵarmashylyq tátti azabynyń tuńǵıyǵyna armansyz batqan sýretker Qabdolovtyń osy bir mezetterdegi ǵajaıyp tirshiliginiń shyrqyn buzǵandaı halde bolǵanymyz anyq edi. Biz, árıne, muny sezdirmeýge tyrystyq, Zekeńniń sezimtal jan-dúnıesi muny sezbeýge tyrysty...
Zekeńdi uly ustazy Áýezov ómiriniń taǵdyrly tylsymymen betpe-bet, ońasha qaldyrýǵa asyqtyq, pendelik áńgimemen onyń shalqar shabytynyń shyrqyn buzǵymyz kelmedi, altyn ýaqytyn aıadyq ta áldenedeı syltaý, sebepterdi alǵa tartyp, kóp otyrmaı qosh-esendesip, shyǵyp kettik.
Budan soń ár jyldary kelip demalǵan kezderimde «Almaty» shıpajaıynyń osy lıýks vıp-ǵımaratyn kórip, uly ustazym Zeınolla Qabdolovty saǵynyshty da tolǵanysty ásermen esime alamyn. Shyǵarmashylyq saǵattarynyń ara-arasynda Zekeńniń shıpajaı toǵaıynyń arasynda qydyrystap demalatyn sátteri az bolǵan joq, ustazymmen dıdarlasyp áńgimelesken sol mezetterim áli jadymda tur.
Álemge áıgili Áýezovi týraly roman-essesiniń sońǵy taraýlaryn Zekeń osy ǵımaratta jarty jyl boıy jazyp, ulttyq ádebıetimizdiń altyn qoryna qosqanyna da, mine, otyz jyldaı ýaqyt bolypty.
...Ár kez shıpajaıdaǵy typ-tynysh múlgigen toǵaıdyń ishin aralap júrip, osy ǵımarattyń qasyna áldeneshe ret baramyn. Barǵan saıyn Zeınolla aǵanyń uly rýhyna táý etkendeı kóńil kúıdi bastan keshirem.
Ne ǵajap ekenin bilmeımin, Zekeńdi oıǵa alǵan sátterimde kúni búginge deıin sol 148-aýdıtorııa, Qabdolov aýdıtorııasy kóz aldyma kele beredi...
Mádı AIYMBETOV,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri
